Онондага тілі: жоғалудың алдындағы ирокез тілінің бір саласы

Кіріспе

Солтүстік Америкада сөйленетін ирокез тілі.

Онондага тілі (Onoñdaʼgegáʼ nigaweñoʼdeñʼ, сөзбе-сөз "Онондага – біздің тіліміз") – Онондага тайпасының тілі, Ирокездер лигасының (Haudenosaunee) құрамына кіретін алғашқы бес тайпаның бірі. Бұл тіл АҚШ және Канадада, негізінен Нью-Йорк штатының орталық бөлігіндегі және Онтарио штатындағы Брантфорд қаласы маңындағы үнді резервацияларында таралған.

Пайдалану және қайта жандандыру

ЮНЕСКО-ның "Қоюға ұшыраған тілдер атласы" бойынша Нью-Йоркте ондага тілінде ана тілі ретінде сөйлейтін 10 адам, ал Канаданың Онтарио провинциясындағы Алты Ұлт резерватында 40 адам бар. Тіл, билік тілі – ағылшын тіліне ассимиляциялауға жасалған қысымның нәтижесінде құрып кету қаупіне ұшырады. 1800-1900 жылдар аралығында Канададағы интернат мектептерінде де тілдік стандарттау жүргізілді. Онтарионың Брантфорд қаласындағы Мохок институтының индейлік интернатындағы жас ұлдар мен қыздар өздерінің туған тілінде сөйлегені үшін жазаланды. Онондага Ұлтының тіл орталығы (Neʼ Eñhadiweñnayeñdeʼnhaʼ, яғни "олар тілді білетін болады") 2010 жылдан бері тілді жаңғырту жұмыстарын жүргізіп келеді. Балалар Онондага тілін Онондага Ұлты мектебінде оқып, ересектерге де сабақтар ұсынылады. 2015 жылдың қыркүйегінде Онондагада он бес ересек толық уақытты тілге батыру курсына қабылданатыны жарияланды, одан кейін олар тіл оқытушылары болады. Канадада Gawęnahwishe' Onǫda'gega' – 2017 жылы алты жаңа тіл оқушысымен басталган тілді жаңғырту жобасы. Бұл Алты Ұлт тілдік комиссиясының (SNLC) құрылымын іске асыратын ересектерге арналған батыру бағдарламасы. Олар жергілікті радиостанцияны аударумен, жергілікті бастауыш және орта мектептермен бірлесіп бағдарламалар дайындаумен, сондай-ақ қоғамдық іс-шараларды ұйымдастырумен айналысады.

Морфология

Онондага – полисинтетикалық тіл, глагол формаларында (атап айтқанда, зат есімдердің қосылуын қамтиды) өте көп инфлекциялық және тудырмалы морфологияны көрсетеді. Зат есімдердің формаларында морфология аз дамыған. Бұған қоса, мономорфемдік жұрнақтар бар.

Сөздік морфология

Онондага тіліндегі етістіктерді олардың аспектілік ерекшеліктеріне сәйкес үш негізгі топқа бөлуге болады (төменде талқыланады). Бұл – белсенді етістіктер, қозғалыс етістіктері және стативті етістіктер. Уақыт пен аспекті ажырату қажет. Уақыт – оқиғаның өткен, қазіргі немесе болашақ уақытта орын алуын көрсетеді. Аспект – оқиғаның өзіне қатысты, яғни оның аяқталғандығына, жалғасып жатқандығына немесе қайталап орын алуына байланысты. Онондага тілінде төрт аспект бар. Біріншісі – әдеттегі аспект (HAB). Бұл аспект қайта-қайта немесе үзіліссіз болатын оқиғаны білдіру үшін қолданылады. Екіншісі – нүктелік аспект (PUNC) (сонымен қатар перфективті аспект деп те аталады). Бұл аспект оқиғаның толық аяқталуын көрсетеді. Өткен шақта қолданғанда, оқиға «аяқталған» деп сипатталады. Ол үзілген немесе толық емес оқиғаны сипаттауға жарамайды. Үшінші аспект – стативті (STAT) (сонымен қатар имперфективті) аспект, ол жалғасып жатқан немесе толық емес оқиғаны, не болмаса өткен шақта болған жағдай, қазіргі уақытқа әсер ететін оқиғаны білдіреді. Соңында, мақсатты аспект (PURP) бар, ол жақын арада орын алуға тиіс әрекетті көрсетеді және әдетте субъектінің ниетін немесе еркін таңдауын білдіреді. Белсенді етістіктер алғашқы үш аспектінің кез келгенінде қолданылуы мүмкін. Қозғалыс етістіктері төрт аспектінің кез келгенінде қолданылуы мүмкін. Стативті етістіктер тек стативті аспектіде ғана қолданылуы мүмкін.

