Кіріспе

Үш адамды қамтитын романтикалық қарым-қатынас. Махаббат үшбұрышы – бұл көбінесе бәсекелестік ретінде бейнеленетін, екі адамның бір адаммен романтикалық қарым-қатынасқа тырысуы немесе оған қатысуы, немесе бір адамның бір адаммен романтикалық қарым-қатынаста бола тұрып, бір уақытта басқа адаммен де романтикалық қарым-қатынас жасауы немесе оған қатысуы жағдайы. Махаббат үшбұрышы әдетте бір адамның екіншісін жақсы көріп, екіншісі үшіншісін жақсы көріп, үшіншісі біріншісін жақсы көретін, немесе осыған ұқсас жағдай ретінде қарастырылмайды. Махаббат үшбұрыштары театр, әдебиет және кинода жиі қолданылатын сюжеттік құрал. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, Батыс қоғамында көптеген ересектер қалаулы немесе қалаусыз махаббат үшбұрышына тартылған. 1994 жылы жарық көрген «Beliefs, Reasoning, and Decision Making» кітабында: «Романтикалық махаббат үшбұрышы формальды тұрғыдан достық үшбұрышымен ұқсас болғанымен, олардың нақты мағынасы мен салдары мүлдем бөлек» делінген. Романтикалық махаббат көбінесе өзгеге бөліспейтін қарым-қатынас ретінде қарастырылады, ал достық – олай емес.

Тарих және анықтама

"Үшбұрышты махаббат" термині көбінесе бір немесе бірнеше адамға қолайсыз жағдай тудыратын қарым-қатынасты білдіреді. Әдетте, бір адам белгілі бір сәтте өзін алданған сезінеді (мысалы, "А тұлғасы, Б тұлғасымен қарым-қатынаста болған С тұлғасына қызғанышпен қарайды, А тұлғасының көзінде Б тұлғасы – "өздерінікі" болып саналады"). Барлық тараптар келіскен ұқсас жағдайды кейде "үштік" деп атайды, ол полиаморияның бір түрі, бірақ полиамория көбінесе жыныстық қатынасты білдіреді. Моногамия шеңберінде үшбұрышты махаббаттар тұрақсыз болып келеді, олардың негізгі тақырыптары – жауапсыз махаббат пен қызғаныш. Көп жағдайда қызғанышпен толған немесе қабылданбаған алғашқы тарап, үшінші тұлғаға деген қызығушылықтың себебімен екінші тараппен достығын үзетін, тіпті ұрыс бастайтын жағдайлар кездеседі. Сирек болғанымен, үшбұрышты махаббаттың салдарынан адам өліміне немесе өз-өзіне қол жұмсауға әкелген жағдайлар да болған. Психоанализ "эротикалық үшбұрыштар тақырыбын және олардың Эдиптік үшбұрыштағы тамырларын" зерттеген. Тәжірибе көрсеткендей, "балалық шақтағы әрбір ата-анамен және олардың жұп ретіндегі қарым-қатынасын талдау арқылы, үшбұрышты махаббатқа түсіп қалудың немесе оны құрудың қайталанатын үлгісін тоқтатуға болады".

Мәңгілік үшбұрыш

Геометриялық тұрғыдан алғанда, мәңгілік үшбұрышты үш нүктеден тұрады: қарым-қатынастағы қызғанышпен толған серік (А), адал емес серігі (Б) және оның жасырын сүйіктісі (С). А тасталып қалған сезімде, Б екі серік арасында, ал С А мен Б одағындағы дағдарыстың себепшісі. "Мәңгілік үшбұрышты мәңгілік ету үшін әрқашан бірлескен желі керек" деген ұсыныс бар. Бұл трагедиялық формада көрінуі мүмкін: "Мен оның тек біреуінің өлімімен аяқталады деп ойладым" немесе керісінше, комедиялық түрде: "Досының әйелімен қарым-қатынас жүргізіп, оның жаназасындағы ер адам жылап, ақырында еңіреп кетеді, ал күйеуі бейжай қалады. 'Тынышталыңыз,' дейді күйеуі, 'мен қайтадан үйленемін'."

Гомоқоғамдық

Егер ер адамдар "бірлестік сезімін бөлісіп, әйелді қарым-қатынастарына қабылдаса, автоматты түрде" Truffaut-тың "Жюль мен Джим" фильміндегідей теңбұрышты үшбұрыш пайда болады. Рене Жирар мұндай қарым-қатынастардағы қызғаныш пен еліктеуші құштарлықтың рөлін зерттеді, оның пікірінше, көбінесе жағдай "көңіл көтеретін нәрсені онымен артықшылықты қарым-қатынаста болған адамға тәуелді етеді". Мұндай жағдайларда "еліктеуші егіздердің дау-жанжалын әйелге таңу әділ емес. Ол олардың ортақ айып тартқышы".

