Кіріспе

Еуропалық ғарыш агенттігінің (ESA) Advanced Reentry Demonstrator (ARD) – орбитадан тыс қайта кіру аппараты. Ол тәжірибелік мақсаттарда, атап айтқанда, оған енгізілген көптеген қайта кіру технологияларын және аппараттың жалпы конструкциясын тексеру үшін, сондай-ақ қайта кіру кезінде туындайтын түрлі құбылыстарды жақсырақ түсіну үшін жасалды және қолданылды. ARD бір ғана ғарышқа ұшу жасады. 1998 жылдың 21 қазанында аппарат Ariane 5 ұшыру жүйесінің үшінші ұшуы барысында ұшырылды. 830 км биіктікке жеткен ARD, бір сағат 41 минут ұшқаннан кейін, Тынық мұхитындағы жоспарланған нүктеге жақын жерге қонды. Аппаратты қалпына келтіргеннен кейін және оны талдағаннан кейін, оның жақсы жұмыс істегені анықталды, мұрын конусы мен жылу қалқанының жылудан қорғау қабаттары идеалды күйде сақталды, толығымен герметикалық және зақымдалмаған болып қалды. ARD – Еуропа жасаған, ұшырған және қалпына келтірген алғашқы басқарылатын орбитадан тыс қайта кіру аппараты. Сыртқы түрі жағынан аппарат американдық Apollo капсуласының 70% үлкендігіндегі нұсқасына ұқсайды және ESA тарапынан болашақта қолданылатын көлік құралының 50% үлкендігіндегі аппараты деп есептеледі; оның диаметрі 2,8 метр, ал атмосферамен жанасқан кездегі салмағы 2,8 тонна. ARD ауа мен су өткізбейтін, қысыммен жабдықталған конструкцияға ие, ол негізінен алюминий қорытпасынан жасалған, ал сырты Norcoat 62250 FI корк композиттік плиткаларымен, ал жылу қалқаны үстіндегі бөлігі алеастрасил кремний диоксиді фенол формальдегид шайырлы плиткаларымен қоршалған. Аппарат үш бөлек бөлімнен тұрады: алдыңғы қалқан бөлімі, артқы конус бөлімі және артқы жапқыш бөлімі. ARD қайта кіру кезінде маневрлеуге қабілетті; ауырлық центрінің орнынан ығысуы арқасында көтерілу және сүйрелу арақатынасының тиімділігіне қол жеткізіледі. Бағыттау жүйесі Apollo және Space Shuttle бағыттау жүйелеріне ұқсас, қыздыру, жүктеме, кері соққы және басқа да талаптарға сәйкес келетін соғу жылдамдығын басқару және бұрылу маневрлеріне негізделген; ESA мәліметінше, бұл шектеулі уақыт ішіндегі есептеулермен қанағаттанарлық дәлдікті (5 км-ге дейін) қамтамасыз етеді. Жұмыс кезінде бағыттау жүйесі аэродинамикалық күштер тиімді болғанда және реакциялық басқару жүйесі жұмыс істегенде белсенді болады. Ұшуды басқару беттерін пайдаланудың орнына сызықтық емес басқару жеті гидразин қозғалтқыштары арқылы қамтамасыз етіледі, олар өндірушінің мәліметінше, Ariane 5 ұшыру жүйесінен алынған. Бұл ракеталық қозғалтқыштар, әдетте әрқайсысы 400 Н итермелі күш береді, төмен қарай бұрылатын конфигурацияда орналастырылған, үш бірлік соғуды, екеуі дөңгелектеуді және екеуі иіске арналған. Атмосфераға қайта кірген кезде ARD жылу қалқаны 2000 °C-қа дейін қызып, 1000 кВт/м2 жылу ағынына ұшырайды, бұл атмосфераның иондануынан туындайды, ал бұл аппараттың гипердыбыстық жылдамдықпен (сағатына 27 000 км-ден астам) қозғалуынан болады. Аппараттың конустық бөлігі 1000 °C-қа дейін қызып, жылу ағыны 90–125 кВт/м2 болса, ішкі температура 40 °C-тан аспайды. Жылудан қорғау шаралары француз әскери бағдарламалары аясында Aerospatiale әзірлеген бұрынғы материалдардың және жаңа буын материалдардың үйлесімінен тұрады, соңғысы негізінен сынақтар үшін қосылған. Қайта кіру кезінде ARD бас қалқаны қалыңдығының 0,5 мм ғана бөлігін жоғалтады, бұл оның аэродинамикалық пішінін салыстырмалы түрде тұрақты ұстайды, бұл ұшуды басқару алгоритмдерін жеңілдетеді. Аппарат төмендеуді қалпына келтіру жүйесімен (DRS) жабдықталған, ол жерге қонғанға дейін соққы жүктемесін азайту және 36 сағатқа дейін жүзуді қамтамасыз ету үшін қолданылады. Бұл жүйе мұрын конусының ұшындағы ішкі кеңістікте сақталатын бірнеше парашюттерді қолдануды қамтиды; жалпы алғанда, бір жалпақ ленталы пилоттық парашют, бір конустық ленталы шұңқыр бір рефтік сатымен және екі рефтік сатымен үш тесік ленталы негізгі парашюттер қолданылады. ДРС-де жүзу үшін екі қабылдағыш бар, олар аппаратты тік ұстауға көмектеседі. Аппаратты іздеуге және құтқаруға көмектесу үшін ARD спутниктік іздеу және құтқару радио маяктарымен және жыпылықтайтын шамдармен жабдықталған. ARD-нің ішкі кеңістігі атмосфераға қайта кіру және қону үшін жаңа технологияларды сынау және біліктілігін арттыру үшін ең озық технологиялармен толтырылған. Аппараттың электроникасы негізінен Ariane 5 ұшыру құралында қолданылған жабдықтардан алынған. Бағыттау және навигация жүйелері компьютерлік инерциялық навигация жүйесін пайдаланды, ол баллистикалық ұшу кезеңінде GPS арқылы автоматты түрде түзетіледі. Алайда, ARD GPS қателіктеріне төтеп беруге арналған; бұл инерциялық навигациялық өлшемдермен анықталған «сенімділік терезесі» шегінде GPS деректерін тексеріп отыратын бақылау алгоритмдерінің сериясы арқылы жүзеге асырылады. Аппараттың жалғыз миссиясы кезінде ол ARD-ның ұшу өнімділігін және борттағы жабдықтардың қызметін талдау үшін қолданылған 200-ден астам маңызды параметрлерді үнемі тіркеп, жерге жіберді.