Модальды препрономиналдық префикстер

Препрономиналдық префикстер әр түрлі ұғымдар мен идеяларды білдіреді. Бірінші ұғым – оқиғаның шұғыл, нақтылық немесе ықтималдық дәрежесін көрсететін модальділік. Онондагада үш модальдық префикс бар. Модальдық префикстер тек сәттес түрде ғана қолданылады. Олар сондай-ақ модальдық жұрнақ болғанда да пайда болады. Біріншісі – болашақ модальдық префиксі. Бұл префикс сөйлеуші сөйлеп тұрған кезде әлі орын алмаған оқиғаларды білдіреді. Екіншісі – фактілік модальдық префикс. Бұл префикс сөйлеушінің оқиғаның нақты болғанын білетінін көрсетеді. Әдетте, ол өткен шақ ретінде түсіндіріледі (өйткені біз көбінесе өткенде болған оқиғалар туралы ғана сенімдіміз). Үшіншісі – оптативті модальдық префикс. Бұл префикс оқиғаның болуы керек деген пікірді білдіреді. Сондай-ақ, бұл шындыққа сай келмейтін немесе орын алған, бірақ орын алмаған оқиғаларды көрсету үшін де қолданылады. Мысалдар келтірілген. Төмендегі кесте үш модальдық препрономиналдық префикстің формаларын тізімдейді және қай форманы қашан қолдану керектігін көрсетеді. Модальділік Препрономиналдық префикс Қашан қолданылады Мысал фактілік waʔ негізгі форма weʔ кез келген 2-ші тұлға немесе 1-ші тұлға (2. СГ. AG емес) болашақ ę өзгермейді оптативті a / a꞉ негізгі форма (/a/ және /a꞉/ еркін өзгерісте) ae кез келген 2-ші тұлға немесе 1-ші тұлға (2. СГ. AG емес) aǫ тізбекті алмастырады /awa/

Модальді емес препрономиналдық префикстер

Модальдық префикстерден басқа, түрлі ұғымдарды көрсететін префикстердің жиынтығы да бар. Олардың кейбіреулерінің анық, бөлек мағынасы жоқ, оның орнына мағынасы контекстке қарай өзгеріп отырады. Олардың қатарында қайталама, орналастыру, екілік, көшіру, бөліктеу, бірдей, қарама-қарсы және жоққа шығару префикстері бар.

Қайталанатын

Қайталанатын морфема бір нәрсені қайта жасау немесе қайталау мағынасын қосады. Қайталанатын морфеманың негізгі түрі /s/ болып табылады. Мысалдар келтіріледі. (37) мысалында /sa/ препрономиналдық префиксі бар, ол қайталау және фактілік модальдықтың біріктірілген түрі. (38) мысалында /ęs/ препрономиналдық префиксі бар, ол қайталау және болашақ шақтың біріктірілген түрі. Бұл (39) мысалымен салыстырылады, онда қайталанатын морфема жоқ.

Транслокативті

Транслокативті (TLOC) морфема сөйлеушіден қашықтауды білдіру үшін қолданылады. Транслокативтің түрі: /he/.

Дуалистік

Дуальдық (DUC) нақты мағынаға ие емес. Дуальдық түрі /de/ болып келеді, бірақ басқа препрономиналдық префикстермен қолданылғанда өзгереді. Етістік түбірімен бірге қолданылғанда, мағынасы болжамсыз түрде өзгереді. Дегенмен, көбінесе бір нәрсенің екі екендігі немесе сауда-саттық сияқты өзара іс-әрекет туралы ұғым бар. Сондай-ақ, кейбір етістік түбірлері дуальді препрономиналдық префиксімен қолданылуы тиіс. (41) және (42) мысалында дуальді префикс міндетті түрде қолданылады. (43) мысалында дуальді префикс екі бөлікке бөліну мағынасын қосады.

