Кіріспе

Вишеград () – Босния және Герцеговинадағы Серб Республикасындағы қала және муниципалитет. Ол Дрина және Рзав өзендерінің тоғысқан жерінде орналасқан. 2013 жылғы мәлімет бойынша, муниципалитетте 10 668 адам, ал Вишеград қаласында 5 869 адам тұрады. Қалаға Османдық кезеңде салынған Мехмед Паша Соколович көпірі кіреді, ол ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген және Иво Андричтің "Дринадағы көпір" романында кеңінен танымал болған. Көпірге жақын жерде Андричқа арналған Андричград (Андрич қаласы) атты туристік орын салынған.

Этимология

Вишеград – Оңтүстік славян топонимі, "жоғарғы қала/қамал/бекініс" мағынасын береді.

География

Вишеград шығыс Босния және Герцеговинада Дрина және Рзав өзендерінің қосылған жерінде, Горажде мен Устипрачадан Сербияның Ужице қаласына қарай созылатын жол бойында орналасқан. Бұл сонымен қатар Стари-Влах тарихи аймағының бір бөлігі. Қаланың төңірегіндегі жақын маңайы тарихи түрде "Вишеградский Стари-Влах" деп аталған, бұл этнографиялық аймақ ретінде белгіленген, ондағы тұрғындар Дрина өзенінің серб жағындағы Ужицеге, айналасындағы өңірлерге қарағанда жақын болған.

Орта ғасырлар

Бұл аймақ Неманжич әулетінің ортағасырлық серб мемлекетінің бір бөлігі болды; ол Стефан Неманьяның (1166–96 жылдары билеген) Сербияның Ұлы княздығының құрамына кірді. Орта ғасырларда Добрун Босниямен шекаралас аймақта, Вишеградқа қарайтын жол бойында орналасқан. Император Стефан Душанның (1331–55 жылдары билеген) қайтысынан кейін аймақ магнат Воислав Войновичтің, содан кейін оның жүрегі туысы, жупан (граф) Никола Алтомановичтің билігіне көшті. Добрун монастырын жупан Прибил және оның отбасы 1370 жылдарға дейін салған. Кейін бұл аймақ Босния Корольдігінің құрамына кірді, ол Павлович ақсүйектер отбасының иелігінің бір бөлігі болды. Вишеград елді мекені 1407 жылы алғаш рет айтылды, бірақ 1427 жылдан кейін жиірек еске алына бастады. 1433–37 жылдар аралығында, салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде, керуендер бұл елді мекенді көп рет кесіп өтті.

Осман дәуірі

Түрік дереккөздеріне сәйкес, 1454 жылы Осман-паша бастаған Осман империясы Вишеградты жаулап алды. Мехмед Паша Соколович көпірін Осман сәулетшісі және инженері Мимар Синан Ұлы визирі Соколу Мехмед Паша үшін салған. Көпірдің құрылысы 1571 және 1577 жылдар аралығында жүргізілді. Ол әлі күнге дейін тұр және ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілгеннен кейін туристер арасында танымал орынға айналды. 1875 жылы Вишеград пен Нови-Пазар арасындағы сербтер көтеріліс ұйымдастырып, ерікті әскери корпус құрды, ол 1876 жылы Ибар өзенінің аңғарында шайқасқа қатысты. 1882 жылы Вишеградта еврей зираты ашылды, ал 1905 жылы қалада алғашқы еврей синагогасы салынды. Вишеград 1878 жылғы Берлин конгресіне дейін Осман билігінде болды, содан кейін Австрия-Мажарстан Босния мен Герцеговинаны бақылауына алды.

Австрия-Мажарстан кезеңі

Боснияның Сараеводан Увац пен Вардиштеге дейінгі Шығыс темір жолы Босния мен Герцеговинадағы Австро-Венгрия үкімділігі кезінде Вишеград арқылы салынған. Жол құрылысы 1903 жылы басталды. Ол 1906 жылы 760 мм рельс енімен аяқталды. 75 миллион алтын кронаға, шамамен километріне 450 мың алтын кронадан шығындалған бұл темір жол, сол кездегі әлемдегі ең қымбат темір жолдардың бірі болды. Бұл желі 1928 жылы Белградқа дейін созылды. Вишеград қазіргі таңда тар темір жол мұрасы – "Шарған сегіздігінің" бөлігі болып табылады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылдың 18 сәуірінде усташе Dobrun муниципалитетінің президенті Драгиша Якшичті қоса алғанда, он сербті өлтірді. Сербтерге жасалған геноцид кезінде, әсіресе Вишеград маңында, фашистік усташе режимімен бір ай бойы көптеген сербтер Дрина аңғарында өлімге ұшырады. Юре Францетичтің Қара легионы мыңдаған босниялық серб азаматтарын өлтіріп, олардың денелерін Дрина өзеніне тастады. 1942 жылы Рогатица маңындағы Милошевичи және Стари Брод ауылдарында шамамен 6000 серб өлтірілді. 1941 жылдың қарашасында итальяндықтардың көмегімен сербтік роялистік четниктер Вишеград ауданында азаматтық және әскери үкімет құрып, жергілікті босниялықтарды геноцидтік қырғынға ұшыратты. Желтоқсан айында Вишеградта мыңдаған бейбіт тұрғын қаза тапты. 1942 жылдың наурыз айында Дракан ауылында 42 босниялық шаруа от өртеп өлтірілді. 1943 жылдың қазан айында Вишеград үшін болған шайқаста четниктер неміс гарнизонына шабуыл жасап, қаланы басып алды, оның Орталық державалар гарнизонында 350 қаза тапқан және 400 жараланған әскер болды. Вишеградты басып алғаннан кейін 2000 босниялық азамат өлтірілді. 1945 жылдың 14 ақпанында Югослав партизандары Вишеградты басып алды.

