Әскери-өнеркәсіп кешені

Кіріспе

Әскери және саяси ғылымдағы ұғым. Әскери-өнеркәсіптік кешен (ӘӨК) термині мемлекеттің әскери күштері мен оны жабдықтандыратын қорғаныс өнеркәсібі арасындағы қарым-қатынасты сипаттайды, бұл қарым-қатынас қоғамдық саясатқа ықпал ететін мүдделі тарап ретінде қарастырылады. Әскери және қорғаныс компаниялары арасындағы қарым-қатынастың негізгі қозғаушы күші – екі тараптың да пайда көруі: бірі қару-жарақ алудан, екіншісі оларды жеткізу үшін төленген ақшадан. Бұл термин көбінесе АҚШ Қарулы күштерінің жүйесіне қатысты қолданылады, онда қорғаныс мердігерлері, Пентагон және саясаткерлер арасындағы тығыз байланыстарға байланысты бұл қарым-қатынас кеңінен таралған. Бұл термин АҚШ Президенті Дуайт Д. Эйзенхауэрдің 1961 жылғы 17 қаңтардағы қоштасу сөзінде осы қарым-қатынастың зиянды салдары туралы ескерту жасағаннан кейін кеңінен танымал болды. АҚШ контекстінде бұл атау кейде әскери-өнеркәсіптік-конгресс кешені (ӘӨКК) деп кеңейтіледі, АҚШ Конгресін қосып, үш тараптан тұратын қарым-қатынас құрылады, ол "темір үшбұрыш" деп аталады. Оның үш тірегіне саяси үлестер, әскери шығындарға саяси келісім, бюрократияны қолдау үшін лоббилік қызмет және өнеркәсіпті бақылау кіреді; немесе кеңінен алғанда, қорғаныс мердігерлері, жеке әскери мердігерлер, Пентагон, Конгресс және атқарушы билік арасындағы келісімшарттар мен ақша және ресурстар ағынының толық желісі жатады.

Этимология

АҚШ президенті (Екінші дүниежүзілік соғыстан бері бес жұлдызды генерал) Дуайт Д. Эйзенхауэр 1961 жылғы 17 қаңтарда Ұлтқа арналған қоштасу сөзінде бұл терминді қолданды:

Бейбітшілікті сақтаудағы маңызды элемент – біздің әскери мекемеміз. Біздің қару-жарағымыз күшті, бірден қимылға дайын болуы керек, сонда ғана кез келген потенциалды агрессор өзінің жойылу тәуекеліне барудан тартынар.

Осы зор әскери мекеменің және ірі қару-жарақ өнеркәсібінің бірігуі американдық тәжірибеде жаңа құбылыс. Оның экономикалық, саяси, тіпті рухани ықпалы әр қалада, әр штаттың бас кеңсесінде, федералды үкіметтің барлық кеңсесінде сезіледі. Біз бұл дамудың қажеттігін жақсы түсінеміз. Дегенмен, оның ауыр салдарын ұмытпауымыз керек. Біздің еңбегіміз, ресурстарымыз және күнкөрісіміздің бәрі осыған байланысты, сонымен қатар қоғамымыздың өзі де. Үкімет кеңестерінде әскери-өнеркәсіптік кешеннің іздеген немесе іздемеген, негірленбеген ықпалына қарсы күресуіміз керек. Қате биліктің қауіпті өсу мүмкіндігі бар және ол бола береді. Біз бұл комбинацияның салмағы біздің бостандықтарымызға немесе демократиялық процестерімізге қауіп келтірмеуіне мұқият қарауымыз керек. Ешнәрсені өздігінен берілген деп қарамаймыз. Тек еңбегімен және білімімен қаруланған азаматтар ғана қорғаныс машиналарынң үлкен өнеркәсіптік және әскери күштерін біздің бейбіт әдістерімізбен және мақсаттарымызбен дұрыс үйлестіре алады, сонда ғана қауіпсіздік пен бостандық бірге гүлденеді. [қосымша]

