Соғысқа қанажат етушілер және пайда табушылар

Кіріспе

Соғыстан немесе қақтығыстан пайда көретін тұлға немесе компания

Соғыстан пайда көретін тұлға немесе ұйым – соғыс жүргізуден немесе соғысқа қатысушы тараптарға қару-жарақ және басқа да тауарларды сатудан негіссіз пайда табатын кез келген адам немесе ұйым. Бұл термин көбінесе күшті теріс мағынаны білдіреді. Артық немесе ақылға сыймайтын деп сынға алынатын пайда табу, бейбіт уақытта да кездеседі. Соғыстан пайда тапқандардың мысалы – Америка Азамат соғысы кезінде қайта өңделген жүн мен картоннан жасалған аяқ киімдерді сатқан деген айыпталған «жаман» миллионерлер. Кейбір сарапшылар Локхид Мартин, Мицубиси, Боинг, BAE Systems, General Dynamics және RTX Corporation сияқты ірі қазіргі қорғаныс компанияларының 9/11 оқиғасынан кейінгі кезеңде осы сипаттамаға сәйкес келетінін айтады. Бұл пікір қорғаныс индустриясының саяси ықпалына негізделген, мысалы, 2010 жылы қорғаныс индустриясы лоббилік қызметке 144 миллион доллар жұмсап, Конгресске кандидаттарға 22,6 миллион доллардан астам қаржы жұмсады, сондай-ақ 9/11 оқиғасынан кейінгі кезеңде қорғаныс компанияларының акционерлеріне үлкен пайда әкелді.

Америка революциясы

Америка революциясы кезінде пайдакөр саудагерлерге қарсы көптеген азық-түлік көтерілістері болды, 1776 мен 1779 жылдар аралығында отыздан астам көтеріліс тіркелді. 1777 жылы Бостон әйелдерінің тобы саудагер Томас Бойлстонды ұрып, кофе мен қантты бағасын көтеру үшін жинап қойғаны үшін оның тауарын тартып алды. Коннектикут штатының Шығыс Хартфорд қаласында жиырма әйел және үш ер адам Мистер Питкиннің дүкенінен 218 фунт қант алып кетті. Массачусетс штатының Беверли қаласында 60 әйел және бірнеше ер адамнан тұратын топ жергілікті саудагерлерді қантты американдық қағаз ақшамен де, алтын монетамен де бірдей бағамен сатуға мәжбүр етті.

Өнеркәсіптік революция

1798 жылы американдық өнертапқыш Эли Уитни екі жылдан кем уақыт ішінде 10 000 мылтық жасауға мемлекеттік тапсырыс алды. Бірде-бір мылтық өндіре алмағаннан кейін, ол Вашингтонға шақырылып, Джон Адамс пен Томас Джефферсон кіретін комиссия алдында мемлекеттік қаражатты жұмсауын қорғады. Өзара алмастырылатын бөлшектердің өнегешілігін көрсетуді ниеттенген Уитни кең қолдауға ие болды және оған теріс атрибуцияланып, өзара алмастырылатын бөлшектер идеясын ойлап тапқан делінген. Алайда, Мерит Ро Смит бұл демонстрацияның бөлшектерді бұрыннан белгілеп қою арқылы жасалған қойылым екенін анықтады, сондықтан олар оның көрсеткендей бір-бірімен толық алмастырылмайтын еді. Соңында Уитни келесі сегіз жылда салыстырмалы түрде төмен бағамен өзара алмастырылатын бөлшектері бар 10 000 мылтық жасау мақсатына қол жеткізді, ал кейіннен келесі төрт жылда 15 000-нан астам мылтық өндірді.

Әскери-өндірістік кешен

Қару-жарақ өндіретін өнеркәсіптің американдық саясатқа тигізетін әсерінің айқын мысалы Lockheed Martin компаниясының Қарулы Күштер комитетінің төрағасы Мак Торнберриге (R-Техас штаты) 75 000 доллар көмектесуі болып табылады. Кейіннен, Конгрессмен Торнберри Lockheed Martin компаниясына пайда әкелетін заң жобасын Өкілдер палатасы арқылы қабылдады. Бұл шешім Lockheed Martin компаниясының тікелей ықпалы нәтижесінде қабылданды. Politico басылымы Конгрессмен Торнберридің "Палата мен Сенаттың Қарулы Күштер комитетінің 89 мүшесінің арасында мердігерлерден ең көп қаржы алған" тұлға екенін мәлімдеді.

