Кіріспе
Соғыс кезінде әскери операцияларды қаржыландыру үшін қолданылатын қаржылық шаралар Соғыс қаржысы - қорғаныс экономикасының бір саласы. Әскери күштердің күші олардың экономикалық базасына байланысты және бұл қаржылық қолдаусыз, жауынгерлерге жалақы төленбейді, қару-жарақ пен жабдықтар өндірілмейді және азық-түлік сатып алынбайды. Сондықтан да соғыста жеңіске жету тек соғыс майданындағы табыстылықты ғана емес, сонымен қатар мемлекеттің экономикалық күші мен экономикалық тұрақтылығын да қамтиды. Соғыс қаржысы - бұл соғыстың қымбат шығындарын қаржыландыру үшін қолданылатын салықтық және ақшалай бастамаларды қоса алғанда, көптеген түрлі қаржылық шараларды қамтиды. Соғыс қаржысын қаржыландыру шараларын негізінен үш негізгі санатқа жіктеуге болады: салық салу қарыз алуды арттыру жаңа ақша массасын жасау инфляция Осылайша, бұл шаралар арнайы салық салуды, қолданыстағы салық салуды ұлғайтуды және кеңейтуді, халықтан міндетті және ерікті қарыз алуды, шетелдік егемен мемлекеттерден немесе қаржы институттарынан қарыз алуды ұйымдастыруды, сондай-ақ үкімет немесе орталық банк органының ақша жасауын қамти алады. Адамзат өркениетінің тарихы бойы, ежелгі заманнан қазіргі заманға дейін, қақтығыстар мен соғыстар әрқашан ресурстарды жинауды қамтиды және соғыс қаржысы содан бері қандай да бір түрде, кез-келген қорғаныс экономикасының негізгі бөлігі болып қалды. Мысалы, Рим империясында экономика маңызды рөл атқарды. Рим империясы мен Карфаген арасындағы қатал соғыстар өте қымбатқа түсіп, Римнің бір кезеңінде ақшасы түсіп қалды. Бұл кезеңде Рим экономикасы өнеркәсіпке дейінгі экономика болды, яғни жұмысшылардың көпшілігі - 80% -ы ауыл шаруашылығы саласында жұмыс істеді. Үкімет жинаған барлық салықтар әскери операцияларға жұмсалды, бұл шамамен 150 жылы барлық бюджеттің 80% -ын құрады. Әскери операцияларды жүргізу экономикаға тигізетін үлкен қаржылық ауыртпалықтарға байланысты, бұл ауыртпалықты шешуге көмектесетін әдістер ойландырылды. Мұндай әдістердің бірі - монеталардың құнын төмендету. Бұл құнды металдан жасалған ақшаны пайдаланған көптеген елдерде қолданылған және олар ақшаны төмендетеді. Алайда бұл ұзаққа созылмады, өйткені инфляция өсе бастады. Түрлі үкіметтер жаңа реформалар арқылы инфляцияның жоғары құнын азайтуға тырысты, бірақ олардың кейбір әрекеттері үкіметке күтіп-ұстауға тиіс бюрократияның артуымен және халықты әлеуметтік қамсыздандыруға жұмсалатын үлкен сомалармен нашарлады. Ұрлық пен талан-тараж, немесе кем дегенде солардың перспективасы соғыс экономикасында рөл атқарады. Бұл әскери немесе саяси жеңістің бір бөлігі ретінде күшпен тауарларды алуды қамтиды және жеңіске жеткен мемлекет үшін маңызды табыс көзі ретінде пайдаланылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер бельгиялықтарды басып алған кезде бельгиялық фабрикалар неміс күштері үшін тауар өндіруге мәжбүр болды немесе машиналарын бөлшектеді және оны мыңдаған бельгиялық құл фабрика жұмысшыларымен бірге Германияға алып кетті.
