Кіріспе

Ирокея тілі

Сенека ( /s//ɛ//n//ə//k//ə/; сенека тілінде Onöndowaʼga꞉ʼ Gawë꞉noʼ, немесе Onötowáʼka꞉) – Сенека халқының тілі, Ходиноһсониʼ (Ирокея лигасы) алты тайпасының бірі; бұл тіл Нью-Йорк штатының батыс бөлігінде ежелгі заманнан бері қолданылып келе жатқан ирокея тілі. Сенека атауының шығу тегі нақты белгісіз, бірақ 17 ғасырда қолданыла бастаған. Ал эндоним Onödowáʼga꞉ «үлкен төбеде тұратындар» деп аударылады. АҚШ және Канадада шамамен 10 000 сенека халқы тұрады, олардың көп бөлігі Нью-Йорк штатының батысындағы резервацияларда, ал қалғандары Оклахома штатында және Онтарио провинциясының Брантфорд қаласының жанында орналасқан. 2022 жылдың мәліметі бойынша, тілді жаңғырту жұмыстары белсенді түрде жүргізілуде.

Сыныптама және тарихы

Сенека – ирокез тілдерінің бірі, Сенека халқының тілі. Ол Ирокез бес (кейін алты) тайпа конфедерациясының басқа тілдерімен – кайюга, онондага, онейда және мохок тілдерімен (солардың ішінде кайюга тілімен) ең жақын туыс. Сенека тілі алғаш рет француз иезуит миссионері Жюльен Гарнье 18-ші ғасырдың басында жасаған екі бұзылған сөздікте кездеседі. Осы құжаттардан және 19-шы ғасырдың басындағы Сенека жазбаларынан XVIII ғасырда дыбысталу өзгерістерінің өте жоғары деңгейде болғаны анық, сондықтан Гарнье жинаған Сенека мен қазіргі Сенека тілдерінің өзара түсіністік болмауы мүмкін. Бұған қоса, осы дыбыстық өзгерістер Сенекаға ғана тән болғандықтан, Сенека тілін оған ең жақын тілдерден фонетикалық жағынан ерекшелендіріп, тілдің бай морфологиялық құрылымын түсініксіз етіп жасады. Бүгінде Сенека тілі негізінен Нью-Йорк штатының батысындағы үш резервацияда – Алеганиде (ʼohi꞉yoʼ), Каттараугусте (kaʼtä꞉kë̓skë꞉öʼ) және Тонавандада (tha꞉nöwöteʼ), сондай-ақ Онтариодағы Гранд Ривер Алты Ұлттар Резерватында (swe꞉këʼ) қолданылады. Тілді білетін адамдардың саны шамамен жүзге дейін азайған, алайда тілді жаңғырту жұмыстары жүріп жатыр.

Фоналогия

Сенека тіліндегі сөздер 13 әріппен жазылады, оның үшеуі диакритикалық белгілермен (үнді әріптерімен) жазылуы мүмкін, сонымен қатар ꞉ (қос нүкте) әрпі мен жіті акцент белгісі қолданылады. Сенека тілі әдетте кіші әріптермен жазылады, ал үлкен әріптер тек сирек қолданылады, тіпті кейде сөздің басында ғана қолданылады; барлық әріптер үлкенмен жазылмайды, тіпті жол белгілерінде де. Дауысты және қосымша әріптер: a, ä, e, ë, i, o, ö, h, j, k, n, s, t, w, y және ʼ. Кейбір транслитерацияларда t әрпі d әрпімен, ал k әрпі g әрпімен алмастырылады; Сенека тілінде дауысты және дауыссыз қосымша әріптер арасында фонемалық айырмашылық жоқ (төмендегі "Фонология 2.1: Қосымша әріптер" бөлімін қараңыз). j әрпін үш әріптен тұратын tsy комбинациясымен де алмастыруға болады. (Мысалы, Нью-Йорк штатының Колдспринг қаласындағы бір шағын өзеннің және оған жақын жердегі қауымның аты jo꞉negano꞉h немесе tsyo꞉nekano꞉h деп транслитерациялануы мүмкін.)