Эйзенхауэрдің сөйлеуінің кейінгі нұсқаларында «әскери» термині пайда болудан бұрын, бұл айтылым «соғысқа негізделген» өнеркәсіптік кешен деп аталған деген пікір бар, бұл мәлімдеме ауызша тарих арқылы ғана жеткен. Эйзенхауэрдің өмірбаянын жазған Джеффри Перрет сөйлеудің бір нұсқасында бұл айтылым «әскери-өнеркәсіптік-конгресс кешені» деп аталғанын, АҚШ Конгресінің әскери өнеркәсіптің дамуындағы маңызды рөлін көрсеткенін айтады, бірақ «конгресс» сөзі соңғы нұсқадан сол кездегі сайланған лауазымды тұлғаларды қанағаттандыру үшін алынып тасталған. Джеймс Ледбеттер мұны ешқандай дәлелмен расталмаған «қасарысқан жаңылыс түсінік» деп атады, сондай-ақ Дуглас Бринклидің бұл айтылым бастапқыда «әскери-өнеркәсіптік-ғылыми кешен» болған деген пікірін де жоққа шығарды. Сонымен қатар, Генри Жиру бұл айтылымның бастапқыда «әскери-өнеркәсіптік-академиялық кешен» болғанын айтады. Сөйлеудің нақты авторлары Эйзенхауэрдің сөз жазушылары Ральф Э. Уильямс және Малколм Мус болды. Қазіргі заманғы «әскери-өнеркәсіптік кешенге» ұқсас ұғымды қалыптастыруға жасалған әрекеттер Эйзенхауэрдің сөйлеуінен бұрын болған. Ледбеттер 1947 жылы Foreign Affairs журналында Винфилд В. Рифлер жазған мақалада дәл осы терминді, кейінірек пайда болған мағынасына жақын деп тапты. 1956 жылы социолог К. Райт Миллс өзінің «Билік элитасы» атты кітабында әскери, бизнес және саяси көшбасшылардың класының өзара мүдделермен жетекшілік ететінін, мемлекеттің нақты басшылары екенін және демократиялық бақылаудан тыс екенін мәлімдеді. Фридрих Хайек өзінің 1944 жылғы «Құлдыққа апаратын жол» кітабында Екінші дүниежүзілік соғыстың саяси қалдықтарынан индустрияның монополистік ұйымын қолдаудың қаупін атап өтті:

Осы соғыстан кейін осы бағыттағы үрдістерді күшейтетін тағы бір фактор – соғыс кезінде мәжбүрлеу билігін сезінген және бейбіт уақытта олардың кішіпейіл рөлдерімен келісуге қиналатын адамдар. Вьетнам соғысы кезеңіндегі белсенділер, мысалы Сеймур Мелман, бұл ұғымға жиі сілтеме жасады және оны қолдану Суық соғыс кезеңі бойына жалғасты: Джордж Ф. Кеннан Норман Кузинстің 1987 жылғы «Билік патологиясы» кітабына жазған алғы сөзінде былай деді: «Егер Кеңес Одағы ертең мұхит суларына батып кетсе, американдық әскери-өнеркәсіптік кешен басқа қарсылас ойлап тапқанға дейін өзгеріссіз қалуы керек. Басқаша жағдай Америка экономикасына қабылдамауға болатын соққы болар еді». 1990 жылдардың соңында Джеймс Курт: «1980 жылдардың ортасына қарай бұл термин көп жағдайда қоғамдық талқылаудан шығып кетті» деп мәлімдеді. Ол «салқын соғыс кезінде қару-жарақ сатып алуда әскери-өнеркәсіптік кешеннің ықпалы туралы аргументтердің күші қандай болмасын, олар қазіргі дәуірге әлдеқайда аз қатысы бар» деп дәлелдеді. Алайда, қазіргі студенттер мен АҚШ милитаризмін сынға алатындар бұл терминді қолдануын жалғастыруда. Мысалы, тарихшы Чалмерс Джонсон 2004 жылы осы тақырыпта жарық көрген кітабының екінші тарауының («Америкалық милитаризмнің тамыры») эпиграфы ретінде Эйзенхауэрдің сөйлеген сөздерінен жоғарыда келтірілген екінші, үшінші және төртінші абзацтарын пайдаланды. П. В. Сингердің жеке әскери компанияларға қатысты кітабы өнеркәсіптің, әсіресе ақпаратқа негізделген, АҚШ федералды үкіметімен және Пентагонмен өзара әрекеттесуінің қазіргі заманғы жолдарын көрсетеді. «Тұрақты соғыс экономикасы» және «соғыс корпоративизмі» сияқты ұғымдар да осы терминмен байланысты қолданылады. «Тұрақты соғыс экономикасы» ұғымы 1945 жылы Троцкийшіл Эд Сардтың (әлиасы Фрэнк Демби, Уолтер С. Оукс және Т. Н. Вэнс), соғыстан кейінгі қарулану жарысын болжаған теоретикпен байланысты. Ол сол кезде АҚШ соғыс экономикасының сипатын сақтайтынын, тіпті бейбіт уақытта да АҚШ-тың әскери шығындары жоғары болып қалатынын, 1930 жылдармен салыстырғанда жұмыссыздық деңгейін төмендететінін айтты. Ол бұл талдауын 1950 және 1951 жылдары жалғастырды.

