Кіріспе

Әлеуметтік қарым-қатынасқа зиян келтіру
Реляциялық агрессия, балама агрессия немесе реляциялық қорлау – бұл біреудің қарым-қатынастарына немесе әлеуметтік статусына зиян келтіру арқылы зиян тигізетін агрессия түрі. Оны көптеген жағдайларда және әртүрлі жас топтарында қолдануға болатынына қарамастан, ерекше назар жасөспірімдер арасындағы реляциялық агрессияға қаратылған. Реляциялық агрессияға қаратылған назарды «Mean Girls» сияқты фильмдер мен Рейчел Симмонс (2002) авторы болған «Odd Girl Out», Else Ury (1916) авторы болған «Nesthäkchen and the World War» және R. Wiseman (2003) авторы болған «Queen Bees and Wannabes» сияқты танымал медиа еңбектері де арттырды. Реляциялық агрессияның өмір бойына созылатын түрлі салдары болуы мүмкін. Психолог Ники Р. Криктің пионерлік зерттеулерінен кейін реляциялық агрессия көбінесе қыздар арасында байқалып, зерттелді. Өзгелермен өзара әрекеттесу өздігінен әрекет ету және тәуелсіз шешім қабылдау дағдыларын дамытуға көмектеседі. Олар сондай-ақ, жақын достық қарым-қатынастарды дамыту және тиісті жыныстық мінез-құлықты үйренуді қоса алғанда, дені сау сексуалдық даму үшін де маңызды. Құрбы-құрдастармен қарым-қатынас жасөспірімдердің мектепке қаншалықты мән беретінін, оған қанша күш салатынын және сабақта қаншалықты жақсы орындайтынын анықтауда да өте маңызды. Дегенмен, жасөспірімдер жиі өздерінің психологиялық дамуына зиян келтіретін құрбы-құрдастармен қарым-қатынасқа түседі. Жасөспірімдер әртүрлі топтар құрады және олардың қызығушылықтары, музыка мен киім-кешек талғамдары, сондай-ақ мәдени немесе этникалық шығу тегіне байланысты әртүрлі топтарға жатады. Мұндай топтардың социометриялық немесе танымалдылық статусы әртүрлі болады, бұл көбінесе топтар арасындағы дені сау емес, агрессияға негізделген динамиканы тудырады. Агрессияның әртүрлі түрлері топтың ішіндегі динамиканы және социометриялық статусты басқару үшін де қолданылуы мүмкін. Кейде агрессия нақты әлеуметтік топқа емес, жеке адамға бағытталады. Жәбірленудің басты себептері – сыртқы келбеті мен сөйлеуі; жасөспірімдер мүгедектігі, нақты бір ұлты немесе дініне байланысты жиі қорлауға ұшырайды.

Анықтама

Қарым-қатынас агрессиясы – басқалардың әлеуметтік статусын және қарым-қатынастарын қасақана манипуляциялау арқылы оларға зиян келтіруге бағытталған агрессия түрі. Дэниел Олуес бойынша, қарым-қатынас агрессиясы – бұл қорқытудың бір түрі. Жалпы алғанда, қорқыту – физикалық немесе психологиялық зорлық-зомбылықтың қайталама болатын, провокацияланбаған әрекеттері, онда қорқытушы мен құрбаның физикалық күші немесе психологиялық ықпалы тең емес. Бұл негізгі шарттар барлық қорқыту түрлеріне қатысты: сөздік, физикалық және қарым-қатынас агрессиясы. Ол проактивті (жоспарланған және мақсатқа бағытталған) немесе реактивті (қабылданған қауіп-қатерге, жаушылыққа немесе ашуға жауап ретінде) болуы мүмкін, мысалы, теңдестерге немесе романтикалық қарым-қатынастарға қатысты болуы мүмкін.

