Кіріспе

Соғыс кезінде әскери операцияларды қаржыландыру үшін қолданылатын қаржылық шаралар Соғыс қаржысы - қорғаныс экономикасының бір саласы. Әскери күштердің күші олардың экономикалық базасына байланысты және бұл қаржылық қолдаусыз, жауынгерлерге жалақы төленбейді, қару-жарақ пен жабдықтар өндірілмейді және азық-түлік сатып алынбайды. Сондықтан да соғыста жеңіске жету тек соғыс майданындағы табыстылықты ғана емес, сонымен қатар мемлекеттің экономикалық күші мен экономикалық тұрақтылығын да қамтиды. Соғыс қаржысы - бұл соғыстың қымбат шығындарын қаржыландыру үшін қолданылатын салықтық және ақшалай бастамаларды қоса алғанда, көптеген түрлі қаржылық шараларды қамтиды. Соғыс қаржысын қаржыландыру шараларын негізінен үш негізгі санатқа жіктеуге болады: салық салу қарыз алуды арттыру жаңа ақша массасын жасау инфляция Осылайша, бұл шаралар арнайы салық салуды, қолданыстағы салық салуды ұлғайтуды және кеңейтуді, халықтан міндетті және ерікті қарыз алуды, шетелдік егемен мемлекеттерден немесе қаржы институттарынан қарыз алуды ұйымдастыруды, сондай-ақ үкімет немесе орталық банк органының ақша жасауын қамти алады. Адамзат өркениетінің тарихы бойы, ежелгі заманнан қазіргі заманға дейін, қақтығыстар мен соғыстар әрқашан ресурстарды жинауды қамтиды және соғыс қаржысы содан бері қандай да бір түрде, кез-келген қорғаныс экономикасының негізгі бөлігі болып қалды. Мысалы, Рим империясында экономика маңызды рөл атқарды. Рим империясы мен Карфаген арасындағы қатал соғыстар өте қымбатқа түсіп, Римнің бір кезеңінде ақшасы түсіп қалды. Бұл кезеңде Рим экономикасы өнеркәсіпке дейінгі экономика болды, яғни жұмысшылардың көпшілігі - 80% -ы ауыл шаруашылығы саласында жұмыс істеді. Үкімет жинаған барлық салықтар әскери операцияларға жұмсалды, бұл шамамен 150 жылы барлық бюджеттің 80% -ын құрады. Әскери операцияларды жүргізу экономикаға тигізетін үлкен қаржылық ауыртпалықтарға байланысты, бұл ауыртпалықты шешуге көмектесетін әдістер ойландырылды. Мұндай әдістердің бірі - монеталардың құнын төмендету. Бұл құнды металдан жасалған ақшаны пайдаланған көптеген елдерде қолданылған және олар ақшаны төмендетеді. Алайда бұл ұзаққа созылмады, өйткені инфляция өсе бастады. Түрлі үкіметтер жаңа реформалар арқылы инфляцияның жоғары құнын азайтуға тырысты, бірақ олардың кейбір әрекеттері үкіметке күтіп-ұстауға тиіс бюрократияның артуымен және халықты әлеуметтік қамсыздандыруға жұмсалатын үлкен сомалармен нашарлады. Ұрлық пен талан-тараж, немесе кем дегенде солардың перспективасы соғыс экономикасында рөл атқарады. Бұл әскери немесе саяси жеңістің бір бөлігі ретінде күшпен тауарларды алуды қамтиды және жеңіске жеткен мемлекет үшін маңызды табыс көзі ретінде пайдаланылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер бельгиялықтарды басып алған кезде бельгиялық фабрикалар неміс күштері үшін тауар өндіруге мәжбүр болды немесе машиналарын бөлшектеді және оны мыңдаған бельгиялық құл фабрика жұмысшыларымен бірге Германияға алып кетті.

Салық салу

Салық салу соғысты қаржыландырудың саяси жағынан да талас-тартысқа толы әдістерінің бірі болуы мүмкін. Салықтарды көтеру көбінесе отандық тұрғыда танымал емес, өйткені адамдар жоғары салықтар олардың жеке инвестициялау және тұтыну қабілеттерін төмендетеді. Соның салдарынан соғысты қаржыландыру үшін салық төлеуден бас тартқан халыққа салықты көтеру соғысқа қарсы сезімді кеңінен таратуға әкелуі мүмкін. Сонымен қатар салықтар халықтың еңбек пен капиталының бір бөлігін тартып алады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ пен Ұлыбритания соғыс шығынының төрттен бір бөлігін салықтың көбеюі арқылы қаржыландырады, ал Австрияда салықтың шығындарға үлесі нөл болды. [3] Британ үкіметі олардың бұл жалпы ережеге ерекшелік екенін сезінді және олар өздерінің байлығы мен қаржылық тұрақтылығын ең күшті соғыс активтерінің бірі ретінде көрді. Осылайша табыс салығы 1913 жылы 5,8%-дан 1918 жылы 5 жыл ішінде 30%-дан сәл жоғарылатылды. Миллиондаған адамдар табыс салығын төлеуге міндетті болуы үшін, бұл шегі төмендетілді.