War finance is a branch of defense economics. The power of a military depends on its economic base and without this financial support, soldiers will not be paid, weapons and equipment cannot be manufactured and food cannot be bought. Hence, victory in war involves not only success on the battlefield but also the economic power and economic stability of a state. War finance covers a wide variety of financial measures including fiscal and monetary initiatives used in order to fund the costly expenditure of a war. War finance measures can be broadly classified into three main categories:
levy of taxation
raising of debts borrowing
creation of fresh money supply inflation
Thus these measures may include levy of specific taxation, increase and enlarging the scope of existing taxation, raising of compulsory and voluntary loans from the public, arranging loans from foreign sovereign states or financial institutions, and also the creation of money by the government or the central banking authority. Throughout the history of human civilization, from ancient times until the modern era, conflicts and wars have always involved the raising of resources and war finance has since remained, in some form or the other, a major part of any defense economy plan. For example, economics played a key role in the Roman Empire. The brutal wars between the Roman empire and the Carthage proved to be very costly so much that Rome even ran out of money altogether at one stage. The Roman economy during this period were a pre industrial economy which meant the majority of workers up to 80% of them were involved in the area of agriculture. Virtually all the taxes that would be collected by the government were spent on the military operations which turned out to be about also 80% of the entire budget in c. 150. Due to the huge financial burden that the maintenance of the military operations would have on the economy, techniques were thought up to help solve the burden. One such technique was the process of debasing the coinage. This was used in many countries that used coins from precious metals and they would debase the coins. This however didn't last very long as inflation started to increase. Various governments in charge attempted to curb the high cost of inflation through new reforms but some of their attempts just got steadily worse with the increasing bureaucracy that the government had to maintain as well as the huge amounts spent on welfare payments to the growing population worse. Loot and plunder or at least the prospect of such may play a role in war economies. This involves the taking of goods by force as part of a military or political victory and was used as a significant source of a revenue for the victorious state. During the first World War when the Germans occupied the Belgians, the Belgian factories were forced to produce goods for the German effort or dismantled their machinery and took it back to Germany – along with thousands and thousands of Belgian slave factory workers.
Салық салу
Салық салу соғысты қаржыландырудың саяси жағынан да талас-тартысқа толы әдістерінің бірі болуы мүмкін. Салықтарды көтеру көбінесе отандық тұрғыда танымал емес, өйткені адамдар жоғары салықтар олардың жеке инвестициялау және тұтыну қабілеттерін төмендетеді. Соның салдарынан соғысты қаржыландыру үшін салық төлеуден бас тартқан халыққа салықты көтеру соғысқа қарсы сезімді кеңінен таратуға әкелуі мүмкін. Сонымен қатар салықтар халықтың еңбек пен капиталының бір бөлігін тартып алады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ пен Ұлыбритания соғыс шығынының төрттен бір бөлігін салықтың көбеюі арқылы қаржыландырады, ал Австрияда салықтың шығындарға үлесі нөл болды. [3] Британ үкіметі олардың бұл жалпы ережеге ерекшелік екенін сезінді және олар өздерінің байлығы мен қаржылық тұрақтылығын ең күшті соғыс активтерінің бірі ретінде көрді. Осылайша табыс салығы 1913 жылы 5,8%-дан 1918 жылы 5 жыл ішінде 30%-дан сәл жоғарылатылды. Миллиондаған адамдар табыс салығын төлеуге міндетті болуы үшін, бұл шегі төмендетілді.
Қарыз алу
Үкімет үшін соғысты қаржыландырудың тағы бір жолы - мемлекет қарызын көбейту. Ұлы соғыс басталған кезде көптеген елдер, әсіресе, ең күшті одақтас мемлекеттер - АҚШ, Ұлыбритания және Франция үшін соғыс қысқа болады деп ойлады. Олар салықты көтерудің қажеті жоқ деп санайды, өйткені бұл саяси жағынан қиын болар еді. Алайда, бұл ерекше қаржылық шығындармен келді және осының арқасында оны қарыз алу арқылы төлеу ең жақсы деп ойлады және солайша соғыс шығындарын болашақ ұрпақтарға ауыстыра алады. Үкімет облигацияларды шығара алады, оларды несие берушілер, әдетте Орталық банктер сатып алады. Нәтижесінде құрбандықтар әртүрлі болады, үкімет болашақта оны кейбір пайыздармен қайтаруы керек. Соғыс тарихында соғыс бонды деп аталатын көптеген мысалдар бар. Қаржыландырудың осы әдісінің экономикалық салдары халық үшін тікелей емес, бірақ бірдей маңызды. Төленген пайыздарды таза байлықты қайта бөлу ретінде қарастыруға болады. Сонымен қатар, қарыздың тым көп жинақталуы ел экономикасына әсер етуі мүмкін, өйткені ол өз қарызын қайтару қабілетін арттырады. Бұл ел экономикасына деген адамдардың сенімін өзгерте алады.