Резонанстар

- бұл тіл ұшындық жарым дауысты. , кейін дауыссыз және спирантизацияланады. , кейін дауыссыз, спирант аллофонымен еркін өзгерісте. немесе , кейін дауысты және қалау бойынша спирантизацияланады, спирант аллофонымен еркін өзгерісте. Басқа жағдайда дауысты және спирантизацияланбаған. - бұл арт тілдік жарым дауысты. Жұмсақ дөңгеленген. - босатылған тіл ұшындық альвеолярлы мұрын дыбысы.

Кедергілері

Апикоальвеолярлық тоқтау. Ол үнсіз және кедергі немесе ашық буын арасында аспирацияланады (бірақ мұрынды дауысты және ашық буын арасында естілуі қиын). Ол дауысты және сонанта алдында болады. Дорсовелярлық тоқтау. Ол үнсіз және кедергі немесе ашық буын арасында аспирацияланады. Ол дауысты және дауысты немесе сонанта алдында болады. Бұл - тіл ұшының тіс арқасымен жасалатын сызықты дауыс. Ол әрқашан үнсіз болады және дауыстылар арасында басқа жерде нығайтылады. Ол алдындағыға жұмсақталады және дауыстылар арасында жұмсарады. - дыбысты postalveolar affricate, ал - дыбысты alveolar affricate құрайды. алдында, ол еркін өзгерісте жұмсақталануы мүмкін. Дегенмен, жас сөйлеушілер арасында, және дыбыстары бірігу процесінде болып көрінеді. Сол сияқты, - дыбыссыз postalveolar affricate, ал - дыбыссыз alveolar affricate болып табылады.

Ларингиялық бөгетшілер

дыбыссыз сегмент, оның алдындағы және/немесе кейінгі дауысты немесе дыбыстық әуенімен боялған. – бұл глотальді тоқтату, жазылуы және әдетте ASCII символымен алмастырылады.

Ауызша дауыстылар

/i/ - жоғары алдыңғы дауысты [i]. /e/ - жоғары-ортаңғы алдыңғы дауысты. Оның жоғары аллофоны [ɪ] дауыссыз дыбыстан кейін [i] немесе ауыздық кедергілі дыбыс алдында кездеседі. Оның төменгі аллофоны [e] басқа жағдайлардың барлығында кездеседі. /æ/ - төменгі алдыңғы дауысты [æ]. /a/ - төменгі орталық дауысты. Оның жоғары аллофоны [ʌ] дауыссыз дыбыстан кейін [i], [w], [j] немесе ауыздық кедергілі дыбыс алдында кездеседі. Оның төменгі аллофоны [ɑ] басқа жағдайлардың барлығында кездеседі. [ɛ] немесе [ɔ] алдында ол мұрынды дауысқа айналады [æ]. /o/ - ортаңғы артқы дауысты. Ол нашар дөңгеленген. Оның жоғары аллофоны [ʊ] дауыссыз дыбыстан кейін [i] немесе ауыздық кедергілі дыбыс алдында кездеседі. Оның төменгі аллофоны [o] басқа жағдайлардың барлығында кездеседі. /u/ - дөңгеленген жоғары артқы дауысты [u]. Дегенмен, ол [ɯ] деп те тіркелген.

Мұрындық дауыстылар

/ɛ/ - төменгі орта алдыңғы дауысты дыбыс. Ол мұрыннан айтылады.
/ɔ/ - төменгі артқы дауысты дыбыс. Ол нашар дөңгелектенген және мұрыннан айтылады.

Дифтонгтар

Сенека тілінде келесі ауызша дифтонгтар кездеседі: ae, ai, ao, ea, ei, eo, oa, oe және oi. Сондай-ақ, келесі мұрындық дифтонгтар да кездеседі: aö, eö және oë.

