Кіріспе

489 (NZ) эскадрильясы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қызмет ету үшін құрылған торпедолық бомбалаушы эскадрильясы. Бұл эскадрилья Империялық әуе оқу жоспарының XV бабына сәйкес Жаңа Зеландияда құрылған. Ұшқыш құрамының көп бөлігі Жаңа Зеландия Корольдік әуе күштерінен тартылғанмен, эскадрилья Еуропада Корольдік әуе күштерінің операциялық және әкімшілік басқаруымен, Жағалау командованиесінің құрамында қызмет етті. 1941 жылдың тамызында құрылған эскадрилья келесі жылдың сәуірінде операцияларын бастады, ол кезде Handley Page Hampden жеңіл бомбалаушыларын пайдаланды. Ол кездегі басты міндеті Атлант мұхитындағы суасты қайықтарына қарсы күрес болды, бірақ ол тез арада неміс кемелеріне қарсы операциялар жүргізуге және Солтүстік теңізде, Норвегия жағалауында қарауылдауға көшті. 1943 жылдың қазан айында эскадрилья ұшуларын тоқтатты және Bristol Beaufighter ауыр истребительіне ауысты. 1944 жылдың қаңтарында кемелерге қарсы міндеттерді қайта бастады, ал сол жылдың соңында 455-ші эскадрильямен бірге Anzac соққылық тобын құрды. Франция мен Төмен елдерге ұшып, эскадрилья одақтастардың Нормандияға жорыққа дайындықтарына көмектесті. Басқыншылықтан кейін, олар басқыншылық флотына шабуылдай алатын неміс моторлық қайықтарын жоюға тырысты, содан кейін Солтүстік теңіз арқылы Норвегияға операцияларын қайта бастады. 1945 жылдың тамызында, соғыста одан әрі қажеттілік болмағандықтан таратылды.

Өмірбаян

1930 жылдардың ортасында Корольдік әуе күштері (RAF) кеңейіп, жеткілікті ұшқыш құрамының қажеттілігі артып келе жатқан еді. Жаңа зеландиялықтардың RAF-те қысқа мерзімді қызметке комиссия алуына бірнеше схемалар енгізілді, одан кейін олардың Жаңа Зеландия Корольдік әуе күштеріне (RNZAF) ауысуы көзделіп отырды. Бұл, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін 500-ден астам жаңа зеландиялықтың RAF-те қызмет етуіне әкелді. Сонымен бірге, Ұлыбритания, Австралия, Канада және Жаңа Зеландия үкіметтері арасында соғыс жағдайында әуе экипаждарын оқытуды үйлестіру мақсатында келіссөздер жүргізілді. Бұл 1939 жылдың желтоқсан айында Империялық әуе оқу схемасының (ETAS) іске асырылуына әкелді. Осы келісім бойынша Жаңа Зеландия бастапқыда RAF үшін 880 толық даярланған ұшқышты жеткізуге міндеттенді, ал тағы 520 ұшқыш жыл сайын алғашқы деңгейде оқытылатын болды. Доминион үкіметтері өз қызметкерлерінің бірге қызмет етуін қалағандықтан, ETAS-та тиісті елдердің құрамынан эскадрильялар құруға мүмкіндік беретін XV-тармақ болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, Доминиондар ұшатын және жердегі экипаждарды қамтамасыз етуге тиіс еді. Алайда, Жаңа Зеландияда Ұлыбританияда RNZAF эскадрильяларын ұстауға қарсылық болды, сондықтан RAF құрамында Жаңа Зеландия деп белгіленген эскадрильяларды құруға рұқсат берілді. Бұл эскадрильялар, XV-тармақ эскадрильялары деп аталды, RAF-те қызмет ететін Жаңа Зеландияның ұшқыш құрамының негізінде құрылды, бірақ RNZAF-тен жаңадан оқытылған ұшқыштармен толықтырылды, ал әкімшілік және жердегі экипаж негізінен британдықтардан тұрды.

Құрылу

489 эскадрилья 1941 жылғы 12 тамызда RAF Leuchars базасында құрылды, Бристоль Бофорт ұшақтарымен жабдықталды және Жағалау командасының торпедалық бомбалаушы бөлімшесі ретінде жұмыс істеуге бағытталды. Оның маори тіліндегі ұраны – Жаңа Зеландияның халық тілі – Whakatanagata kia kaha, оны "Ерлердей қайрат көрсетіңдер, күшті болыңдар" деп аударуға болады. Эскадрилья құрылған кезде торпедалық бомбалаушыларды пайдалану тәжірибесі бар жаңа зеландиялықтар аз болғандықтан, XV бап эскадрильясы болғанына қарамастан, құрамында басқа елдерден келген қызметкерлер де болды. Оған ұшқыш командирі Дж. Браун жетекшілік етті, ол өз ұшқыш командирлері – эскадрилья басшылары Б. Сэндмен және Д. Эванс сияқты ағылшын еді. Бастапқыда жаттығулар Бофорт ұшақтарында жүргізілді, бірақ бұл ұшақтар Жерорта теңізінде қызмет етуге көп ұзамай қажет болды. Олардың орнына "Бристоль Бленхайм" Mk. IVF және кейін Хэндли Пейдж Хэмпден ұшақтары келді.