Жыныстық айырмашылықтар

Оны екі жыныста да қолдануға болады, бірақ қарым-қатынастық агрессия көбінесе қыздармен байланысты. Риверс пен Смит жүргізген зерттеудің нәтижелері екі жыныста да сөздік агрессия шамамен бірдей жиілікте кездесетінін көрсетсе де, тікелей физикалық агрессия ұлдардың арасында, ал жанама агрессия қыздардың арасында көбірек таралған. Болдридің тағы бір зерттеуінде ұлдардың қорқыту, дене күші қолдану, бас тарту және лақап қою сияқты қатыгездік көрсету әрекеттеріне көбірек бейім екендігі, ал қыздардың лақап қою, келекелеу, қаңқу, бас тарту және жеке заттарын алуға көбірек ұмтылатыны анықталды. Осы зерттеулерге сүйенсек, қыздар ұлдарға қарағанда қарым-қатынастық агрессияны жиі пайдаланады. Бұған қоса, соңғы халықаралық зерттеулер ерлер мен әйелдердің екеуі де қарым-қатынастық агрессияны қолданатынын, бірақ қыздар оны көбірек сезінетінін және одан көбірек маза алатынын көрсетіп тұр. Мысалы, Хорнның зерттеуі қыздардың топқа жататындығына байланысты біреуді шеттетуді моральдық тұрғыдан бұрыс деп санайтынын анықтады. Кейбір зерттеулер ұлдар мен қыздардың жыныстық нормадан ауытқушы агрессияға қатысқанда белгілі бір салдарлар болатынын көрсетеді, себебі физикалық агрессияға бейім қыздар немесе қарым-қатынастық агрессияға өте бейім ұлдар өздерінің әріптестеріне қарағанда нашар бейімделеді.

Әлеуметтік-әлеуметтік жағдайы

Әлеуметтік-метриялық мәртебе, көбінесе танымалдылық деп аталады, құрбандыққа ұшырау немесе қорлаудың ең маңызды көрсеткіштерінің бірі болып табылады, себебі танымалдылықтағы айырмашылықтар әлеуметтік биліктегі айырмашылықтармен байланысты болуы мүмкін. Жалпы, агрессивті жасөспірімдер қабылданбаған әлеуметтік топтарға жатады деп есептеледі. Алайда, кейбір зерттеулер олардың құрдастары арасында танымал болуы мүмкін екенін көрсетеді. Мысалы, Родкин және авторлар (2000) танымал ұлдардың екі түрін сипаттайды: "үлгілі" ұлдар, олар "физикалық және академиялық жағынан дамыған, мейірімді және ұялшақ та, агрессивті де емес". Инструменталды агрессия – бұл ойластырылған және жоспарланған мінез-құлық, ал реактивті агрессия – жоспарсыз және импульсивті. Зерттеулер көрсеткендей, құрбандар мен қорлаушылардың көпшілігі қабылданбаған топтардан шығады. Қорлаушылар өздерінің топтарына ұқсас, әлеуметтік шеттетілген топтың мүшелерін қорлауға бейім, себебі олардың ерекшеліктеріне қауіп төнеді. Осылайша, бірегей әлеуметтік үлгі мен мәртебені сақтау қажеттілігі қорлауға түсудің себебі болуы мүмкін. Топ ішіндегі белгілі бір әлеуметтік тәртіпті сақтау үшін қарым-қатынастық агрессия көбінесе қыздар топтарында байқалады: егер топтың бір мүшесі тым танымал болып, топтағы тепе-теңдікті бұзса, басқа мүшелер оның мәртебесін төмендету үшін оның туралы қаңқу сөздер тарата алады. Аманда Роуз (2004) қарым-қатынастық агрессияны қолданудың басты мақсаты – өзінің әлеуметтік мәртебесін арттыру немесе сақтау екенін айтады. Көптеген дағдылар, танымал болу үшін қажетті, сонымен қатар қарым-қатынастық агрессияны "сәтті" қолдану үшін де маңызды, мысалы, адамдарды "оқу" және мінез-құлқын сәйкесінше өзгерту қабілеті және т.б. Бірінші типке аса агрессивті жасөспірімдер кіреді: олар төбелес іздейді, антиәлеуметтік әрекеттерге қатысады және көбінесе қорлауға қатысады; екінші типке оқшауланған немесе ұялшақ, өте ұялшақ және шектелген жасөспірімдер кіреді, олар құрбан болуға бейім; үшінші, агрессивті-оқшауланған типтегі жасөспірімдер өшпенділіктерін бақылауда ұстау қиындықтарын сезінеді, бірақ сонымен қатар достық қарым-қатынасты бастауға ұялшақ және алаңдайды. Соңғылары қорлаудың құрбаны болуы мүмкін. Басқа студенттер де бірнеше рөлдерді таңдай алады: құрбанды қорғаушы, қорлаушыны күшейтуші немесе көмекші және сырттан келушілер.