Прономиналдық префикстер

Онондага тілінде үш қатарлы жалғаушы префикстер бар. Транзитивті етістіктермен қолданылатын транзитивті қатар бар. Транзитивті емес етістіктер агенттік немесе пациенттік қатарларды қолданады. Екі қатардың арасындағы таңдау көбінесе күрделі, біз көретіндей. Жалғаушы префикстің дыбыстық түрі келесі дыбыстың сәйкестігіне байланысты. Бұл келесі сегментке сәйкес белгіленген бірнеше жалғаушы префикстер қатарын тудырады. Оларға c қатары (консонант алдындағы жалғаушы префикстер үшін), a қатары (/a/ алдындағы жалғаушы префикстер үшін), e қатары, ę қатары, o қатары, ǫ қатары және i қатары кіреді. Соңында, жалғаушы префикстер тұлға, сан және жыныс бойынша өзгереді. Оларды кезекпен қарастырамыз. Онондага үш тұлғаны ажыратады: бірінші (мен немесе біз), екінші (сен) және үшінші (ол, ол, ол немесе олар). Бірінші тұлға эксклюзивті (EXCL) болуы мүмкін, бұл тыңдаушыны жоққа шығарады, немесе инклюзивті (INCL) болуы мүмкін, бұл тыңдаушыны қамтиды. Мысалы, Джон «біз» десе, ол сөйлесіп тұрған адамды қамтымайды. Басқаша айтқанда, Мэри киноға бара алмайды. Бұл қолданыс бірінші тұлға эксклюзивті деп аталады. Ағылшын тілінде инклюзивті және эксклюзивті «біз» арасында ажырату жоқ, бірақ Онондага тілінде бар. Келесі екі сөзді қарастырайық. /dn/ жалғаушы префиксі бірінші тұлғалық екілік инклюзивті түйіндемені, ал /agn/ жалғаушы префиксі бірінші тұлғалық екілік эксклюзивті түйіндемені көрсетеді. Онондага тілінде үш сан да ажыратылады: жекеше (бір нысан үшін, SG), жұп (екі нысан үшін, DU) және көпше (үш немесе одан көп нысан үшін, PL). Глоссаларда жекешелік SG, жұптық DU, көпшелік PL арнайы белгілермен көрсетіледі. Сонымен қатар, Онондага үш жынысты ажыратады, олар тек үшінші тұлғада көрінеді. Біріншісі – еркек (M), ол еркек адамдарға және кейбір жануарларға жеке немесе топта қолданылады. Екіншісі – әйелдік (F). Бұл әйел адамдарға, кейбір жануарларға немесе белгісіз адамға қатысты қолданылады. Оны кейде әйелдік белгісіз деп атайды. Ерлер мен әйелдерден тұратын топ үшін еркек жынысы қолданылады. Үшіншісі – бейтарап (N), ол көптеген жануарлар мен жансыз заттарды білдіреді. Ескі мәтіндерде бейтарап жынысы кейбір жағдайларда әйелдерге қатысты қолданылған, бірақ бұл қолданыс қазір сирек кездеседі. Толығырақ Абрамс (2006: 17) еңбегін қараңыз. (Абботт, 1984 Oneida тіліндегі екі әйелдік жынысты да талқылайды.) Мұнда бірнеше мысал келтірілген. Соңында, біз транзитивті емес етістіктер үшін екі қатарлы префикстер бар екенін байқаймыз: агенттік қатар (AG) және пациенттік қатар (PAT). Жалпы ереже бойынша, субъектінің белсенді, мақсатты қозғалысын немесе әрекетін білдіретін етістіктер агенттік қатармен байланысады. Ерікті емес әрекетті немесе күйді білдіретін етістіктер пациенттік қатармен байланысады. Алайда, осы жалпылаудан көптеген ерекшеліктер бар, сондықтан әр транзитивті емес етістіктің агенттік немесе пациенттік қатарды қабылдауын жаттап алу керек. Агенттік қатарды қабылдайтын транзитивті емес етістіктер үшін қосымша ереже бар. Бұл етістіктер стативтік аспектіде қолданылғанда, агенттік қатардың орнына пациенттік қатарды қолданады. Бұл ережеге ешқандай ерекшелік жоқ. Келесі морфеманың бастапқы дыбысына байланысты алты жалғау класы бар (яғни, етістік түбірінің немесе кіріктірілген есімнің алғашқы дыбысы болса).

