Кіріспе

Тас-темір метеориттерінің класы

Палласиттер – тас-темір метеориттерінің бір класы. Олар салыстырмалы түрде сирек кездеседі және ферроникель матрицасындағы ірі оливин кристалдарының болуымен ерекшеленеді. Бұл кристалдар – ертедегі Күн жүйесінің қалыптасу кезінде күшті соқтығысулар нәтижесінде қираған дифференциацияланған планеталардың мантиясы мен ядросының материалы.

Құрылымы мен құрамы

Ол темір-никель матрицасындағы перидот сапасындағы сантиметрлік оливин кристалдарынан тұрады. Ірі металл аймақтарында коррозияға түсірген кезде Видманштеттен құрылымдары пайда болады. Шағын құрамдас бөліктеріне шрайберсит, троилит, хромит, пироксендер және фосфаттар (витлокит, стэнфилд, фаррингтонит және меррилит) жатады.

Шығу тегі

Палласиттер бұрын дифференциацияланған астероидтердің ядро-мантия шекарасында пайда болып, кейін соқтығысулар нәтижесінде қираған деп есептелген. Бірақ, жақындағы балама гипотеза бойынша, олар ядро мен мантия материалдарының соқтығысу арқылы араласуынан пайда болған қоспалар. Бұл гипотеза бірнеше планеталық денелердің материалдарының араласуын көрсететін изотоптық талдаумен қолдалады.

Тарих

Олардың атын 2 Паллас астероидімен байланыстыру – жиі кездесетін қателік, бірақ олардың нақты аты неміс табиғаттанушысы Петер Палласқа (1741–1811) байланысты. Ол 1772 жылы Сібір тауларында Красноярск маңынан бұрын табылған, массасы белгілі бір үлгіні зерттеді. Паллас 1776 жылы сипаттаған Красноярск массасы 1790 жылдары Е. Ф. Ф. Хладнидің Жерге метеориттердің құлауының фактісін дәлелдеу үшін қолданған мысалдардың бірі болды. Сол кездегі көптеген ғалымдар мұны аңыз-ертегі деп есептеді. Бұл тау жынысы осы аймақта табылған басқа тау жыныстары мен кендерден ерекшеленді (және үлкен бөлігі табылған жерге кездейсоқ түрде жеткізілмеген), бірақ оның құрамындағы табиғи металл мүлдем басқа аймақтардан белгілі басқа да табылған үлгілермен ұқсас болды.

Паллазит құламалары

Палласиттер – метеориттердің сирек кездесетін түрі. Бүгінгі күнге дейін тек 61-і ғана белгілі, оның ішінде Антарктидадан 10-ы, ал төрті құлау ретінде тіркелген. Келесі төрт құлау хронологиялық тәртіппен келтірілген: Минео, Сицилия, Италия. 1826 жылдың мамыр айында жарқын метеор байқалып, қатты дауыспен нысан құлаған. Қазіргі таңда коллекцияларда сақталған үлгілердің саны белгісіз. Зайшо, Жапония. 1898 жылдың 1 ақпанында от шары пайда болғаннан кейін 330 г табылды. Марджалахти, Карелия, Ресей. Жарқын метеор және жарылыстардан кейін үлкен масса құлағандығы байқалды және 1902 жылдың маусым айында қалдықтары жиналды. Осы кезде құлау орны Финляндияға қарасты, ал Марджалахтидің негізгі массасы қазір Хельсинки университетінің геологиялық мұражайында сақтаулы. Омолон, Магадан облысы, Ресей. 1981 жылдың 16 мамырында шабандоз құлауды байқап, екі жылдан кейін метеоритті тауып алды. Сол күні от шары байқаған метеорологиялық станция да осы құлауды растады.

Белгілі паллазит табылған жерлер

Палласиттер – сирек кездесетін метеориттер түрі, бірақ мұражайлар мен метеориттер жинақтарында жеткілікті палласит материалы бар және зерттеулер үшін қолжетімді. Бұл бірнеше ірі табылғандықтарға байланысты, олардың кейбіреулері бір тоннадан астам салмаққа ие болған. Ең ірі табылған жерлер:

Бренхам, Канзас штаты, АҚШ. 1890 жылы шамамен 20 массадан тұратын, жалпы салмағы 1 тоннаға жуық үлкен табылған орын, Haviland кратерінің жанынан хабарланды. Кейіннен тағы да көп массалар табылды, оның ішінде 5 фунт (2 метр) тереңдіктен табылған, жалпы салмағы шамамен 1 тоннаға жетеді. 2005 жылы Арканзас штатының тұрғыны Стив Арнольд және Техас штатының тұрғыны Фил Мани үлкен массаны тауып алды, ал 2006 жылы Дон Стимпсон мен Шила Кнеппер олардың фермалық жерінде шамамен 8000 фунт (3629 кг) палласит метеоритін тапты.

Хакитта, Солтүстік территория, Австралия. 1937 жылы Алис-Спрингс қаласының солтүстік-шығысындағы мал шаруашылығында 1 тонна салмақтағы масса табылған. Бұрын, 1924 жылы Алис-Спрингстің солтүстігіндегі Берт-Плейн жазығында шамамен 1 тонна салмақтағы тасымалданған фрагмент табылған.

Фуканг, Синьцзян провинциясы, Қытай. 2000 жылы 1 тонна салмақтағы масса табылды.

Имилак, Атакама шөлі, Чили; 1822 жылдан бері белгілі. 1 тоннаға дейін салмағы бар көптеген массалар табылды, жалпы салмағы шамамен 920 кг.

Брахин, Гомель облысы, Беларусь, 1810 жылдан бері белгілі. Далада шашылып жатқан көптеген массалар табылды, жалпы салмағы шамамен 820 кг. 2002 жылы 3 метр тереңдікте қосымша 227 кг салмақтағы масса табылған.

Эскель, Чубут, Аргентина. 1951 жылға дейін топыраққа кіріккен 755 кг салмақтағы ірі масса табылған.

Паласовка, Паласовка, Ресей. 1990 жылы Ресейдің Паласовка қаласының жанында 198 кг салмақтағы бір ғана масса табылған. Қызығы, Паласовка қаласы мен палласит метеориттері табиғатты зерттеуші Петр Палласқа байланысты аталған.

Красноярск, Енисейск, Ресей. 1749 жылы Красноярск қаласынан оңтүстікке қарай 233 км жерде шамамен 700 кг салмақтағы масса анықталған. Оны 1772 жылы П.С. Паллас көрген және Красноярскіге тасымалданған (жоғарыда қараңыз). 515 кг салмақтағы негізгі масса қазір Мәскеудегі Ғылым академиясында сақталуда.

Палласиттер Петр Палластың осы метеоритті зерттеуі үшін оның құрметіне аталған.

Сеймчан, сол атпен аталған қаланың жанында, Ресейдің алыс шығысында 1967 жылы табылған. Бұл негізгі топтағы палласитте оливин кристалдары жоқ аймақтар бар, және ол астероидтің ядросы мен мантиясының қосылысының жанында пайда болған болуы мүмкін. Бір тоннадан асатын бірнеше массалар табылды.