Құрбандар

Жәбірленушілер немесе танымал емес балалар тым алаңдаулы, жаңа қарым-қатынастарды бастау немесе топтық іс-әрекетке қосылу үшін қажетті әлеуметтік дағдылары жеткіліксіз. Олардың сенімсіздігі мен мойынсұнушылығы оларды қорлауға оңай бейім етеді. Қорлаудың ең көп кездесетін себептері – төмен әлеуметтік-экономикалық жағдай, мүмкіндігі шектеулілік және семіздік. Зерттеулер көрсеткендей, басқа жасөспірімдермен салыстырғанда, жәбірленушілер көбінесе проблемаларды шешудің нашар стратегияларын қолданады. Олар моральдық құзыреттілік және басқалардың ойын түсіну қабілетін бағалайтын тесттерде қорғаушылардан төмен ұпай жинайды. Моральдық құзыреттілік – адамның әрекеттерінің моральдық тұрғыдан дұрыс немесе бұрыс екенін анықтауда салдары мен бұрынғы сенімдерін мұқият қарастыру қабілеті. Жәбірленушілер көбінесе нәтижелерге ғана назар аударады және моральдық нанымдарды толыққанды біріктіруде қиындық көреді. Оларда әлеуметтік дағдылар, әлеуметтік проблемаларды шешу және эмоцияларды бақылауда да қиындықтар бар. Әлеуметтік құзыреттілігінің жетіспеуіне байланысты, жәбірленушілердің құрбылары тарапынан қабылдануы және танымалдығы төмен болады. Жәбірленушілер көбінесе қабылдамауға аса сезімтал, және мұның себебі ата-аналарымен қарым-қатынастарында болуы мүмкін.

Қылмыскерлер

Зорлық-зомбылық жасаушылар, моральдық жағынан жетілгенімен, бірнеше себептерге байланысты, соның ішінде моральдық қайырымдылықтың жетіспеуінен, моральдық тұрғыдан бұрыс әрекеттерге барады. Бұл олардың қатігездік әрекеттерін ұзаққа созуына себеп болуы мүмкін.

Қиянатшы-жәбірленушілер

Қорлауға ұшыраған адамдар – бұл өздеріне бағытталған агрессияны бастан өткерген, сонымен қатар өздері де қорлауға қатысқан адамдар. Олар көбінесе қорлаушының көмекшісі немесе оны күшейтуші болуді таңдайды. Басқаларды қорлауға ұшырағанын көру, осы адамдарға қауіп төндіретін кейбір психологиялық проблемалардан қорғауға көмектеседі (қорлаудың салдары төменде қарастырылған). Басқа топтармен салыстырғанда, қорлауға ұшыраған адамдардың психологиялық жағдайы мен проблемалары ең қиын болады. Олардың құрбылары арасында ең аз ұнатылатын адамдар болып табылады. Алғашқы зерттеулер негізінен құрбандар мен қорлаушыларға бағытталған болса, қазіргі уақытта басқа студенттердің, яғни куәгерлердің рөлдеріне көбірек назар аударылуда: қорлаушыларды күшейтушілер мен көмекшілер, құрбандарды қорғаушылар және жақын тұрмайтындар.

Қауіпсіздікті күшейтушілер мен көмекшілер

Көбінесе, қорлаушыны қолдаушылар мен көмекшілері өздері агрессивті әрекеттерді бастамайды, бірақ олар қорлаушыны қолдайды, оның әрекеттерін күшейтеді және көмектеседі. Олардың достар желісі сырттан келгендерге, құрбандарға және олардың қорғаушыларына қарағанда көбінесе үлкен болады. Бұл адамдар жеке ерекшеліктері тұрғысынан қорлаушыларға ұқсас. Әйелдер қорлаушыны қолдаушылар мен көмекшілері әдетте әлеуметтік қабылдау деңгейі төмен, ал әріптестері тарапынан қабылдамау деңгейі жоғары болады. Ал еркек қорлаушыны көмекшілері екі көрсеткіш бойынша да орташа балл алады, ал қорлаушыны қолдаушылар өз әріптестерінің арасында көбінесе танымал болады.

Шетелдіктер

Сырттан келгендер – қақтығыс жағдайларынан қашып, қауесет таратуға қатысып немесе тараптардың бірін белсенді түрде қолдауды ұнататын жасөспірімдер. Олар көбінесе басқа сырттан келгендермен дос болады. Еркек және әйел сырттан келгендердің әлеуметтік қабылдануы мен құрбыларынан қабылданбауы көрсеткіштері көбінесе орташа деңгейден төмен болады. Дегенмен, олар көбінесе кімді жақсы білетініне қарай, зорлаушының немесе зорлық көргеннің жағына шығады. Зорлаушылар көбінесе басқа зорлаушылармен, сондай-ақ олардың қолдаушылары мен көмекшілерімен дос болады, ал зорлық көргендер басқа зорлық көргендермен достық қарым-қатынас жасайды.