Қазіргі заманғы өндіріс

Қазіргі уақытта АҚШ әлемдегі ең ірі қару-жарақ өндіруші және экспорттаушы ел болып табылады, одан кейін Ресей, Франция, Германия, Қытай және Ұлыбритания тікелей ілеседі.

Халықаралық қару сатушылар

Базиль Захаровтың "Викерс" компаниясы Чако соғысына қатысқан барлық тараптарға қару-жарақ сатты. "Опель" және "IBM" сияқты компаниялар Үшінші рейхпен байланысы болғандықтан соғыс пайдакөрлері деп танылды. "IBM" компаниясы еврей халқын санау, тізімдеу және іріктеу үшін технологиялар жасады, олардың мүлігін тартып алу, геттоларда шоғырландыру, депортациялау, құлдық еңбекке салу және, соңында, жою мақсатында пайдаланылды.

Тауар сатушылар

Соғыс көбінесе тауарлардың тапшылығына алып келеді, бұл бағалардың өсуіне және табыстың артуына себеп болады. Экономикалық тұрғыдан алғанда, сұраныс пен ұсыныс арақатынасында пайда ең маңызды нәтиже болып табылады. Соғыс уақытында "соғысқа қатысты заттарға" сұраныс артады және осы сұранысты қанағаттандыру қажет. 2003 жылы Иракқа басып кіруге дейін мұнай өндірісі Ирак үкіметінің бақылауында болды және батыс компанияларына қол жетімді емес еді. 2014 жылдан бастап, шетелдік жекеменшік фирмалар Ирактың мұнай өндірісінде басымдық құрып отыр.

Азаматтық мердігерлер

Жеке әскери мердігерлер, оның ішінде азаматтық мердігерлер, әскерилерге қару-жарақ пен оқу-жаттығумен қамтамасыз ететін, сондай-ақ логистика және базаны басқарумен айналысатын кәсіпорындар. Жеке әскери мердігерлер жалдамалыларға ұқсас болғанымен, жалдамалылар заңсыз әрекет етеді. Соңғы кезде Ирак соғысындағы коалициялық күштерді жабдықтаған Bechtel, KBR, Academi (бұрын Blackwater деп аталған) және Halliburton сияқты компаниялар өз қызметтері үшін артық төлем алғаны үшін сынап тасталды. Қазіргі заманғы жеке әскери компания соғыс пайдасының санкцияланған мысалы ретінде қарастырылады. Ал, керісінше, Саддамның әуе қорғанысын екі Перс шығанағы соғысы арасында жаңартып, осындай айыптауларға ұшыраған Huawei Technologies сияқты компаниялар да бар.

Қара базарда сатушылар

Соғыстан пайда табушылардың екі түрін ажыратуға болады: бірі әскери күшті әлсірету арқылы пайда көретін, екіншісі соғысқа үлес қосу арқылы. Мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін темекі, шоколад, кофе және май сияқты нормаланған тауарларды қара нарықта сатудан зор пайда табуға болады еді. Құнды мүлікті бақылауға берілген адал емес әскери қызметкерлер кейде нормаланған тауарларды қара нарыққа аударып жіберіп отырды. Жастар мен жаңа саясаткерлердің әскерге шақырудан қашуына көмектесу үшін ақша алған дәрігерлер мен заңгерлерге де шағымдануға болады.

Мемлекет

Соғыс бастапқыда аумақтық кеңею және ресурстарды жинау мақсатымен басталғанмен, ел саяси және стратегиялық тұрғыдан да пайда көре алады, өзінің мүдделерін қанағаттандырмайтын үкіметтерді өзіне жақын одақтас үкіметтермен ауыстыру арқылы. Мұның бір мысалы – 1970 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында ЦРУ-дың Никарагуа үкіметіне қарсы террористік шабуылдар жасау үшін Контрас тобын қарумен қамтамасыз етуі.