There are three series of pronominal prefixes in Onondaga. There is a transitive series, used with transitive verbs. Intransitive verbs use either the agent series or the patient series. The choice between the latter two is often complex, as we will see. The phonological shape of the pronominal prefix depends on the identity of the following sound. This gives rise to several series of pronominal prefixes, which are labelled according to the following segment. These include the c series (for pronominal prefixes which precede a consonant), the a series (for pronominal prefixes which precede /a/), the e series, ę series, o series, ǫ series, and i series. Finally, the pronominal prefixes inflect for person, number and gender. We discuss each of these in turn. Onondaga distinguishes three persons: first (I or we), second (you) and third (he, she, it or they). The first person can be either exclusive (EXCL), which excludes the listener, or inclusive (INCL), which includes the listener. Here, when John says we, it does not include the person he's talking to. In other words, Mary doesn't get to go to the movies. This use of we is called the first person exclusive. English does not make a distinction between inclusive and exclusive we but Onondaga does. Consider the following two words. The pronominal prefix /dn / indicates a first person dual inclusive subject, and the pronominal prefix /agn / indicates a first person dual exclusive subject. Three numbers are also distinguished in Onondaga: singular (for one entity, SG), dual (for two entities, DU), and plural (for three or more entities, PL). In the glosses, singular is marked with SG, dual is marked with DU, and plural is marked with PL. Additionally, Onondaga distinguishes three genders, which are realized in the third person only. The first is masculine (M), which is used to refer to male humans and certain animals, either alone or in a group. The second is feminine (F). This is used to refer to female humans, certain animals, or some unknown person. It is sometimes called the feminine indefinite. For groups of people that contain both men and women, the masculine is used. The third is neuter (N), which is used to refer to most animals and inanimate objects. In older texts, the neuter is used to refer to human females in certain circumstances, although this usage is no longer common. See Abrams (2006: 17) for more discussion. (Abbott, 1984 also discusses two feminine genders in Oneida.) Here are some examples. Finally, we observe that there are two series of prefixes for intransitive verbs, the agent series (AG) and the patient series (PAT). As a general rule, verbs which involve active, purposeful movement or activity on the part of the subject are conjugated with the agent series. Verbs which involve involuntary action or states are conjugated with the patient series. There are so many exceptions to this generalization, however, that one has to simply learn for each intransitive verb whether it takes the agent or the patient series. There is an additional rule for the intransitive verbs that take the agent series. When these verbs appear with stative aspect, they use the patient series rather than the agent series. This rule does not have any exceptions. There are six classes of conjugations which depend on the initial sound of the following morpheme (i. e., the first sound of the verb root or of the incorporated noun if there is one).

