Кіріспе

1521 – 1556) ағылшын саяхатшысы және теңізші. Ричард Канцлер (шамамен 1521 – 10 қараша 1556) – ағылшын саяхатшысы және теңізші; Ақ теңізге алғаш болып кіріп, Ресей мемлекетімен қарым-қатынас орнатқан.

Өмір

Бристоль қаласының тумасы Канцлер, ағылшын беделді азаматы сэр Генри Сиднидің үйінде тәрбиеленген. 1550 жылы Канцлер, Роджер Боденхам басқаратын «Аучер» кемесімен шығыс Жерорта теңізіне ұшқыштардың шәкірті ретінде сапар шекті. Ол география және теңіз іліміндегі білімін зерттеуші Себастьян Кэбот пен географ Джон Диден алды. Кэбот Арктика арқылы Азияға сапар жасауға үнемі қызығушылық танытқан, осы мақсатта 1552–1553 жылдары Лондон саудагерлерінің бірлестігі «Саудагерлердің авантюралық компаниясын» құрды, ал Нортумберленд герцогы бас демеуші болды. Олар солтүстік-шығыс жолды ғана емес, сонымен қатар ағылшын жүн матасы үшін жаңа нарық табуды үміттенеді. Сэр Хью Уиллоубиге іздеу үшін үш кеме берілді, ал Канцлер бас навигатор және екінші командир ретінде сапарға шықты. Кэботтың бұйрықтарында кездесетін кез келген адаммен бейбіт қарым-қатынас жасау және күнделікті жазбалар жүргізу кірді. Дэвид Ховарттың айтуынша, қолайсыз желдер экспедицияны күрт кешіктірді, бірақ олар күздің басында Солтүстік мүйіске жетті, содан кейін қатты дауылдан бөлініп қалды. Уиллоуби екі кемемен шығысқа қарай жүзіп, Новая Земляны ашты, бірақ Мурмансктан шығысқа қарай Кола түбегінде қыста барлық серіктерімен бірге қайтыс болды. Көктемде орыс балықшылары олардың денелерін және күнделіктерін тапты. Ал Канцлер Солтүстік мүйісті атап, атын берді, содан кейін «Эдвард Бонавентура» кемесімен Норвегияның Вардо портына, Ресейдің суық Арктика жағажайына дейінгі Скандинавиядағы соңғы қалаға тоқтады. Бұл жерде олар шотланд балықшыларымен кездесті, олар алдағы қауіптер туралы ескертті. Бірақ шығысқа қарай жалғастыра отырып, олар Ақ теңізге кіретін жерді тапты және жергілікті тұрғындардан бағыт алып, Двина өзенінің сағасына жақтады, қазір Архангельск порты орналасқан жер. Царь Иван Грозный Канцлердің келгенін естігенде, оны Мәскеуге шақырып, патша сарайында қабылдауға шақырды. Канцлер 600 мильден (1000 километрден астам) атпен сүйрелген санамен, қар мен мұз басқан дала арқылы Мәскеуге сапар жасады. Ол Мәскеудің үлкен (Лондоннан әлдеқайда үлкен) және қарапайым салынған, көптеген үйлер ағаштан салынған екенін көрді. Алайда, патша сарайы өте сәнді болды, сондай-ақ Канцлерге ұсынған кешкі ас та сәнді болды. Царь Англиямен және басқа елдермен теңіз сауда жолдарын ашуға қуанды, өйткені Ресейдің сол кезде Балтық теңізімен байланысы болмады және бүкіл аймақ Польша-Литва одағы мен Швеция империясы сияқты көршілес елдер арасында даулы болды. Сонымен қатар, Ганза лигасы Ресей мен Орталық және Батыс Еуропа арасындағы саудаға монополиялық құқыққа ие болды. Канцлер де осы мүмкіндікке үміттенді, өйткені ағылшын жұнына жақсы нарық тапты және оның орнына тері және басқа да ресейлік тауарлар алды. Царь оған Англияға саудагерлерді шақырып, сауда жеңілдіктерін ұсынуға уәде берген хаттар берді. Канцлер 1554 жылдың жазында Англияға оралғанда король Эдуард қайтыс болды, ал оның орнына келген Мария леди Джейн Грейді таққа отырғызуға тырысқаны үшін Нортумберлендті өлім жазасына кесті. Канцлерге ешқандай айып тағылмады, ал енді «Москов компаниясы» деп аталатын қауымдастық оны 1555 жылы Ақ теңізге қайта жіберді. Бұл сапарда ол Уиллоубиге не болғанын біліп, оның құжаттарын тапты және Новая Земляның ашылғанын анықтады. Канцлер 1555 жылдың жазын патшамен келісімдер жасауға, сауданы ұйымдастыруға және солтүстік жолмен Қытайға қалай жетуге болатынын анықтауға жұмсады. 1556 жылдың шілдесінде Канцлер Англияға алғашқы орыс елшісі Осип Непеяны алып, елге оралды. Флот төрт кемеден тұрды: «Филипп және Мэри», «Эдвард Бонавентура» және Уиллоубидің қайта жөнделген кемелері «Бона Конфиденция» және «Бона Эсперанса». Норвегия жағалауында ауа райы нашарлап, флот Тронхеймде паналады. «Бона Эсперанса» кемесі суға батып, «Бона Конфиденция» фьордқа кіргендей болды, бірақ одан кейін оның жай-күйі белгісіз болды. Тек «Филипп және Мэри» ғана Тронхеймде қыстауға сәтті шықты және 1557 жылдың сәуірінде Лондонға жетті. «Эдвард Бонавентура» фьордқа кіруге тырыспады, оның орнына олар Шотландия жағалауына жетті және 1556 жылдың 10 қарашасында Абердинге жақын Пицлигода дауылдан жағаға тірелді. Экипаждың көп бөлігі, Канцлер де бар, қаза тапты. Тек орыс елшісі мен бірнеше адам ғана аман қалды және келесі жылы Лондонға жетті.

Көркем шығармаларда

Канцлер Дороти Даннеттің тарихи романдар сериясы "Лаймонд хроникалары" кітаптарының бесіншісі – "Шалқалы қамал" (1971) романында маңызды кейіпкер ретінде бейнеленеді.