Саясаткерлер

Соғыс өндірісіне қатысы бар корпорациялардан пара мен жеңілдіктер алатын саяси тұлғалар соғыс пайдақорлары деп аталады. Авраам Линкольннің бірінші соғыс министрі Саймон Кэмерон 1862 жылдың басында соғыс келісімшарттарына қатысты жемқорлық айыптарынан кейін отставкаға кетуге мәжбүр болды. 1947 жылы Кентукки штатының конгрессмені Эндрю Дж. Мей, Әскери істер жөніндегі ықпалды комитеттің төрағасы, соғыс келісімшарттары үшін пара алғаны үшін сотталды. 1953 жылы АҚШ Жакобо Арбенес басқаратын Гватемала үкіметін құлатуға бағытталған жасырын операция бастады. Бұл процесс АҚШ-тың Гватемала үкіметін коммунистік деп тануымен күш алды. Уильям Блумның сөзінше, АҚШ-тың Гватемалаға араласуына «Юнайтед Фрут Компани» лоббистерінің ықпалы себеп болды. «Юнайтед Фрут Компани» Гватемалада маңызды мүлікке ие болды және үкімет компаниямен бәсекелесуді шешкенде, бұл қабылданбады. Президент Эйзенхауэрдің мемлекеттік хатшысы (бұрын ЦРУ директоры) Уолтер Беделл Смит компанияның басшы лауазымына үміткер болған кезде, сол уақытта интервенцияны жоспарлауға көмектесті. Бұл төңкеріс сәтті аяқталды және «Юнайтед Фрут Компани» Гватемаладағы мүлігін сақтап алып, пайдасын қамтамасыз етті. Мұндай әрекеттер АҚШ-тың суық соғыс кезеңінде соғыс пайдақорлығына әкелген іс-қимылдарының типік мысалы. Қазіргі заманда саясаткерлер арасындағы соғыс пайдақорлығы Ирак және Ауғанстандағы соғыстардан кейін артып, өрбуде. 2011 жылы USA Today газетінде жарияланған мақалаға сәйкес, ең ірі 100 подрядчик 410 миллиард долларлық қару-жарақ пен қызметтерді сатқан. Осы ауқымды қызмет көрсетулердің ішінде «айналмалы есік» деп аталатын құбылыс қалыптасты. Бұл «айналмалы есік» екі саяси партияның арасында ешқандай айырма жасамайды. Мұның бір мысалы – Уильям Дж. Линн III. 2010 жылы ол Raytheon компаниясының лоббисі болып жұмыс істегеннен кейін Пентагонның екінші тұлғасы болып бекітілді. Бұл мысал адамның үкіметке кіріп, кейін лоббист болып жұмысқа орналасып, қайтадан үкіметке оралу процесін көрсетеді. «Айналмалы есік» құбылысы бүгінгі күнге дейін сақталған.

Political figures taking bribes and favors from corporations involved with war production have been called war profiteers. Abraham Lincoln's first Secretary of War, Simon Cameron, was forced to resign in early 1862 after charges of corruption relating to war contracts. In 1947, Kentucky congressman Andrew J. May, Chairman of the powerful Committee on Military Affairs, was convicted for taking bribes in exchange for war contracts. In 1953 the United States began a covert mission to overthrow the Guatemalan government under Jacobo Arbenez. The process began with the United States labeling the government of Guatemala as a communist government. According to William Blum the reason for the United States’ intervention into Guatemala is that it was pushed by lobbyist from the United Fruit Company. The United Fruit Company had significant holdings within Guatemala and when the government decided to compete with the company this would not be accepted. Numerous officials such as President Eisenhower's Under Secretary of State (and formerly director of the CIA) Walter Bedell Smith was a candidate for an executive position in the company while at the same time he was helping to plan the intervention. This coup was successful and the United Fruit Company was able to keep its holdings within Guatemala thus ensuring its profits were secure. This is typical of the sort of engagements that the U. S became involved in during the cold war that resulted in war profiteering. Modern day war profiteering among politicians has increased with the recent wars in Iraq and Afghanistan. According to an article by USA Today in 2011 the top 100 largest contractors sold 410 billion dollars’ worth of arms and services. Within this massive expense of services has evolved what is called the revolving door. This revolving door has not differentiated between the two political parties. An example of this revolving door is the case of William J. Lynn III. In 2010 he was confirmed to serve as the number two man in the Pentagon after he worked as a lobbyist for Raytheon. This example shows the process of a person joining the government, then being hired as a lobbyist, and back to government. The revolving door is still in existence to this day.