Жәбірленушілерге және қорлаушы-жәбірленушілерге қатысты салдарлар арасындағы айырмашылықтар

Төңкерілген және агрессивті балалар, сондай-ақ зорлық-зомбылық құрбандары деп аталатындар, және бас тартқан, өзін-өзі шектеген балалар, қарапайым құрбандар деп те аталатындар арасында салдарлардың айырмашылығы бар. Агрессивті тұлғалар көбінесе мінез-құлық проблемаларына тап болады және антиәлеуметтік қызметке қатысады. Өзін-өзі шектеген балалар өте жалғыз сезінеді, өзіне сенімсіздікке, депрессияға және әлеуметтік құзыреттіліктің төмендеуіне ұшырайды. Агрессивті де, өзін-өзі шектеген жасөспірімдер әртүрлі психикалық және мінез-құлық проблемаларына ең көп бейім.

Өзін-өзі өлтіруді ойлау және оған тырысу

Қиындыққа ұшыраған адамдар түрліше әрекет етеді, бірақ ең көп кездесетін әрекеттердің қатарында мектепке бармау және үйден қашу сияқты қашқылықтану мінез-құлықтары бар. Дегенмен, кейбір өте ауыр жағдайларда, өмірге қол сұылуға тырысу орын алады. Жәбірленушілердің өз-өзіне қол жұмсау туралы ойлары, жәбірленбеген адамдармен салыстырғанда жоғары, және олар өмірге қол сұылуға көбірек бейім. Зерттеуші Ю. С. Ким (2005) Брустейн мен Кломек (2007) еңбектерінде, қыздардың ғана жиі жәбірленуіне байланысты ауыр ойлардың пайда болатынын анықтады.

Қоршаған ортаны қорғау буферлері мен алдын алу бағдарламалары

Кейбір жасөспірімдер жеке ерекшеліктеріне байланысты зорлық-зомбылыққа төзімдірек болады, бірақ жақын дос немесе отбасының күшті қолдауы сияқты қоршаған орта факторлары зорлық-зомбылықтың көптеген жағымсыз салдарының қаупін азайта алады. Сонымен қатар, зерттеулер көрсеткендей, мұғалімдердің қолдауы оқу жетістіктерін арттыру және мектепке қызығушылықты күшейту үшін маңызды фактор болуы мүмкін. Бұл сыныптағы жалпы әл-ауқатты да жақсартады. Мұғалімдердің зорлық-зомбылыққа қатысты көзқарасы, құрбандардың қаншалықты күйзеліске түсетінін, мектепке барудан қашқандай мінез-құлық танытуын анықтайды. Мұғалім мен оқушы арасындағы жақын қарым-қатынас сыныптағы қауіпсіздік сезімін арттырады, ал қауіпсіздік деңгейі жоғары болғанда, оқуға жақсырақ назар аударуға және қиындықтармен күресудің тиімді жолдарын табуға көмектеседі. Сондықтан, қолдау көрсететін достар, отбасы және мұғалімдер зорлық-зомбылықтан зардап шеккен оқушылар үшін барлық жағымсыз әсерлерден қорғаныш бола алады. Басқалардың зорлық-зомбылыққа ұшырағанын көру, құрбан болғанның зиянды әсерлерін азайтуға көмектеседі: құрбандар сол күні оқиғаға куә болғандарға қарағанда артық ұялып, ашуланып сезінеді. Бір оқушыны бөліп алып, мазақтау, көптеген оқушылардың зорлық-зомбылыққа ұшырауынан да жаманрақ сезіледі. Этникалық құрамы әртүрлі мектептерде зорлық-зомбылықтан зардап шеккен оқушылардың психологиялық жағдайы нашарлауының себебі осы: өйткені олар оны жеке кемшіліктеріне емес, этникалық тобының басымдығына байланысты деп есептейді.

Академиялық мақалалар

Stauffacher, K. & DeHart, G. B. "Әлеуметтік орталарды кесіп өту: ерте және орта балалық шақта бауырлар мен достар арасындағы қарым-қатынастық агрессия." Қолданбалы даму психологиясы журналы.