Кіріспе

Қолданбалы химияның саласы

Химиургия – ауыл шаруашылығы шикізатынан өнеркәсіптік өнімдерді дайындаумен айналысатын қолданбалы химияның саласы. Бұл ұғым 20-шы ғасырдың басында қалыптасты. Мысалы, қылқаламдар және кинофильмдер целлюлозадан жасалған. 1920-жылдардан бастап Уильям Джей Хейл, ауыл шаруашылығы журналисі Уилер Макмиллен және басқа да американдықтар шаруалар мен өнеркәсіп арасындағы байланысты күшейтуді қолдады. "Химиургия" терминін химияшы Уильям Хейл 1934 жылы жарық көрген "Химургиялық шаруашылық" кітабында тұңғыш рет пайдаланды.

Коноплялық дене немесе соя машинасы

Автомобиль өндіруші Генри Форд 1930 жылдары ауыл шаруашылығы дақылдарының өнеркәсіптік әлеуетін сынауды бастады және көп ұзамай өте перспективті деп қымыз бен сояны таңдады (әйгілі қымыз корпусы немесе соя машинасы). Форд Мотор компаниясы сояны автомобильдің рульдік тұтқалары мен дабыл түймелері сияқты бөліктерінде, ал қымызды автомобиль корпусын жасау үшін пайдаланды. Автомобиль қымыз дизелімен жұмыс істеуге арналған. Форд Мотор компаниясы бұл инновацияларға Джордж Вашингтон Карвердің, Таскеги ғалымы және хемоургияның әкесі Джордж Вашингтон Карвердің жаңалықтары мен шеберлігі арқылы қол жеткізді. 1935 жылы өнеркәсіпте жаңаруға жарамды шикізатты кеңінен қолдануға ынталандыру мақсатында «Фермалық хемоургиялық кеңес» (кейіннен «Ұлттық фермалық хемоургиялық кеңес» деп аталды) құрылды. Кеңес алғашқы жылдары көп назар аударды. Рузвельт әкімшілігі оны саяси қауіп деп қарады, себебі Кеңес басшылары АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің саясатын сынады. Бастапқыда «Агрол» (этанол қосылған аралас мотор отынының тізімі) пайдасын көрсетуге баса назар аударған Кеңес мұнай өнеркәсібінен күшті қарсылыққа тап болды. 1938 жылы басқару және қаржылық қиындықтарға тап болған «Агрол» пилоттық зауыты жабылды. Алдыңғы жылы Кеңес президенті болған Уилер Макмиллен хемоургия қозғалысын этанолдан алшақтатып, мұнай өнеркәсібімен қарым-қатынасты жақсартуға және Кеңесті сақтыққа бағыттап шешім қабылдады. Кеңес ісіне күтпеген серпіліс болды, өйткені Миссисипи штатынан АҚШ сенаторы Теодор Г. Билбо өңірінің артық мақтасын жаңа мақсаттарда пайдаланудың жолын іздеді. Мақсатын саяси тұрғыдан тартымды ету үшін ол кең ауқымды зерттеу бағдарламасын қолдады. Нәтижесінде, 1938 жылғы «Егіншілікке түзету туралы» заңға сәйкес, ауыл шаруашылығы дақылдарының жаңа қолданылуын табуға арналған төрт аймақтық АҚШ Ауыл шаруашылығы департаментінің зертханалары құрылды. Зертханалар Пенсильвания штатының Уиндмур, Луизиана штатының Жаңа Орлеан, Иллинойс штатының Пеория және Калифорния штатының Олбани қалаларында орналасты. Уақыт өте келе олардың зерттеу бағдарламалары кеңейіп, хемоургияға деген қызығушылығы төмендеді. Дегенмен, олардың осы салаға қатысуы хемоургия қозғалысының Рузвельт әкімшілігінің сыншыларымен байланысты болған бастапқы себебінен осы әкімшіліктің толық қолдауына айналуының символы болды.

Шығу

Химиохимия Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өзінің пайдалы екенін дәлелдеді, әсіресе Жапония Американың көп бөлігіне резеңке жабдықтауын тоқтатқанда туған тапшылықты жеңілдетуде. Соғыс кезінде синтетикалық резеңке өндірісінде жүгері негізгі шикізат ретінде қолданылды. Резеңке көзі ретінде гуайул және кок-сагыз (орыс аққондырғысы) сияқты басқа да өсімдіктер зерттелді. Американың Орта Батысында мектеп оқушылары бұрын зиянды деп есептелген, бірақ енді әскери құтқару жилеттерін толтыру үшін қолданылатын сүтқұрттың ұсақ түктерін жинауға шақырылды. Айова штатындағы бір дін қызметкері, қауым мүшелерін есімдік өсіруге шақырып, жаңалықтарға шықты, оның бұрынғы есірткі ретіндегі жаман даңқы, енді әскери қажеттіліктерге байланысты арқан мен сепке жасау үшін басымдыққа ие болды.