Айналдырғыш және жартылай айналдырғыш

Бұл бөлімде "Жохан өзін көрді" және "Біз өзімізді ұнатамыз" сияқты рефлексивті сөйлемдер, сондай-ақ "Біз бір-бірімізді ұнатамыз" сияқты өзара сөйлемдер талқыланады. Рефлексивті белгінің негізгі түрі /atat / болып табылады және ол прономиналдық префикстен кейін және бар болған жағдайда, енгізілген есімнің алдында пайда болады. Рефлексивтік әдетте тек транзитивті етістіктерде кездеседі, бірақ оқиғада бір ғана қатысушы болғандықтан, прономиналдық префикстердің интранзитивті қатары қолданылады. Салыстыру үшін рефлексивті және рефлексивті емес транзитивті бір мысал келтірейік. Рефлексивті емес транзитивті түрінде /sk/ прономиналдық префиксі бар, ол субъектіні ('сен') және объектіні ('мен') көрсетеді. Рефлексивті түрінде, тепкілеу әрекетіне бір ғана қатысушы ('мен') қатысады, сондықтан прономиналдық префикстің интранзитивті түрі /k/ қолданылады. Рефлексивті әрекет – өзіңізге жасаған нәрсе. Өзара әрекет – адамдар бір-біріне жасаған нәрсе. Өзара әрекетке кем дегенде екі адамның қатысуы керек. Олар 3.4.1.1.2.4-бөлімде талқыланған рефлексивті белгі және дуальді препрономиналдық префікс арқылы жасалады. Міне, мысал. Жартылай рефлексивті (SRFL) оларды анықтау қиын болатын әртүрлі жағдайларда пайда болады. Жартылай рефлексивтінің әдеттегі түрі /at/, бірақ кейбір етістік түбірлері басқа формаларға ие. Жартылай рефлексивті қолданылатын ең көп кездесетін жағдайлардың кейбірі тізімделген. Біріншіден, егер адамның дене мүшесінің бір бөлігі әрекеттің нысаны болса, жартылай рефлексивті әдетте қолданылады. Міне, жартылай рефлексивті және рефлексивті емес мысалдар. Тағы да байқаңыз, жартылай рефлексивті форма интранзитивті прономиналдық префиксті пайдаланады, ал жартылай рефлексивті емес форма транзитивті прономиналдық префиксті пайдаланады. Екіншіден, жартылай рефлексивті күтімдік етістіктерімен қолданылады. Соңында, жартылай рефлексивті іштен туындаған немесе спонтанды оқиғаларды немесе әрекеттерді сипаттау үшін қолданылады. Мысалдың екінші жолындағы құрамына кіретін морфемалар тысырлаумен бөлінеді. Әрқайсысы үшінші жолда мүмкіндігінше дәл аударылған. Құрамына кіретін морфемалардың ешқайсысы жеке сөз емес екенін түсіну маңызды, өйткені оларды оқшау айтуға немесе түсінуге болмайды. Тілшілер тілдердің морфологиясын жіктеудің тағы бір жолы – сөздердің морфемалары қалай бірігетіні. Бұл айырмашылық фузиялық және агглютинативті тілдер арасында. Фузия екі жолмен жүреді: бір морфема берілген сөз ішінде екі немесе одан көп функцияны (немесе мағынаны) атқаруы мүмкін немесе жапсарлас морфемалар бір-бірінің пішініне осылайша әсер етуі мүмкін, сөзді морфемаларға бөлу қиын. Тіл агглютинативті болып саналады, егер сөзді құрайтын әрбір морфема өз мағынасын алып жүрсе және оны көршісінен оңай бөлуге болады. Онондага фузиялық (осы терминнің екінші мағынасында). Фузия, әсіресе, префикстер мен түбірдің арасындағы шекарада кең таралған. Мұнда белгілі бір фонеологиялық процестер орын алады, олар бір немесе екі жапсарлас морфемалардың пішінін өзгертеді. Мысалы: Тілдер сондай-ақ олар көрсететін басты морфологиялық процестер тұрғысынан жіктеледі. Онондагадағы екі негізгі морфологиялық процесс – префикс және суффикс. Префикстер мен суффикстер байланысқан морфемалар, яғни олар жеке пайда бола алмайтын морфемалар. Онондага етістіктері ең болмағанда прономиналдық префикстен басталып, аспектіге ие болуы керек. Мысалы: Зат есімдер ең болмағанда, номиналдық префикстен басталып, зат есім жұрнағымен аяқталуы керек. Мысалы:

This section discusses reflexive sentences such as "John saw himself," and "We like ourselves," and reciprocal sentences such as "We like each other." The basic form of the reflexive marker (REFL) is /atat / and it appears right after the pronominal prefix and before the incorporated noun, if any. The reflexive is typically found only on transitive verbs, but because there is only one participant in the event, we use the intransitive series of pronominal prefixes. Here's an example of a reflexive and a regular (non reflexive) transitive for comparison. In the non reflexive transitive form there is a pronominal prefix, /sk / that indicates the subject ('you') and the object ('me'). In the reflexive form, there is only one participant in the act of kicking ('me'), so the intransitive form of the pronominal prefix is used, /k /. A reflexive action is something that you do to yourself. A reciprocal action is something people do to each other. Reciprocals must have at least two people involved. They are formed with the reflexive marker and the dualic prepronominal prefix discussed in section 3.4.1.1.2.4. Here is an example. The semireflexive (SRFL) appears in a variety of circumstances that are not easy to pin down. The usual form of the semireflexive is /at /, but certain verb roots take different forms. Listed here are some of the more common situations in which the semireflexive is used. First, when a person's own body part is the object of the action a semireflexive is normally used. Here is an example with and without a semireflexive. Again notice that the form with the semireflexive uses the intransitive pronominal prefix while the form without the semireflexive uses the transitive pronominal prefix. Second, the semireflexive is used with verbs of grooming. Finally, the semireflexive is used to describe events or actions that are internally caused or spontaneous. The constituent morphemes are separated by hyphens in the second line of the example. Each one is translated, as closely as possible, in the third line. It is important to understand that none of the component morphemes is a separate word, since they cannot be uttered, or understood, in isolation. A second way in which linguists classify the morphology of languages is in terms of how the morphemes of a word combine. This distinction is between languages that are fusional and languages that are agglutinative. Fusion occurs in two ways: a single morpheme may have two or more functions (or meanings) in a given word or contiguous morphemes may affect each other's shape in such a way that it is difficult to segment the word into morphemes. A language is agglutinative if the morphemes composing a word each carries its own meaning and can be easily segmented from its neighbor. Onondaga is fusional (in the second sense of that term). Fusion is especially prevalent at the boundary between prefixes and the stem. Here certain phonological processes take place which change the shapes of one or both contiguous morphemes. For example:

Languages are also classified in terms of the preeminent morphological processes they manifest. In Onondaga the two major morphological processes are prefixing and suffixing. Prefixes and suffixes are bound morphemes, that is, they are morphemes that cannot occur in isolation. Onondaga verbs must, minimally, begin in a pronominal prefix and inflect for aspect. For example:

Nouns must, minimally, begin in a nominal prefix and end in a noun suffix. For example:

Номиналды морфологиясы

Негізгі есім үш морфемадан тұрады: есім префиксі, түбір және есім жұрнағы, міне осы ретпен. Вудберидің (2003) сөзінше, онондага тіліндегі есімдер екі негізгі классқа бөлінеді: жансыз және жанды. Жансыз есімдер табиғи және қолдан жасалған деп екіге бөлінеді. Есімнің префиксі (NPRE) осы классқа байланысты. Жансыз есімдер үшін /o/ табиғи нысандарға, ал /ka/ қолдан жасалған нысандарға қолданылады. Есім жасаушы жұрнақ та есім класына байланысты. Жансыз есімдер үшін /aʔ/, ал жанды есімдер үшін /h/ қолданылады.

Есімдіктің қосылуы

Есімдік қосылысы – екі түбірдің, есімдік пен етістік түбірінің бірігіп, жаңа түбір құратын құрастыру процесі. Бұл түбір сөздік морфология бойынша өзгериді және етістік қызметін атқарады. Пациент, тақырып, нәтижелік тақырып, орын, мақсат, жол немесе құрал сияқты семантикалық рөлдерді немесе тақырыптық қатынастарды білдіретін есімдер қосылысқа қабілетті. Олардың ішінде семантикалық пациенттер мен тақырыптарды көрсететін есімдер ең көп кездеседі. Семантикалық агенттер, себепкерлер және иеленушілер қосылысқа жарамсыз. Бірінші мысал "nęh" ("жүгері") атты түбірдің бір сөзді құрайтын етістік кешеніне қосылғанын көрсетеді. Екінші мысал /onęhaʔ/ ("жүгері") есімдігін жеке сөз ретінде, ал оның алдында келесі сөзді немесе тіркесті есімдік деп белгілейтін neʔ бөлшегін көрсетеді. Есімдік қосылысы Онондага тілінде өте өнімді процесс. Дегенмен, оның өнімділігі жеке есімдер мен етістіктердің қасиеті болып табылады. Кез келген есім мен етістік оның қосылыс сипаттамалары бойынша лексикалық тұрғыдан белгіленеді. Кейбір есімдер жиі қосылады, яғни көптеген әртүрлі етістіктермен біріктіріле алады, ал басқалары мүлде қосылмайды. Қосыла алатын етістіктердің арасында өнімділіктің үздіксіз спектрі бар, ал кейбіреулері тіпті қосылмайды. Ең өнімді етістіктер кез келген есімді қоса алады, тіпті кейбір етістіктер тек қосылған есіммен ғана қолданылады. Ең өнімсіз етістіктер тек бір есімді ғана қоса алады. Бұл екі шектің арасында тағы да бірнеше типтер бар: тек шектеулі есімдер жиынтығын қоса алатын етістіктер; етістік пен есімнің өте идиомалық комбинациялары – олар көбінесе қалыптасқан әрекеттерді білдіреді (мысалы, ағылшын тіліндегі 'he information gathered') – сондықтан есімді бөлу, түсінікті болса да, дұрыс емес деп есептеледі. Есімдік қосылысының қолданылуы әртүрлі мәтілдік факторлармен реттеледі. Ол көбінесе ақпаратты фондық қылу тәсілі ретінде қолданылады.

Сөз тәртібі

Онондагада сөздердің реті көбінесе еркін болады (бірақ төмендегі сұрақтарды қалыптастыруға назар аударыңыз). Ол түрлі мәтілдік факторларға байланысты.