Ғылыми зерттеулер

Соғыс әскери технологияны жаңғыртуға қажеттілік тудырады. Әскери мақсаттар үшін жасалған технологиялар көбінесе бейбіт мақсатта да қолданылады. Мемлекет де, корпорациялар да ғылыми зерттеулерден пайда көреді. Мысалы, 2011 жылдың 4 қазанынан бастап Apple құрылғыларына енгізілген жасанды интеллекті "жеке көмекші" Siri. Siri – бұл DARPA үкіметтік әскери даму тобы қаржылаған CALO жобасының нәтижесі. CALO – "Оқу және ұйымдастыру қабілеті бар танымдық көмекші" деген аббревиатура.

АҚШ-та

2007 жылғы Соғыс пайдасын алуды болдырмау туралы заң соғыстың артық пайдасын көздейтін адамдар мен Ирак және әлемнің басқа да аймақтарында салық төлеушілердің қаржысына жұмсалатын күш-жігерді пайдаланғандарға қатысты қылмыстық жазалар белгілеуді көздеді. Бұл заң алғаш рет 2007 жылдың 25 сәуірінде ұсынылған, бірақ заң күшіне енбеді. Соғыс артық пайдасын көздейтін істер көбінесе 1863 жылы Азамат соғысы кезінде соғыс артық пайдасын күшейте түсу үшін қабылданған Азаматтық жалған мәлімдемелер туралы заңға сәйкес қарастырылады. АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің генерал-майоры Смедли Батлер «Соғыс – бұл алаяқтық» атты еңбегінде Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ компанияларының соғыс артық пайдасын көздейтінін сынады. Ол кейбір компаниялар мен корпорациялардың табысын және пайдасын 1700 пайызға дейін арттырғанын, ал көптеген компаниялар соғысқа тікелей қатысы жоқ жабдықтар мен материалды АҚШ-қа ерікті түрде сатқанын жазды. Батлер кітапта былай деп жазды: «Статистиктер, экономистер және зерттеушілердің есебуынша, соғыс сіздің «ағаңыз Сэмге» 52 миллиард долларға түсті. Осы соманың 39 миллиард доллары соғыс кезеңінде жұмсалды. Бұл шығын 16 миллиард доллар пайда әкелді». АҚШ Азамат соғысы кезінде соғыс артық пайдасына алаңдаушылық Солтүстіктегі бірнеше «қанағатсыз» миллионерлердің іс-әрекетімен ғана шектелмеді. Конфедерацияда, мұнда жабдықталу өте шектеулі болды және қиындықтар жиі кездесті, артық пайда табу туралы кез келген ұсыныс қорқынышты айып ретінде қарастырылды. Джорджия штатының генерал-квартирмейстері Айра Роу Фостер өз штатының әйелдерін 50 000 жұп шұлық тоқуға шақырып, әскерге материалдық көмек көрсетуді көздеді. Фостердің шұлықпен айналысуы өте қажетті заттың жеткізілімін ынталандырды, бірақ ол белгілі бір күдік пен наразылыққа ұшырады. Одақтың дезинформациялық кампаниясының нәтижесі ме, әлде күдік тудырғандардың жұмысы ма, Фостер және басқалар шұлықтардан пайда табуда деген қаңқулар тарады, оларды Фостер «жалғандық!» деп жоққа шығарды. Солтүстікте Санитарлық комиссия жасағандай, Фостер Грузия газеттерінде жағымсыз қаңқуларға қарсы күресу және шұлықтарды жинауды жалғастыру үшін үгіт-насихат