1942 жыл

1942 жылы сәуірде эскадрилья жұмыс істей бастады, сол кезде құрамында 68 жаңа зеландиялық ұшқыш болды. Эскадрилья Англияның оңтүстігіндегі Торни аралына көшіп, ол жерден Атлантика мұхитында және Бискай шығанағына дейін суасты қайықтарына қарсы патрульдер жүргізді. Осы ұшуларын бастағаннан кейін көп ұзамай, эскадрильяның бір ұшағына Focke Wulf Fw 190 истребительдері шабуыл жасады, бұл эскадрилья үшін Люфтваффемен алғашқы қақтығыс болды. Шабуылға ұшыраған "Хэмпден" ұшағы экипажының екеуі жараланған күйі аман-есен қайтып оралды. Ұшақтың артқы пулеметшісі, Fw 190 истребительдерінің бірін атып түсірген болуы мүмкін деген күдікпен эскадрильяның алғашқы Ұшқышқа көрсетілген Батылдық орденімен марапатталды. Шілде айында 489-эскадрилья Шотландияға қайтып, RAF Скиттен базасына орналасты, ондағы басты міндеті – Норвегия жағалауын күзету және кемелерге шабуыл жасау болды. Сондай-ақ, Scapa Flow теңіз базасына бет алған кемелерге әуеден қорғау, Ресей Арктикасына конвойлерді сүйемелдеу және суасты қайықтарына қарсы патрульдер жүргізді. 17 қыркүйекте ұшқыш офицер А. Дж. Моттрам 5000 тонналық "Карпфенгер" кемесін торпедамен батырды, бұл эскадрилья батырған алғашқы кеме болды.

1943 жыл

1943 жылдың басында эскадрилья Шотландияның солтүстік-шығыс жағалауында орналасқан Уиктегі RAF базасына көшірілді. Осы кезде эскадрильяны қанатты командир В. Дарлинг басқарды. Олар Норвегия жағалауында кемелерге қарсы жұмыстарын жалғастырып, жылдың ортасына дейін кемелерге 18 шабуыл жасады. Ерекше табысқа жеткен оқиғалардың бірі – қаңтар айының соңында австралиялық No. 455 эскадрильясымен бірлесіп, Ставангер маңында «Аренсбург» кемесін батыру болды. Сәуірдің басында 7000 тонналық сауда кемесі суға батты, ал айдың соңында тағы бір кеме ауыр зақымданып, жағаға тірелді. Кемелерге қарсы жұмыс қауіпті болды: қарсы әуе шабуылынан туындаған оқтар шабуылдаушы ұшақтарды зақымдап, тіпті жойды, ал ескірген «Хэмпдендер» неміс истребительдеріне тең келмейтін. Жаз айларында суасты кемелеріне қарсы патрульдеу және іздеу-құтқару операцияларына көбірек мән берілді. Тамыз айында жаңа зеландиялық Джон Динсдейл эскадрилья басшылығын өз қолына алды. 16 қыркүйекте эскадрилья «Хэмпдендермен» соңғы ірі операциясын орындады: төрт ұшақтың тобы Норвегия жағалауында патрульдеу кезінде кездескен бес кемеден тұратын конвойға шабуыл жасады. Олар бір сауда кемесін батыра алды. Осы жылдың соңына дейін 36 000 тонна жүкті батырғаннан кейін эскадрилья операциялардан алынып, Лейчарстің базасына «Бристоль Beaufighter» ұшақтарына ауысу үшін қайта оралды. Бұл процесс бірнеше аптаға созылды. «Beaufighter» ұшағына экипаж мүшелерінің тек екеуі – ұшқыш пен навигатор қана қажет болғандықтан, радисттер мен әуе қарушыларының қызметіне мұқтаждық болмады. Сонымен қатар, бірнеше навигатор басқа бөлімдерге жіберілді, ал ұшқыштар «Beaufighter» ұшағын басқаруды үйренді.