Пайдалану тарихы

ARD тек бір ғарыш ұшуын жүзеге асырды. 1998 жылдың 21 қазанында ARD, Ariane 5 ұшыру жүйесінің үшінші ұшуы барысында ұшырылды. Ол ұшыру құралының криогендік басқыш сатысынан (шамамен 216 км биіктікте) ажыратылғаннан кейін, 12 минуттан соң, Гвиана Ғарыш орталығынан, Еуропаның Ғарыш порты Курудан, Француз Гвианасынан ұшырылды. ARD 830 км биіктікке көтерілді, одан кейін атмосфераға бағытталған қайта кіру амалдары орындалды. Ол Маркиз аралдары мен Гавай аралы арасындағы Тынық мұхитындағы мақсатты нүктеден 4,9 км қашықтықта, бір сағат 41 минуттық ұшудан кейін суға қонды. ARD суға қонғаннан кейін шамамен бес сағаттан соң құтқарылды. Құтқарудан кейін аппарат Еуропаға қайтарылып, оның өнімділігі туралы толыққанды ақпарат алу үшін егжей-тегжейлі техникалық талдаудан өтті. Инженерлер оның орбиталық емес ұшудан алынған деректерін талдап, капсуланың барлық жүйелері жақсы және күтілгендей жұмыс істегенін хабарлады; ұшу кезіндегі аппараттың нақты уақыт телеметриялық хабарларын талдау барлық электр жабдықтары мен итеркіш жүйелерінің қалыпты жұмыс істегенін көрсетті. Аппараттағы телеметриялық жүйелер мен қабылдау стансаларының барлығы жақсы жұмыс істеді, ал аппараттағы GPS қабылдағышы бүкіл ұшу кезінде қанағаттанарлықтай жұмыс істеді, бірақ қайта кіру кезіндегі қараңғылықтан басқа, күтілгендей, жұмыс істемеді. ARD-нің өнімділігін талдаудан кейін, бағдарламаның барлық демонстрациялық және жүйелік талаптары сәтті орындалғаны жарияланды. Сынақ ұшуының өзі «шамалы номиналды» деп сипатталды, әсіресе траекториясы мен ұшуды басқару аспектілері; сонымен қатар, көптеген аппараттағы жүйелер, мысалы, навигация (негізгі және қосымша), итеркіш, жылудан қорғау, байланыс және DRS болжамдарға сәйкес жұмыс істеді немесе осы болжамдардан аздап ғана ауытқыды. Қайта кіру кезінде жылу қалқанының температурасы 900 °C-қа жетті; алайда, аппараттың конусы мен жылу қалқанының жылу қорғанысы оны алып шыққаннан кейін мінсіз күйде табылған. Талдау барысында анықталған мәселелерге кейбір физикалық құбылыстарды, мысалы, нақты газдардың әсерін байқаудағы қиындықтар, сондай-ақ кейбір терможұптардың ертерек істен шығуының нәтижесінде аэротермальдық ортаны сипаттаудағы кедергілер кірді. Жалпы алғанда, ұшу жоғары сапалы аэродинамикалық ақпараттың көп көлемін әкелді, бұл, басқа да артықшылықтармен қатар, жердегі болжау құралдарының мүмкіндіктерін растауға және жақсартуға көмектесті. Аппаратты құтқарып алып, миссиядан кейінгі тексеруді аяқтағаннан кейін, жалғыз ARD аппараты сақталды және ол Нидерландының Ноордвик қаласындағы Еуропалық ғарыш зерттеулері және технология орталығында көпшілікке ашық көрмеге қойылды.