науқанын жүргізді. Ол «бұл бөлімнен әйелдер тоқыған немесе аталған әскерлерге беру үшін сатып алынған шұлық сатып алғанын дәлелдейтін кез келген азаматқа немесе сарбазға» 1000 доллар ұсынды. «Жаңа Америка» қорының аға ғылыми қызметкері Стивен Клемонс бұрынғы ЦРУ директоры Джеймс Вулсиді Ирак соғысынан пайда табу және оны насихаттауда айыптады. Қоғамдық адалдық орталығы Иракқа қатысты резолюцияны қолдаған АҚШ сенаторы Дианна Файнштейн және оның күйеуі Ричард Блум өзінің Tutor Perini Corporation компаниясы арқылы Ирак пен Ауғанстан келісімшарттарынан миллиондаған доллар табыс табады деп хабарлады. Қаржылық мәлімдемелерде 2020 жылдың қаңтарына қарай 51 конгресс мүшесі мен олардың серіктестері АҚШ әскерилеріне тауарлар мен қызметтерді сататын ең ірі 30 корпорацияның акцияларының құны 2,3-тен 5,8 миллион долларға дейін жететіні көрсетілді. Қорғаныс мердігері Брент Р. Уилкс АҚШ Иракқа соғыс жариялайтынын естігенде қатты қуанған. «Ол және оның жоғары басшылары соғысқа қатты дайын болды», - деді бұрынғы қызметкер. «Брент бұл компания үшін жаңа мүмкіндіктер ашатынын айтты. Ол Таяу Шығыста бизнес жасауға қатты қуанды». Ирак соғысынан ең көп пайда тапқандардың бірі мұнай саласындағы қызметтерді ұсынатын Halliburton компаниясы болды. Halliburton «Ирак соғысына байланысты федералдық келісімшарттардан» 39,5 миллиард доллар пайда тапты. Көптеген адамдар Буш-Чейни әкімшілігінің 2003 жылы Иракқа басып кіруіне пайда табу себептері болды деп мәлімдеді. Дик Чейни 1995 жылдан 2000 жылға дейін Halliburton компаниясының бас директоры болды. Чейни корпорациямен байланысын үзіп алғанын мәлімдеді, бірақ CNN хабарлағандай, «Чейни әлі де жылына 150 000 доллар көлемінде кейінге қалдырылған төлемдерді алып отырды». Чейни мүдделер қақтығысына түспеуге уәде берді. Алайда, Конгресс зерттеулер бюросы Чейнидің АҚШ вице-президенті болып қызмет еткен кезеңде 433 000 Halliburton акцияларын иеленгенін анықтады. 2016 жылғы президенттікке үміткер Ренд Пол Чейнидің Америкалық кәсіпорын институтына берген сұхбатына сілтеме жасап, онда Чейни Иракқа шабуыл жасау «апатқа ұшырар еді, өте қымбатқа түсер еді, азаматтық соғысқа әкелер еді, бізде шығу стратегиясы болмас еді, бұл жаман идея болар еді» деді. Ренд «Сондықтан алғашқы Буш Бағдадқа кірмеді. Дик Чейни кейін Halliburton компаниясына жұмысқа орналасады. Жүздеген миллион доллар табады – олардың бас директоры. Содан кейін ол үкіметке қайта оралады, Иракқа бару – жақсы идея» деп қорытындылады. Танымал сыншыл, Huffington Post жеңілдеушілердің бірі Арианна Хаффингтон да былай деді: «Бізде Буш-Чейнидің жеңілдеуші капитализмінің символы Halliburton осы оқиғаға қатысты. Олар, әрине, ұңғыманы нығайтуға жауапты болды».