Қарыз алу

Үкімет үшін соғысты қаржыландырудың тағы бір жолы - мемлекет қарызын көбейту. Ұлы соғыс басталған кезде көптеген елдер, әсіресе, ең күшті одақтас мемлекеттер - АҚШ, Ұлыбритания және Франция үшін соғыс қысқа болады деп ойлады. Олар салықты көтерудің қажеті жоқ деп санайды, өйткені бұл саяси жағынан қиын болар еді. Алайда, бұл ерекше қаржылық шығындармен келді және осының арқасында оны қарыз алу арқылы төлеу ең жақсы деп ойлады және солайша соғыс шығындарын болашақ ұрпақтарға ауыстыра алады. Үкімет облигацияларды шығара алады, оларды несие берушілер, әдетте Орталық банктер сатып алады. Нәтижесінде құрбандықтар әртүрлі болады, үкімет болашақта оны кейбір пайыздармен қайтаруы керек. Соғыс тарихында соғыс бонды деп аталатын көптеген мысалдар бар. Қаржыландырудың осы әдісінің экономикалық салдары халық үшін тікелей емес, бірақ бірдей маңызды. Төленген пайыздарды таза байлықты қайта бөлу ретінде қарастыруға болады. Сонымен қатар, қарыздың тым көп жинақталуы ел экономикасына әсер етуі мүмкін, өйткені ол өз қарызын қайтару қабілетін арттырады. Бұл ел экономикасына деген адамдардың сенімін өзгерте алады.

Инфляция

Үкімет соғыс қаржысын ақшалай құрал ретінде пайдалана алады, ол әскерлер, әскери кешендер мен қару-жараққа ақы төлеу үшін көбірек ақша басып шығара алады. Бірақ инфляция пайда болады, бұл адамдардың сатып алу қабілетін төмендетеді, сондықтан оны салық салу түрі ретінде қарастыруға болады. Алайда ол соғыс шығындарын әсіресе тұрақты табысы бар адамдарға кездейсоқ түрде бөледі. Кейде мұндай инфляция тіпті елдің өндіріс деңгейін төмендетуі мүмкін. Саяси тұрғыдан алғанда, қарыз алу соғысты қаржыландырудың ыңғайлы жолы болып табылады, өйткені ол сайлаудың ықтимал салдарын азайтады. Жоғары салық ставкаларын қолдану халыққа бірден әсер етеді, ал қарыз алу кейінге қалдырылады. Қарыз алудың артықшылығы - бұл қаржылық ауыртпалықты болашақ үкіметке ауыстыратыны және осылайша қазіргі көшбасшының қайта сайлануына әсер етпеуі. Екіншіден, қарыз алудың өзі - мемлекеттің кеңейтуші фискалдық саясатты жүзеге асыру сияқты міндеттерін орындау үшін қабылданған құрал. Бұл дегеніміз қарыз алу адамдарға тек жанама әсер етеді және жалпы қабылданған шара, ол соғысты сыншылардың айқын нысанасына айналдырады, өйткені ол үкіметтің көптеген қарыз көздерінің бірі ғана болады. Әрине, қарыз алу қарызды көбейтуге ықпал етеді, бұл да дау-дамай туғызады. Бірақ, әсіресе АҚШ-тың жағдайында, үкімет жұмысының тоқтауы қауіп-қатерінің саяси тұрғыдан тіпті оппозиция үшін де қолайсыз нәтиже екендігін байқауға болады. Алма-қайта мүмкіндіктері болмағандықтан, Конгресс әрдайым қарыз шегін арттыру туралы заң қабылдап отырады. Бұл кепілдік қарыз алудың саяси шығынын барынша азайтатынын қамтамасыз етеді. Қорытындылай келе, соғыс уақытында қарыз алу соғыс салықтарына қарағанда саяси жағынан тиімді: бұл тек, бірақ көбінесе, маңызды қосымша қарыз көзі, бұл бастамашының ізін бүлдіреді, өйткені соғыс бастаған көшбасшы орнынан кеткеннен кейін ұзақ уақыттан кейін ақырғы төлем жүргізіледі. Бұл сипаттамалар қазіргі көшбасшының саяси шығындарын азайтады және қарыз алуды әдетте соғыс салықтарын енгізуден гөрі тартымды және саяси тұрғыдан тиімді етеді.

Кейс-студия: Ауғанстан мен Ирактағы соғыс шығындары

Бір қызығы, саяси қайраткерлер соғыс салығын төлеуден аулақ болады, әсіресе соғыс ақылға қонымды екендігі жария етілгенде немесе соғыс шығындарын есептеу қиын болған кезде. Бұл Ауғанстан (2001) және Ирак (2003) соғыстары кезінде де расталды. Екі соғыстың да қаржысы қарызға толы. 2003 жылы Буш әкімшілігі тез басып алу экспедициясымен есептегенде, Ирак соғысының құны 50-60 миллиард долларға тең деп есептеген. Бұл қатаң қателік болып шықты, өйткені Иракты жаулап алу әлдеқайда күрделі екені және Ирактың тұрақтылығы үшін АҚШ әскерінің ұзақ мерзімді қатысуы қажет екені анық болды. Үш жылдан кейін, 2006 жылдың ақпан айында экономистер Линда Билмес пен Джозеф Стиглицтің жұмыс қағазында нақты шығын бір триллион доллардан асады деп есептелді, бұл консервативті көзқараспен және 2010 жылға дейін әскерлерді шығаруды болжап, тіпті басқа елдердің шығындарын да есепке алмады. 2013 жылдың наурыз айында жарияланған келесі мақалада Ауғанстан мен Ирак соғысының шығындары кем дегенде 4 триллион долларға жетеді деп есептелген. Алайда, мұнай бағасының жоғарылауы сияқты макроэкономикалық шығындарды ескерсек, шығын 5 немесе 6 триллион долларға дейін көтерілуі ықтимал.