Некедегі ажырасқан

Егер махаббат үшбұрышының нәтижесінде неке бұзылса, одан кейін "намыс табуы" деп аталатын жағдай туындауы мүмкін – бұл қызғанатын бұрынғы жұбайдың танысымен, үшбұрыштағы бәсекелеспен кез келген достық немесе қолдау көрсетуге тырысуын қабылдамауының эмоционалдық талабы. Мұның салдарынан балалар көбінесе "өткеннің көлеңкесінде" қалып, жақтары екіге бөлінеді, адалдығы шатырланады. Көбінесе, ең жақсы жағдайларда болмаса, "жарақат алған" тарап балалардың сезімдерін осы жаңа қарым-қатынасты мойындамауға жеңіл итеруі мүмкін. Гендерлік жауапкершілікке келсек, дәлелдер қазіргі заманда екі жыныстың да "үшінші адам" рөлін ойнай алатынын көрсетеді – "ерлер де, әйелдер де бірдей құмарлықпен және ақымақтықпен сүйеді". Әдетте, бәсекелес махаббат үшбұрышының ортасында әйел адам тұрады, ал бөлінген махаббат үшбұрышында ер адам тұрады, себебі полигиния полиандриядан гөрі әлдеқайда көп кездеседі. Егер өзін "үшінші адам" болуға құмарлық білдіргендер 1930 жылдардағы циник кеңесін еске түсіріп, "адамның сезімдік жағдайы және одан қалай аулақ болу керек" деген сұрақтарға жауап іздеуі мүмкін. – "Мен осының не екенін білмейтінмін бе? – Жоқ. – "Бұл бір адамның арқасын сындырып, басқа біреудің әйеліне ұнауға тырысудың бекер еңбегі", – деді ол маған.

Айырмашылығы

Махаббат үшбұрышы мен ménage à trois шатастырылмауы керек, яғни үш адамның қарым-қатынасы, онда барлық мүшелері бір-бірімен романтикалық қарым-қатынаста болуы мүмкін, немесе бір мүше екі басқамен қарым-қатынаста болып, олар өзара қақтығысқа түспей, жағдайға келіседі. Ménage à trois француз тілінен келген сөз және тікелей "үш адамға арналған үй" деп аударылады, яғни ол әдетте "бірге тұрып, жыныстық қатынас жасайтын ерлі-зайыптылар мен үшінші адамнан" тұрады. Бұл махаббат үшбұрышынан өзгеше, себебі әрбір қатысушыны таза жыныстық құштарлық жетелейді. Ménage à trois "Сандвич" деп аталатын үш адамдық қатынастың бір түрі болуы мүмкін – үш еркек, үш әйел, екі еркек және бір әйел ("Ménage à trois") немесе екі әйел және бір еркек ("Туристік сандвич") сияқты кез келген жыныстық комбинациямен жүзеге асырылатын үш қолмен жасалатын операция.

Көңіл көтеру саласында

Махаббат үшбұрыштары – ойын-сауық индустриясында, әсіресе романтикалық көркем әдебиетте, оның ішінде опера, романтикалық романдар, сабын опералары, романтикалық комедиялар, манга, таблоидтық ток-шоулар және танымал музыкада жиі кездесетін тақырып. Олар үнді телешоуларының маңызды бөлігін құрайды. Инфляцияға түзетулер енгізілген кездегі барлық уақыттардағы ең табысты фильмдердің үш еуі («Желмен бірге кеткен», «Титаник» және «Доктор Живаго») – махаббат үшбұрышы оқиғасының негізінде құрылған романтикалық эпостар. Жастар әдебиетінде махаббат үшбұрышы сюжеттік құрылымының танымалдылығы артып келеді (мысалы, «Twilight» немесе «The Selection»). Бірақ махаббат үшбұрышының тарихы Уильям Шекспир мен Александр Дюма сияқты классиктерге дейін жетеді. Шекспирдің танымал «Ромео мен Джульетта» пьесасында Джульетта, Ромео және Парис арасындағы махаббат үшбұрышы бейнеленген. Дюманың «Конт Монте-Кристо» және «Үш мылтықшы» романдары да, бірақ одан да нәзік болса, кек алуға және соғысқа дейін алып келуге жететін махаббат үшбұрыштарын қамтиды. Бенгалдық жазушы Банким Чандра Чаттопадхяйдың 1865 жылғы «Дургешнадин» романы да Джагат Сингх (Моғол генералы), Тиллоттама (бенгалдық феодалдың қызы) және Айша (Жагат Сингх соғысқан көтерілісші Патан басшысының қызы) арасындағы махаббат үшбұрышын көрсетеді. 20 ғасырдың басында бенгал әдебиетінде махаббат үшбұрышы тағы да маңызды тақырыпқа айналды, Сарат Чандра Чаттопадхяй мен Рабиндранат Тагордың көптеген романдары арқылы жаңғырылды. Мысалы, Сарат Чандра Чаттопадхяйдың танымал «Грихо дахо» романы Ачола, Махим және Суреш арасындағы махаббат үшбұрышын бейнелейді. Телевизиялық шоуларда махаббат үшбұрышы көбінесе созылады, ізделіп отырған кейіпкер мен талапкерлер арасындағы махаббат туралы соңғы жариялауды кешіктіреді, бұл оқиғаның ертерек аяқталуына немесе жанкүйерлердің наразылығына әкелуі мүмкін. Махаббат үшбұрыштары сондай-ақ сабын операларында жиі кездеседі және он жылдан астам уақытқа созылуы мүмкін, мысалы, «Құрметті және әдемі» сериалындағы Тейлор Гамильтон, Ридж Форрестер және Брук Логан немесе «Жалпы ауруханадағы» Люк Спенсер, Лора Спенсер және Скотт Болдуин арасындағы оқиға. Махаббат үшбұрышы жылдар бойы көптеген танымал әндерде қайта-қайта пайда болды. Бір серігінен махаббат үшбұрышы туралы ескерту алған Альберт Эйнштейн оған: «Ескі математик ретінде менің қарағанда, үшбұрышты геометрияның қиындықтарына сіздің құрметіңіз артық» деп мойындады.