The War Profiteering Prevention Act of 2007 intended to create criminal penalties for war profiteers and others who exploited taxpayer funded efforts in Iraq and elsewhere around the world. This act was introduced first on April 25, 2007, but was never enacted into law. War profiteering cases are often brought under the Civil False Claims Act, which was enacted in 1863 to combat war profiteering during the Civil War. Major General Smedley Butler, United States Marine Corps, criticized war profiteering of US companies during World War I in War Is a Racket. He wrote that some companies and corporations increased their earnings and profits by up to 1,700 percent and how many companies willingly sold equipment and supplies to the US that had no relevant use in the war effort. In the book, Butler stated that "It has been estimated by statisticians and economists and researchers that the war cost your Uncle Sam $52,000,000,000. Of this sum, $39,000,000,000 was expended in the actual war period. This expenditure yielded $16,000,000,000 in profits." In the American Civil War, concerns about war profiteering were not limited to the activities of a few "shoddy" millionaires in the North. In the Confederacy, where supplies were severely limited, and hardships common, the mere suggestion of profiteering was considered a scurrilous charge. Georgia Quartermaster General Ira Roe Foster attempted to increase the supply of material to the troops by urging the women of his state to knit 50,000 pairs of socks. Foster's sock campaign stimulated the supply of the much needed item, but it also met with a certain amount of suspicion and backlash. Either the result of a Union disinformation campaign, or the work of suspicious minds, rumors, which Foster denied as a "malicious falsehood! ", began to spread that Foster and others were profiteering from the socks. As the Sanitary Commission had done in the North, Foster undertook a propaganda campaign in Georgia newspapers to combat the damaging rumors and to encourage the continued contribution of socks. He offered $1,000.00 to any "citizen or soldier who will come forward and prove that he ever bought a sock from this Department that was either knit by the ladies or purchased for issue to said troops." Steven Clemons, a senior fellow at the New America Foundation think tank, has accused former CIA Director James Woolsey of both profiting from and promoting the Iraq War. The Center for Public Integrity has reported that US Senator Dianne Feinstein, who voted in favor of the Iraq Resolution, and her husband, Richard Blum, are making millions of dollars from Iraq and Afghanistan contracts through his company, Tutor Perini Corporation. Financial disclosure forms indicate that as of January 2020 51 members of Congress and their partners own between $2.3 and $5.8 million of stock in the top 30 corporations that sell goods and services to the U. S. military. Indicted defense contractor Brent R. Wilkes was reported to be ecstatic when hearing that the United States was going to go to war with Iraq. "He and some of his top executives were really gung ho about the war," said a former employee. "Brent said this would create new opportunities for the company. He was really excited about doing business in the Middle East." One of the top profiteers from the Iraq War was oil field services corporation, Halliburton. Halliburton gained $39.5 billion in "federal contracts related to the Iraq war". Many individuals have asserted that there were profit motives for the Bush Cheney administration to invade Iraq in 2003. Dick Cheney served as Halliburton's CEO from 1995 until 2000. Cheney claimed he had cut ties with the corporation although, according to a CNN report, "Cheney was still receiving about $150,000 a year in deferred payments." Cheney vowed to not engage in a conflict of interest. However, the Congressional Research Office discovered Cheney held 433,000 Halliburton stock options while serving as Vice President of the United States. 2016 Presidential Candidate, Rand Paul referenced Cheney's interview with the American Enterprise Institute in which Cheney said invading Iraq "would be a disaster, it would be vastly expensive, it would be civil war, we'd have no exit strategy it would be a bad idea". Rand continues by concluding "that's why the first Bush didn't go into Baghdad. Dick Cheney then goes to work for Halliburton. Makes hundreds of millions of dollars their CEO. Next thing you know, he's back in government, it's a good idea to go into Iraq." Another prominent critic is Huffington Post co founder, Arianna Huffington. Huffington said, "We have the poster child of Bush Cheney crony capitalism, Halliburton, involved in this. They, after all, were responsible for cementing the well."

Ауғанстан соғысы

Ауғанстан соғысы кезінде қорғаныс секторының акциялары қор нарығының орташа көрсеткішінен 58%-ға жоғары өсім көрсетті. Сарапшылар 2021 жылы Талибанның Ауғанстанды басып алуы АҚШ үшін сәтсіздік санала ма деген мәселені көтерді. The Intercept басылымының авторы Джон Шварц: "Бұл көрсеткіштер Ауғанстан соғысын сәтсіздік деп қорытындылау дұрыс емес екенін көрсетеді. Керісінше, АҚШ-тың ең беделді тұлғаларының пікірінше, бұл керемет табыс болуы мүмкін. Ерекшелігі, ірі бес қорғаныс компаниясының директорлар кеңесіне зейнеткерлікке шыққан жоғары деңгейдегі әскери шенеуніктер кіреді" деп жазды. 2007 жылдан бастап Ауғанстанда АҚШ әскерінен көптеген мердігерлер жұмыс істеді. 2016 жылға қарай жеке мердігерлердің саны АҚШ мемлекеттік қызметкерлерінен үш есе көп болды. 2016 жылы Harris Corporation компаниясы ауған қауіпсіздік күштерін байланыс құралдарымен қамтамасыз ету үшін 1,7 миллиард долларлық келісімшартқа қол қойды.