Құлдырау

1950 жылы "химиология" деген сөздің қолданылуы азайды. Осы уақытқа дейін бұл әдістер өнеркәсіп пен зерттеулерге шағын үлес қосып, төрт ұлттық ғылыми-зерттеу зертханасының құрылуына, оңтүстік қарағай өнеркәсібінің дамуына және американдық зығыр қағаз өнеркәсібінің бастапқы қадамдарына әкелді. Осы уақыттан кейін терминнің өндірістік техниканың ерекше жиынтығын білдіретінін түсіну жоғалды, ал әдістердің өзі одан әрі таралмады. Бұл құлдыраудың себептерін анықтау әртүрлі. Нарық тұрғысынан қарағанда, ең қарапайым түсіндірме – көптеген материалдарды өнеркәсіптік өндірісте арзан қылу үшін табиғи жанар-жағармайлармен алмастыру. Бұдан өзге, дұрыс емес ынталандырулар мен саланың мәдени ерекшеліктері инвесторлардың қызығушылығын төмендетіп, шаруалардың қолдауын шектеген болуы мүмкін. Инвестициялық тұрғыдан алғанда, химиологиялық жобалар көбінесе пилоттық өнімдерден толыққанды өндіріске көше алмады. Сондықтан кейбір сарапшылар химиология уақыт өте келе көптеген инвесторларды көңілін қалдырды деген пікірде. Шындығында, осыған байланысты мәселе саланың басшылығы мен қаржыландыруында жатты: саланың көп бөлігін жеке инвесторлар қамтамасыз етті, ал көптеген шешімдер өнеркәсіптегі корпоративтік технократтық ғалымдардың шағын тобындағы жеке тұлғалардың қақтығыстарымен басқарылды. Саланың технологиялық жағына артық көңіл бөлгені шаруалардың ынтасын төмендеткен болуы мүмкін. Сала басшылары ауыл шаруашылығы өндірісінде жылдам технологиялық өзгерістерді жақтады, бұл ауыл шаруашылығында жаңа технологияларды консервативті қабылдауға қарсы болды. Сонымен қатар, мемлекеттік бағдарламалар ынталандыруды өнеркәсіпке қарсы бағыттап, "Жаңа мәміле" фермерлерге дереу субсидиялар берді, ал химиология саласы ұзақ мерзімді бағдарламаны қажет етті. 1990 жылы 97 жастағы Уилер Макмиллен Вашингтонда өткен химиологиялық энтузиастердің ұлттық конференциясында сөз сөйледі. Конференция бұрын Химиялық кеңес тарапынан қолдау көрсетілген істі одан әрі дамытуға бағытталған "Жаңа қолданулар кеңесінің" құрылуына мүмкіндік берді. Джордж Вашингтон Карвер осы саланың ең танымал ғалымдарының бірі болды. Джордж Вашингтон Карвердің "Менің жұмысым – консервация" атты экологиялық өмірбаянында автор Марк Д. Герси былай деп жазады: "Осылайша, ол "бірінші және ең ұлы химик" деген құрметті аталымды қабылдаса да, ол оның бағытында болған жоқ. Керісінше, Карвер қозғалыстың мақсаттарын жиі қате түсіндіріп, олардың шын мәніндегідей емес, өзінің мақсаттарына көбірек сәйкес келеді деп ойлады. Карвер өзінің күш-жігерін кедей қара нәсілді шаруалардың өмірін жақсартуға арнағандықтан, химиологияны ғылымның "адамзаттың үлкен мәселесін" шешетін саласы деп қарастырды. Оның 1936 жылғы "ферманы химизациялау" туралы шақыруы пайда табуға емес, қалдықтарды жек көруден туындады, тіпті химиялық пестицидтер мен тыңайтқыштарға деген құштарлықтан да. Ол "ферманың қалдықтарын" "оқшаулау тақталарын, бояуларды, бояуларды, өнеркәсіптік спиртті, әр түрлі пластмассаларды, кілемдерді, кілемдерді және талшықты өсімдіктерден жасалған маталарды, майларды, иірімшіктерді және балауыздарды" жасау үшін пайдалануды қалады."