Another element which after this war is likely to strengthen the tendencies in this direction will be some of the men who during the war have tasted the powers of coercive control and will find it difficult to reconcile themselves with the humbler roles they will then have to play [in peaceful times]. Vietnam War–era activists, such as Seymour Melman, referred frequently to the concept, and use continued throughout the Cold War: George F. Kennan wrote in his preface to Norman Cousins's 1987 book The Pathology of Power, "Were the Soviet Union to sink tomorrow under the waters of the ocean, the American military–industrial complex would have to remain, substantially unchanged, until some other adversary could be invented. Anything else would be an unacceptable shock to the American economy." In the late 1990s James Kurth asserted, "By the mid 1980s the term had largely fallen out of public discussion." He went on to argue that "[w]hatever the power of arguments about the influence of the military–industrial complex on weapons procurement during the Cold War, they are much less relevant to the current era". Contemporary students and critics of U. S. militarism continue to refer to and employ the term, however. For example, historian Chalmers Johnson uses words from the second, third, and fourth paragraphs quoted above from Eisenhower's address as an epigraph to Chapter Two ("The Roots of American Militarism") of a 2004 volume on this subject. P. W. Singer's book concerning private military companies illustrates contemporary ways in which industry, particularly an information based one, still interacts with the U. S. federal and the Pentagon. The expressions permanent war economy and war corporatism are related concepts that have also been used in association with this term. The concept of permanent war economy originated in 1945 with an article by Trotskyist Ed Sard (alias Frank Demby, Walter S. Oakes and T. N. Vance), a theoretician who predicted a post war arms race. He argued at the time that the United States would retain the character of a war economy; even in peacetime, US military expenditure would remain large, reducing the percentage of unemployed compared to the 1930s. He extended this analysis in 1950 and 1951.

Соғыстан кейінгі

«Суық соғыстың» соңында АҚШ-тың қорғаныс өнеркәсібінің мердігерлері үкіметтің қару-жараққа жұмсайтын қаржысының азаюына қанағаттанбады. Олар Украинадағы Ресеймен туындаған шиеленісті қару-жарақ сатуды ұлғайтудың жаңа мүмкіндігі ретінде қарастырып, саяси жүйені тікелей және Ұлттық қорғаныс өнеркәсіп қауымдастығы сияқты өнеркәсіптік ұйымдар арқылы әскери техникаға көбірек қаржы жұмсауға ынталандырды. Пентагонмен келісім шарт жасасқан Лексингтон институты және Атлантик кеңесі сияқты американдық сараптама орталықтары да Ресей тарапынан туындаған қауіпті ескере отырып, шығындарды арттыруды талап етті. Халықаралық саясат орталығының Қару-жарақ және қауіпсіздік жобасының директоры Уильям Хантцбергер сияқты тәуелсіз батыс сарапшылары «Ресейдің қару-жарақ өндірушілерге қосымша пайда әкелетін әрекеттері, Пентагонның шығындарын арттыру үшін келтірілетін дәлелдердің қалыпты бөлігіне айналды, тіпті Пентагонның АҚШ-қа нақты қауіп тудыратын мәселелерді шешуге жеткілікті қаражаты бар болғанына қарамастан» деп атап өтті.

Жарық

Кейбір дереккөздер әскери-өнеркәсіптік кешен тарихын үш бөлек кезеңге бөледі.

Бірінші дәуір

1797 жылдан 1941 жылға дейін үкімет тек азаматтық өнеркәсіптерге сүйенді, бірақ ел шын мәнінде соғыста болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде үкіметке өз кеме жасау және қару-жарақ өндіру кәсіпорындары тиесілі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс АҚШ үкіметінің әскерді қаруландыру тәсілінде үлкен өзгеріске әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда президент Франклин Д. Рузвельт азаматтық өнеркәсіпті үйлестіру және оны соғыс уақытындағы өндіріске бағытту үшін Соғыс өндірісі жөніндегі кеңес құрды. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында АҚШ-тағы қару-жарақ өндірісі жылдық ЖІӨ-нің шамамен бір пайызынан 40 пайызына дейін өсті. 1993 жылы Пентагон коммунизмнің құлауы және қорғаныс бюджетінің азаюына байланысты қорғаныс мердігерлерін бірігуге шақырды. Құндылықтардың өзгеруі және коммунизмнің құлауы әскери-өндірістік кешен үшін жаңа дәуірді ашты. Қорғаныс министрлігі Lockheed Martin және Northrop Grumman сияқты дәстүрлі әскери-өнеркәсіптік кешенмен байланысты компаниялармен бірлесіп жұмыс істейді. Көптеген бұрынғы қорғаныс мердігерлері өздерінің қорғаныс бөлімдерін сатып, қызметтерін азаматтық нарыққа ауыстырды.