Украинадағы соғыс

Негізгі мұнай және газ компаниялары, соның ішінде Shell, ExxonMobil, Chevron, Phillips 66, BP және Sinopec, сондай-ақ Raytheon, Lockheed Martin және BAE Systems сияқты ірі қару-жарақ өндірушілер аралық кірістер мен пайданың күрт өсуін хабарлады. "ABCD" термині әлемдік ауыл шаруашылығы тауарлары саудасында басымдық танытатын төрт компанияны – ADM, Bunge, Cargill және Louis Dreyfus – білдіреді. Украинадағы соғыс пен азық-түлік бағаларының өсуі нәтижесінде ABCD тауар саудасы компаниялары үлкен пайдаға қол жеткізді. 2022 жылдың наурызында Bloomberg Қытайдың АҚШ-тан сұйытылған табиғи газды (LNG) мұқтаж Еуропаға "қолдаусыз пайдаға" қайта сатқанын хабарлады. Үндістан Ресейден жеңілдікпен мұнай сатып алып отыр. Сауд Арабиясы да Ресейден жеңілдікпен мұнай импортын арттырды. 2022 жылдың қыркүйегінде Германияның экономика министрі Роберт Хабек АҚШ және басқа да "достық" газ жеткізуші елдерді Украина соғысынан "астрономиялық бағалармен" пайда табуда деп айыптады. Ол АҚШ-тың Еуропадағы одақтастарына энергия мәселесінде көмек көрсету үшін одан да ынтымақтасуын қалады. 2022 жылдың сәуірінде Ресей Еуроодақтың (EU) газ импортының 45%-ын қамтамасыз етіп, күніне 900 миллион доллар табыс тапты. Ресей Украинаға басып кіргеннен кейінгі алғашқы екі айда жанармай экспортынан 66,5 миллиард доллар табыс алды, оның 71%-ын Еуроодақ құрады.