Инфляция
Үкімет соғыс қаржысын ақшалай құрал ретінде пайдалана алады, ол әскерлер, әскери кешендер мен қару-жараққа ақы төлеу үшін көбірек ақша басып шығара алады. Бірақ инфляция пайда болады, бұл адамдардың сатып алу қабілетін төмендетеді, сондықтан оны салық салу түрі ретінде қарастыруға болады. Алайда ол соғыс шығындарын әсіресе тұрақты табысы бар адамдарға кездейсоқ түрде бөледі. Кейде мұндай инфляция тіпті елдің өндіріс деңгейін төмендетуі мүмкін. Саяси тұрғыдан алғанда, қарыз алу соғысты қаржыландырудың ыңғайлы жолы болып табылады, өйткені ол сайлаудың ықтимал салдарын азайтады. Жоғары салық ставкаларын қолдану халыққа бірден әсер етеді, ал қарыз алу кейінге қалдырылады. Қарыз алудың артықшылығы - бұл қаржылық ауыртпалықты болашақ үкіметке ауыстыратыны және осылайша қазіргі көшбасшының қайта сайлануына әсер етпеуі. Екіншіден, қарыз алудың өзі - мемлекеттің кеңейтуші фискалдық саясатты жүзеге асыру сияқты міндеттерін орындау үшін қабылданған құрал. Бұл дегеніміз қарыз алу адамдарға тек жанама әсер етеді және жалпы қабылданған шара, ол соғысты сыншылардың айқын нысанасына айналдырады, өйткені ол үкіметтің көптеген қарыз көздерінің бірі ғана болады. Әрине, қарыз алу қарызды көбейтуге ықпал етеді, бұл да дау-дамай туғызады. Бірақ, әсіресе АҚШ-тың жағдайында, үкімет жұмысының тоқтауы қауіп-қатерінің саяси тұрғыдан тіпті оппозиция үшін де қолайсыз нәтиже екендігін байқауға болады. Алма-қайта мүмкіндіктері болмағандықтан, Конгресс әрдайым қарыз шегін арттыру туралы заң қабылдап отырады. Бұл кепілдік қарыз алудың саяси шығынын барынша азайтатынын қамтамасыз етеді. Қорытындылай келе, соғыс уақытында қарыз алу соғыс салықтарына қарағанда саяси жағынан тиімді: бұл тек, бірақ көбінесе, маңызды қосымша қарыз көзі, бұл бастамашының ізін бүлдіреді, өйткені соғыс бастаған көшбасшы орнынан кеткеннен кейін ұзақ уақыттан кейін ақырғы төлем жүргізіледі. Бұл сипаттамалар қазіргі көшбасшының саяси шығындарын азайтады және қарыз алуды әдетте соғыс салықтарын енгізуден гөрі тартымды және саяси тұрғыдан тиімді етеді.
Кейс-студия: Ауғанстан мен Ирактағы соғыс шығындары
Бір қызығы, саяси қайраткерлер соғыс салығын төлеуден аулақ болады, әсіресе соғыс ақылға қонымды екендігі жария етілгенде немесе соғыс шығындарын есептеу қиын болған кезде. Бұл Ауғанстан (2001) және Ирак (2003) соғыстары кезінде де расталды. Екі соғыстың да қаржысы қарызға толы. 2003 жылы Буш әкімшілігі тез басып алу экспедициясымен есептегенде, Ирак соғысының құны 50-60 миллиард долларға тең деп есептеген. Бұл қатаң қателік болып шықты, өйткені Иракты жаулап алу әлдеқайда күрделі екені және Ирактың тұрақтылығы үшін АҚШ әскерінің ұзақ мерзімді қатысуы қажет екені анық болды. Үш жылдан кейін, 2006 жылдың ақпан айында экономистер Линда Билмес пен Джозеф Стиглицтің жұмыс қағазында нақты шығын бір триллион доллардан асады деп есептелді, бұл консервативті көзқараспен және 2010 жылға дейін әскерлерді шығаруды болжап, тіпті басқа елдердің шығындарын да есепке алмады. 2013 жылдың наурыз айында жарияланған келесі мақалада Ауғанстан мен Ирак соғысының шығындары кем дегенде 4 триллион долларға жетеді деп есептелген. Алайда, мұнай бағасының жоғарылауы сияқты макроэкономикалық шығындарды ескерсек, шығын 5 немесе 6 триллион долларға дейін көтерілуі ықтимал.