Қазіргі қолданылулары

Стокгольмдегі Халықаралық бейбітшілік зерттеу институтының (SIPRI) мәліметінше, 2022 жылы әлемдік әскери шығындар 2,240 триллион долларды құрады. Бұл соманың 39%-ы, яғни 837 миллиард доллары АҚШ-қа тиесілі болды. Қытай 292 миллиард доллар жұмсап, әлемдік үлестің 13%-ын алып, екінші орында тұрды. Әскери технологияның өндірісі мен жаңаруының жекешелендірілуі көптеген технологияларды зерттеу және дамытумен байланысты күрделі жағдайға әкеледі. 2011 жылы АҚШ әскери шығындары келесі 13 елдің бірлескен шығындарынан асып түсті. АҚШ-тың 2009 қаржы жылына арналған әскери бюджеті 515,4 миллиард долларды құрады. Төтенше және қосымша шығындарды ескергенде, бұл сома 651,2 миллиард долларға жетті. Бұл сондай-ақ Қорғаныс министрлігі бюджетіне кірмейтін көптеген әскери байланысты шығындарды қамтымайды. Жалпы алғанда, АҚШ федералды үкіметі әскери мақсаттарға жыл сайын шамамен 1 триллион доллар жұмсайды. Президент Джо Байден 2023 жылдың 22 желтоқсанында 886 миллиард долларлық рекордтық қорғаныс шығындары туралы заңға қол қойды. 2012 жылы Salon басылымында жарияланған мәліметке сәйкес, «2010 жылы экономикалық дағдарысқа байланысты әлемдік қару-жарақ сатуы төмендесе де, АҚШ нарықтық үлесін ұлғайтып, сол жылы сауданың 53 пайызын құрады. Өткен жылы АҚШ 46 миллиард доллардан астам шетелдік қару сатуға дайын тұрды». Әскери және қару-жарақ өнеркәсібі де Конгресс мүшелеріне қаржылай көмек көрсетуге бейім.

Ұқсас ұғымдар

Әскери-өнеркәсіптік кешенге ұқсас тезисті алғаш рет Дэниел Герин 1936 жылы жариялаған «Фашизм және ірі бизнес» кітабында, фашистік үкімет пен ауыр өнеркәсіп арасындағы байланыс туралы айтқан. Оны «қару-жарақтарды үздіксіз дамыту мен сақтауға, отар нарықтарын қорғауға және ішкі саясаттағы әскери стратегиялық көзқарастарға мүдделі топтардың ресми емес және өзгермелі коалициясы» деп анықтауға болады. Франц Леопольд Нейманның 1942 жылғы «Бегемот: Ұлттық социализмнің құрылымы мен тәжірибесі» кітабында нацизмнің демократиялық мемлекетте билікке қалай келгені зерттелген, бұл осы үрдістің бір мысалы. Осы идея пайда болғаннан кейін ондаған жылдар ішінде әскери-өнеркәсіптік кешен идеясы жануарлар-өнеркәсіптік кешен, түрме-өнеркәсіптік кешен, фармацевтикалық-өнеркәсіптік кешен, ойын-сауық өнеркәсіптік кешені және медициналық-өнеркәсіптік кешен сияқты басқа да ұқсас өнеркәсіптік кешендердің пайда болуына әкелді. Әскери-өнеркәсіптік кешен түсінігі ойын-сауық және шығармашылық индустрияларды да қамтиды. Мысалы, Мэтью Браммер Жапонияның «Manga Military» және Қорғаныс министрлігінің ішкі және халықаралық қабылдауды қалыптастыру үшін танымал мәдениетті және оның тудыратын «moe» құбылысын қалай пайдаланатынын сипаттайды. Джеймс Дер Дерьян әскери-өнеркәсіптік кешен мен ойын-сауық индустриясы арасындағы өзара тәуелділікті сипаттау үшін «Әскери-өнеркәсіптік медиа ойын-сауық желісі» терминін енгізді. Рей Макговерн бұл атауды әскери-өнеркәсіптік конгрестік барлау медиа академиясы және ой-толғау орталықтарының кешеніне, MICIMATT-қа ұзартып берді.