Танымал мәдениетте

"Соғыс пайдасын көруші" термині халық мәдениетінде екі стереотипті еске түсіреді: үкіметке қару сататын бай бизнесмен және қарапайым азаматтарға тауар сататын жартылай қылмыстық қара нарық сатушысы. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде бұл, әсіресе, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританиямен байланысты. "Бизнесмен пайдақор" бейнесі жеке пайда үшін соғысты белсенді түрде тудыру үшін пайдаланылатын ықпал мен биліктің болуын білдіреді, жай ғана соғыстан пассивті түрде пайда табу емес. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін осы сияқты пайдақорлардың бар екені оң және сол жақтағылардың екеуі де тарапынан кеңінен айтылды. "Қырық екінші қатар" романындағы ойдан шығарылған кейіпкер лейтенант Мило Миндербиндер американдық әдебиетте "мүмкін, барлық ойдан шығарылған пайдақорлардың ең танымал" деп аталды. "Тинтиннің оқиғалары" комиксі "Сынған құлақ" соғыстағы екі тарапқа да қару сататын Базиль Базаров есімді қару сатушыны көрсетеді. Ол осы "типтің" танымал мысалы және нақты Базиль Захаровтың негізінде жасалған. Бертольд Брехт "Еңбекші ана және балалары" пьесасын соғыс пайдасының айқын айыптамасы ретінде жазды. Дэдди Уорбакс соғыс пайдақор болған. 1985 жылғы "Клю" фильмінде полковник Горчица қара нарықта сатылған ұрланған радиокомпоненттерді сатқан соғыс пайдақор болып табылады. "Үшінші адам" фильмінде Гарри Лайм есімді соғыс пайдақор әскери госпитальдардан пенициллин ұрлап, оны қара нарықта сатады. "Соғыс жолбасшысы" фильмі Виктор Бут есімді соғыс пайдақорға негізделген, ол Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі қару-жарақтарды Либерия және басқа да қақтығыс аймақтарына заңсыз сатқан. The Suicide Machines тобы 2005 жылы "Соғыс пайдасы біздің бәрімізді өлтіреді" атты альбомын шығарды. 2011 жылғы "Шерлок Холмс: Көлеңкелер ойыны" фильмінде профессор Мориарти көптеген әскери жабдықтау компанияларының акцияларын сатып алып, әлемдік соғыстың басталуын және одан байлық табуды жоспарлайды. "Корраның аңызы" сериалының 2-маусымында Варик кейіпкері қару сатудан пайда табу үшін су тайпалары арасында азаматтық соғыстың туындауына тырысады. Боб Диланның "Masters of War" әні соғыс пайдасы және әскери-өнеркәсіптік кешен туралы. "Жұлдыздар соғысы: Соңғы джедай" фильмінде Финн, Роза Тико және BB-8 галактиканың бай және элиталық топтарына қызмет көрсететін Канто Байт жағалау қаласына сапар шегеді. Финн бастапқыда қаланың сәні мен жарқырауына тәнті болады, бірақ Роза оған қала тұрғындарының көпшілігі соғыстан пайда тапқан адамдар екенін, олар Бірінші Тәртіп пен Қарсылық күштеріне қару-жарақ пен кемелерді сату арқылы байлық жинағанын айтады. Сондай-ақ, DJ кейіпкері Финнге олар жүрген кеменің иесі жақсы жігіттерге (Қарсылық) және жаман жігіттерге (Бірінші Тәртіп) қару сатудан пайда тапқанын көрсетеді. DJ кейін Финнге "бұл бәрі бір машина" және ол "еркін өмір сүрсін, қосылмасын" дейді.

The term 'war profiteer' evokes two stereotypes in popular culture: the rich businessman who sells weapons to governments, and the semi criminal black marketeer who sells goods to ordinary citizens. In English speaking countries this is particularly associated with Britain during World War II. The image of the 'businessman profiteer' carries the implication of influence and power used to actively cause wars for personal gain, rather than merely passively profit from them. In the aftermath of World War I, such profiteers were widely asserted to have existed by both the Left, and the Right. Fictional character Lieutenant Milo Minderbinder in the novel Catch 22 has been called "perhaps the best known of all fictional profiteers" in American literature. The Adventures of Tintin comic The Broken Ear features an arms dealer called Basil Bazarov who sells arms to both sides in a war. He is a recognisable example of this "type" and is specifically based on Basil Zaharoff. Bertolt Brecht wrote the play Mother Courage and Her Children as a didactic indictment of war profiteering. Daddy Warbucks was a war profiteer. In the 1985 film Clue, Colonel Mustard was a war profiteer who sold stolen radio components on the black market. The film The Third Man features a war profiteer named Harry Lime, who steals penicillin from military hospitals and sells it on the black market. The film Lord of War is a fictional story based on the war profiteer named Viktor Bout, who illegally sold post Soviet arms to Liberia and other nations in conflict. The Suicide Machines released their 2005 album, entitled War Profiteering Is Killing Us All. In the 2011 film Sherlock Holmes: A Game of Shadows, Professor Moriarty acquires shares in many military supply companies and plots to instigate a world war and make a fortune. In Book 2 of The Legend of Korra, the character Varrick attempted to incite and encourage a civil war among the water tribes to make profit from selling weapons. The song "Masters of War" by Bob Dylan is about war profiteering and the military–industrial complex. In the film Star Wars: The Last Jedi, Finn, Rose Tico and BB 8 travel to Canto Bight, a coastal city catering to the galaxy's rich and elite. Finn is initially mesmerized by the city's glitz and glamour until Rose informs him that most of the city's inhabitants are war profiteers, having made their fortunes selling weapons and ships to the First Order and the Resistance. Also, the character of DJ shows Finn that the owner of the ship they're on made his profit selling weapons to the good guys (the Resistance) and the bad (the First Order). DJ then tells Finn that "it's all a machine" and that he should "Live free, don't join."