Просодия

Дауысты ұзындығы қос нүктемен (:) көрсетіледі, ал ашық буын тіркесі сөз аралығымен белгіленеді. Ұзын дауыстылар көбінесе екі ортаның бірінде кездеседі: 1. Жұп санды (яғни, сөз басынан санағанда кезекті және жұп санды буындар) сөздің соңғы буынында, егер одан кейін көмекейлік дауыссыз келмесе; және 2. Тақ санды соңғы буындарда, егер A. одан кейін тек бір ғана дауыссыз сегмент болса, B. одан кейін көмекейлік дауыссыз келмесе, және C. [а] дауыстысы болмаса (егер буын сөздің басында болмаса). Сонымен қатар, дауыстылар көбінесе қысқа дауысты мен (жойылған) көмекейлік сегменттің әсерінен компенсаторлық түрде ұзарады (мысалы, соноранттар алдында жойылған көмекейлік үнді дауыстыларға дейін ұзын болады (*V̆hR > V̄R)). Басымдылық күшті, жедел акцент таңбасымен (мысалы, ⟨é⟩) көрсетіледі немесе әлсіз, белгісіз (мысалы, ⟨e⟩). Сенека тіліндегі басымдылық қойылған қысқа дауыстылар әдетте басымдылық қойылмаған әріптестерінен биік, ал басымдылық қойылған ұзын дауыстылар төмендейтін интонациямен айтылады. Қысқа дауыстылар көбінесе трохейлік үлгіде басымдылық қойылады, егер олар A. көмекейлік кедергіге, B. дауыссыз сегменттер тізбегіне немесе C. A немесе B бар тақ санды буында кездессе. Мұндай буындардың санына жоғары немесе төменгі шек болмайтын сияқты. Сөздің кез келген жұп санды буынына басымдылық қойылуы мүмкін, бірақ ешқайсысына қойылмауы да мүмкін. Буындар акцент тарату арқылы да басымдылыққа ие болуы мүмкін, егер басымдылықсыз дауыстыдан кейін бірден басымдылық қойылған дауысты келсе (мысалы, VV́ > V́V́). Сонымен қатар, сөздің басындағы және соңғы буындары негізінен басымдылықсыз болып табылады, бірақ олар сөйлем деңгейінде басымдылыққа ие болуы мүмкін.

Сызық құрылымы

Сенека ашық және жабық буындарға мүмкіндік береді; ядродан кейін бірнеше дауыссыздың тізбегі келгенде Сенека буыны жабық деп есептеледі. Сонымен қатар, [h] дауыстылар арасында екі буынды болып келеді және буын басында бірнеше дауыссыз емес сегменттердің тізбегіне енуі мүмкін.

Морфология

Сенека – полисинтетикалық, агглютинативті тіл, өте бай етістік морфологиялық жүйесімен және, аздап болса да, номинативтік морфологияның да бай жүйесімен ерекшеленеді. Етістіктер Сенека тіліндегі сөздердің басым көпшілігін құрайды (бір бағалау бойынша, барлық сөздердің сексен бес пайызына дейін), ал етістік түбіріне қосылатын морфемалардың көптеген түрлері, олардың құрамындағы әдеттегі бірнеше морфемалар мен олардың варианттарының арасында, Сенека тілінде грамматикалық тұрғыдан мүмкін болатын етістіктердің саны қызықтырады. Көптеген етістік формаларының бірнеше алломорфтары болғанымен, көп жағдайда морфема варианттарын оның дыбыстық ортасына сүйене отырып сенімді болжау мүмкін емес.

