Кіріспе

Моноцерос сақинасы (monoceros: грекше "бір мүйізді") – Құс жолының үш рет айналып өтетін ұзын, күрделі жұлдыздар сақинасы. Бұл, миллиардтаған жылдар бойы Құс жолымен бірігу процесінде Канис Майор ергежін галактикасынан толқындық күштер әсерінен жұлынып шыққан жұлдыздық ағыннан тұрады деп саналады, бірақ бұл пікір көптен бері даулы. Жұлдыздар ағыны алғаш рет 2002 жылы Слоан цифрлық аспан зерттеуін жүргізген астрономдар баяндады. Осы жұлдыздар сақинасын және Сагиттар ергежін галактикасына ұқсас тығыз шар тәрізді жұлдыздық шоғырларды зерттеу барысында олар Үлкен Іт ергежін галактикасын ашты.

Дау

2006 жылы 2MASS деректерін пайдалана отырып жасалған зерттеу «Сақинаның» табиғатына күмән келтірді, деректер сақинаның іс жүзінде Құс жолының қисайған галактикалық дискісінің бөлігі екенін көрсетеді. Дегенмен, 2007 жылы жарияланған Англо-Австралия телескопы арқылы жүргізілген байқаулар қисайған диск байқалған құрылымды жасай алмайтынын көрсетті, демек ол галактикалық дискінің кеңеюінен немесе галактикалық емес шығу тегінен пайда болуы керек. Ғылыми қауымның бірнеше өкілі 2012 жылы өздерінің позицияларын қайталады, Моноцерос құрылымы Құс жолының кеңейген және қисайған қалың дискісінің тудырған тығыздық артықшылығынан басқа ештеңе емес екенін мәлімдеді. 2015 жылы Моноцерос сақинасын ашқан 2002 жылғы зерттеулерге сүйене отырып, М.Л. Мартиали және әріптестері Слоан Цифрлық Аспан Зерттеуінен алынған галактикалық деректерді талдап, Құс жолының бұрынғы есептерден 50 пайызға үлкен екенін көрсетті. Бұл Құс жолының дискісі жай ғана тегіс жазықтықтағы жұлдыздар дискісі емес, керісінше, толқынды екенін көрсетті. Күннен сыртқа қарай сәулеленгенде, Құс жолының дискісінде кем дегенде төрт толқын байқалады. Ғалымдар бұл үлгінің дискінің барлық бөлігінде кездесетінін болжайды. Алайда, 2018 жылғы жаңа мақала бұл гипотезаны толығымен жоққа шығарды және Моноцерос сақинасы, A13 және TriAnd сақинасының негізгі жұлдыздық дискіден шығарылған жұлдыздық тығыздықтар екенін растады. Олардың құрамына кіретін RR Lyrae айнымалы жұлдыздарының жылдамдық дисперсиясы жоғары және галоға жататындығымен сәйкес келеді. Моноцерос сақинасының қашықтығын ескере отырып, Құс жолының диаметрі 150 000-ден 180 000 жарық жылына дейін жетеді деп есептеледі. Бұл жаңа түсінік бойынша, Күн жүйесі ядро мен шет арасында орналасқан. Дегенмен, астрономиялық әдебиетте галактикалардың өлшемдерін анықтау үшін басқа әдістер де қолданылады, атап айтқанда D25 изофоты және жарық радиусының өзгерістері. 1998 жылы D25 изофотын пайдалана отырып жасалған зерттеуде Құс жолының диаметрі N-де көрсетілген. Бұл құрылымның пайда болуын зерттеу үшін компьютерлік модельдеулер қолданылды, егер Сақинаның кішкентай галактикадан пайда болған болса, онда оны аспандағы сегіз белгілі аймақтың бірінде табуға болады. Gaia DR2 деректерін пайдаланған келесі талдау Веладағы галактикалық координаттарға (271, +2) градусқа қарай екі өтімді Гаусс таралуын анықтады, бұл бұрынғы зерттеуде ұсынылған ата-бабаның орналасқан жерінің бірі. Бұл жаңалық Моноцерос сақинасының пайда болуына себеп болған кішкентай галактиканың бар екенін көрсетеді, бірақ авторлар бұл нәтиже байланыссыз кинематикалық үйлесімді құрылымның болуымен де сәйкес келуі мүмкін екенін атап өтеді.