1944 жыл

1944 жылдың қаңтарында эскадрилья операцияларға оралды және Норвегия жағалауымен жүзіп келе жатқан, неміс соғыс машинасына жабдықтар жеткізіп жүрген сауда кемелерін нысанаға алды. Көптеген жағдайда олар зениттік кемелермен бірге жүретін. Эскадрильяның «Бейфайтер» ұшағымен жасаған алғашқы ұшуында Норвегияның оңтүстік жағалауындағы кемелер конвойына шабуыл жасалды. Шабуылшылар «Мессершмитт Бф 109» истребительдерінен соққы алғанға дейін 12 000 тонналық сауда кемесі батырылды. Алдында байқалған тағы бір кемеге оқ атып, ауыр зақым келтірілді. 1944 жылдың сәуірінен бастап 489-шы эскадрилья 455-ші эскадрильямен бірге «Анзак соққылық тобының» құрамына кірді және жақын арада Норфолк графтығындағы Лэнгем әскери базасына көшті. Топ Нормандияға жоспарланған шабуылға одақтастардың дайындықтарын қолдады. Олар Франция мен Бенлюкс елдеріне жиі ұшып, сауда кемелерін нысанаға алып, кеме жолдарындағы қозғалысты іздеді. Осы операциялар кезінде «Бейфайтерлердің» бір бөлігі торпедалардың орнына зениттік артиллериямен жабдықталды, олардың міндеті шабуылға ұшыраған кемелердің әуе шабуылына қарсы қорғанысын жою болды. Сонымен қатар, олар неміс қарулы моторлық катерлері – «E» және «R» катерлерін іздеді. «D күні» және одан кейін «Анзак соққылық тобына» одақтастардың шабуыл флотының кемелеріне қауіп төндіретін «E» және «R» катерлерін іздеу және жою міндеті жүктелді. Голландиядан Диеппке дейін ұшып, эскадрилья 34 моторлық катерге шабуыл жасады, олардың көпшілігі батырылды. 15 маусымда үлкен шабуыл жасалды, онда эскадрилья зениттік кемелерге қарсы міндеттерді орындады, ал басқа эскадрильялар торпедалармен «E» катерлерінің қойма кемесіне және 8000 тонналық жабдықтау кемесіне шабуыл жасады. Нәтижесінде екі кеме де батырылды және онға жуық сүйемелдеуші кемелер жойылды, ал шабуылдаушы ұшақтардан ешқандай шығын болмады. Екі аптадан кейін эскадрилья тағы да үлкен жетістікке қол жеткізді, Фризия аралдарынан екі жүк кемесі жойылды. Англия арнасындағы неміс су үстіндегі кемелерінің қаупі айтарлықтай төмендеді және 489-шы эскадрилья Норвегия жағалауындағы кемелерге қарсы бұрынғы міндетіне оралды. Қазан айына дейін 489-шы эскадрильяны қанат командирі Л. А. Робертсон басқарды. Эскадрильяның қызметкерлері үшін ауа райының қолайсыздығы және салыстырмалы түрде қарапайым жағдайлар жағдайды қиын етіп берді. Ұшақтар күндіз де, түні де ұшып, Норвегия жағалауына жеткенде, неміс кемелерін іздеу үшін көбінесе фьордтардың тереңіне енуге мәжбүр болды. Немістердің жоғалтуларының көп болуына байланысты кемелер көбінесе түнде жүріп, күндіз фьордтарда жасырынуға тырысты.

1945 ж. және таратылуы

489-шы эскадрильяның Норвегия жағалауындағы кемелерге қарсы жұмысы 1945 жылы да жалғасты, соғыстың соңғы айларында оған командир Д. Хаммонд басшылық етті. Эскадрилья Анзак шабуылдық тобының құрамында жұмыс істеуді жалғастырды, енді оған британдық эскадрилья да, австралиялық бөлімше де кірді. Жыл бойындағы маңызды шабуылдардың бірі 9 ақпанда Фюрде-Фьордқа жасалды, онда «Нарвик» класты эсминец 30 «Бофортер» ұшағымен шабуылдалып, зақымдалды. Айдың соңында эскадрилья экипажының бірі 2500 тонналық, минамен жүктелген «Альстертум» жүк кемесін көріп, батырды. Келесі айда тағы бір экипаж 3000 тонналық жүк кемесін торпедалады. Эскадрильяның соңғы операциялық миссиясы, екі «Бофортер» ұшағымен бірге, 21 мамырда орындалды. Осы кезде ол алдыңғы бес айда шамамен 1250 рет ұшқан болатын. Маусым айында Еуропадағы соғыс аяқталғаннан кейін, эскадрилья Банффширдегі RAF Банффқа көшіріліп, Тынық мұхитыға көшу үшін «де Хавилланд Москитомен» қайта жабдықтауға кірісті. Бірақ «Москитоға» ауысу аяқталмас бұрын Жапон империясы құлап, соғыс аяқталды. Содан кейін эскадрилья 1 тамызда таратылды.

Операциялық қорытынды

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде No 489-шы эскадрилья 2380 сортты ұшырып, 9773 сағат операцияларға қатысты. Эскадрилья құрамында қызмет етіп жатқан кезде 33 жаңа зеландиялық қаза тапты. Эскадрильядағы қызметтері үшін оларға екі "Еңбегі үшін орден", 19 "Батылдық үшін орден" (оның ішінде бір табан), "Ерекше батылдығы үшін медаль" және "Батылдық үшін медаль" берілді.

Басшы офицерлер

No. 489-шы эскадрильяның командирлері:
Авиация подполковнигі Дж. А. С. Браун (1941 жылдың тамызынан 1942 жылдың қазанына дейін);
Авиация подполковнигі В. К. Дарлинг (1942 жылдың қазанынан 1943 жылдың тамызына дейін);
Авиация подполковнигі Дж. С. Динсдейл (1943 жылдың тамызынан 1944 жылдың тамызына дейін);
Авиация подполковнигі Л. А. Робертсон (1944 жылдың тамызынан 1945 жылдың ақпанына дейін);
Авиация подполковнигі Д. Х. Хэммонд (1945 жылдың ақпанынан 1945 жылдың тамызына дейін).