Сөздік негіздің құрамы

Етістіктің түбірін туындық жұрнақ, ортаңғы дауыс немесе рефлексивті префикс, немесе енгізілген есім түбірі арқылы толықтыруға болады. Ортаңғы дауыс префиксі агенттің орындаған және сол агенттің қабылдаған әрекеттерін көрсетеді. Оның формалары төмендеу ретімен немесе таралу жиілігі бойынша келесідей: +Ортаңғы дауыс префиксінің формаларыМорфемаНегізінен, дауыстыдан басталатын түбірлердің алдында немесе дауыстыдан кейінгі дыбыстықтардың алдында. Көп буынды консонанттық топтардың алдында жеді. ë n немесе тамақ дыбыстықтарының алдында n. atë Жоғарыда аталған ортада, бірақ тарихи жағынан ерекше түбірлер тобымен ën i әрпімен басталатын кейбір түбірлердің алдында an. Жоғарыда аталған ортада, бірақ тарихи жағынан ерекше түбірлер тобымен. ër ah әрпімен басталатын кейбір түбірлердің алдында. Әрқайсысы бір-бір етістік түбірімен қолданылады, sʼoht, "қол", және tsëh, "от", сәйкесінше. Ұқсас рефлексивті префикс семантикалық тұрғыдан дерлік бірдей, жалғыз айырмашылығы рефлексивті префикс агент пен қабылдаушының екі (біртұтас) рөлін анық ажыратады. Оның формалары фонетикалық ортаға сәйкес болжау қиын, және түбір формасынан туындайды. Есімді ортаңғы дауыс немесе рефлексивті префикс алдына қою арқылы (яғни, түбір есімнің басына) етістік түбіріне енгізуге болады, сонда бұл есім етістіктің пассивтік мүшесі (немесе көбінесе құрал немесе амал) болады. Есімнің соңғы және префикс/етістік түбірінің басындағы консонанттардың арасында "а" дауыстысы қосылады. Етістіктің мағынасын өзгерту үшін түбір есімнің соңына келесі туындық жұрнақтарды қосуға болады; олар келесідей (жұрнақтың түбірлік немесе ең көп қолданылатын формасымен берілген): +Сенека туындық жұрнақтарыАтауыФормасыМағынасыЕскермелерAmbulative hne "жүріп бара жатқанда"Andative h Агент әрекетті орындау үшін басқа орынға баратынын көрсетеді. Андатив пен Мақсатты е оқиғаның жақын екенін көрсетеді. Архаикалық себептік hw "себеп, " "жасау" Жаңа себептік морфемадан әлдеқайда сирек кездеседі. Архаикалық кері hs Етістіктің мағынасын кері қайтарады; көбінесе "анти-" деп аударуға болады (мысалы, "байлау" > "байлауды ашу"). Жаңа кері морфемадан сирек кездеседі. Пайдалы ni, ne Әрекеттің қандай да бір тарапқа пайдалы немесе зиянды әсерін көрсетеді; "оған / оған / оларға" және т.б. деп аударуға болады. Бағытты n Әрекеттің белгілі бір орынға қарай жасалатынын көрсетеді; "сонда", "сонда бару", "сонда ұшу" деп аударуға болады. Таратушы hö Іс-әрекет уақыт пен кеңістіктегі бірнеше орындардағы тараптарға әсер ететінін көрсетеді. Қос таратушы nyö Кейде таратушыдан кейін келеді, қосымша семантикалық мағына бермейді. Болу hsʼ "әлдеқашан"Жеңілдетуші hsk "оңай"Басталушы ʼ "болу", "алу", "болу"Құралдық hkw "құрал арқылы"Жаңа себептік ht "себеп, " "жасау" Архаикалық себептік морфемадан әлдеқайда көп кездеседі. Жаңа кері kw Етістіктің мағынасын кері қайтарады; көбінесе "анти-" деп аударуға болады (мысалы, "байлау" > "байлауды ашу"). Архаикалық кері морфемадан жиі кездеседі.

Синтаксисі

Басқа тілдерде сөйлем құрамына кіретін көптеген элементтер Сенека тілінде бір сөзге біріктіріледі, Сенека тілінде сөздердің реті еркін, сондықтан оны «бағынышты/толықтырғыш/етістік» схемасы бойынша жіктеу қиын. Керісінше, Сенека сөйлемінде жаңа ақпарат алға шығады; егер сөйлеуші бір сөйлемдегі есімді етістіктен гөрі маңыздырақ деп санаса, онда есім әдетте етістіктен бұрын келеді; егер маңыздылығы төмен деп есептелсе, онда етістіктен кейін келеді. Сенека тіліндегі есімдер мен етістіктерге жатпайтын сөздер – бөлшектер де осы рет тәртібін сақтайды. Сонымен қатар, прономиналдық жұрнақтардың формаларын анықтайтын белгілі бір субъект/қатысушы ерекшелігіне сүйене отырып, Сенека тілін номинатив-аккузатив тілі деп санауға болады.

"Күлкілі оқиға"

Нильс М. Холмер аударған. Ескерту: түсініктілік үшін, Холмер мырза қолданған кейбір әріптер қазіргі заманауи, стандартты әріптермен алмастырылды.

"Питтсбургтің өртенуі"

Нильс М. Холмердің аудармасы бойынша; өкінішке орай, оқиға толығымен сақталмаған. Ескерту: түсініктілік үшін, Холмер мырза қолданған кейбір әріптер қазіргі заманғы, стандартты әріптермен алмастырылды.