Босния соғысы

Вишеград – Сербия шекарасына жақын Дрина өзені бойындағы бірнеше қаланың бірі. Қала соғыс кезінде стратегиялық маңызға ие болды. Жақын жердегі су электр стансасы электр энергиясын қамтамасыз етіп қана қоймай, Дрина өзенінің деңгейін де реттеуге мүмкіндік берді, артынан келетін аймақтарда су тасқынының алдын алды. Қала Сербиядағы Белград пен Ужице қалаларын Босния және Герцеговинадағы Горажде мен Сараево қалаларымен байланыстыратын басты жолдың бойында орналасқан. Бұл Югославия Халық Армиясының (ЮНА) Ужице корпусы үшін Узамница лагерімен және соғысқа қатысқан басқа да стратегиялық нысандармен байланыс жасауға маңызды болды. 12 сәуірде ЮНА коммандостары су электр стансасын басып алды. Келесі күні ЮНА-ның Ужице корпусы Вишеградты басып алып, қала төңірегіне танктер мен ауыр артиллерия орналастырды. Дағдарыс кезінде қаладан қашқан халық қайта оралды және сәуірдің соңы мен мамырдың алғашқы екі аптасында қаладағы жағдай салыстырмалы түрде тыныш және тұрақты болды. Құрбан болғандардың мәліметтері бойынша, Вишеград пен айналасында 3000 босниялық азамат өлтірілді, оның ішінде 600 әйел және 119 бала бар. Узамницада ұсталған босниялықтар адамдық қадір-қасиетті жоққа шығаратын жағдайға түсті, оларға үнемі ұрып-соғу, азаптау және денсаулыққа зиян келтіретін ауыр еңбек жүктелді. Қаланың екі мешіті де қиратылды. Соғысты аяқтаған Дейтон келісімі Босния және Герцеговинаны екі құрамға – Босния және Герцеговина Федерациясы мен Серб Республикасына бөлді, Вишеград соңғысының құрамына кірді. Соғысқа дейін қала тұрғындарының 63% босниялықтарды құрады. 2009 жылы аман қалғандардың тек бірқанағы ғана қазіргі сербтер басым қалаға оралды. 2001 жылдың 5 тамызында қырғыннан аман қалғандар Вишеградқа бұқаралық қабірлерден эксгумацияланған 180 денені жерлеу үшін келді. Эксгумация екі жылға созылды және денелер 19 түрлі бұқаралық қабірден табылды. Көптеген зорлау фактілері бойынша қозғалған қылмыстық істер прокурорлардың уақтылы талап етпеуіне байланысты қарастырылмады. 1992 жылы мұсылмандарды өлтіргені үшін Milan Lukić және Sredoje Lukić ағайындылары 20 шілде 2009 жылы сәйкесінше өмір бойына және 30 жылға сотталды.

Халық саны

Елді мекендердің халқы – Вишеград муниципалитеті
Елді мекендер1879.1885.1895.1910.1921.1931.1948.1953.1961.1971.1981.1991.2013. Жалпы
12,11814,56118,17124,35021,33328,42529,89736,74225,38923,20121,19910,668
1 Донья Кранча 907 491 2
2 Дуще 841 323 3
3 Косово Полье 167 546 4
4 Шеганже 308 283 5
5 Вишеград 4,866 5,988 6,902 5,869 6
6 Вучине 151 257

Этникалық құрамы

Этникалық құрамы – Вишеград қаласы
2013. 1991. 1981. 1971.
Жалпы5,869 (100,0%)6,902 (100,0%)5,988 (100,0%)4,866 (100,0%)
Босниялықтар3,463 (50,17%)2,854 (47,66%)2,429 (49,92%)
Сербтер2,619 (37,95%)2,446 (40,85%)2,141 (44,00%)
Басқалар527 (7,635%)23 (0,384%)31 (0,637%)
Югославиялықтар270 (3,912%)518 (8,651%)107 (2,199%)
Хорваттар23 (0,333%)52 (0,868%)53 (1,089%)
Моңғолдар76 (1,269%)94 (1,932%)
Албандар10 (0,167%)7 (0,144%)
Македониялықтар6 (0,100%)2 (0,041%)
Словендер3 (0,050%)2 (0,041%)

Этникалық құрамы – Вишеград муниципалитеті
2013. 1991. 1981. 1971.
Жалпы10,668 (100,0%)21,199 (100,0%)23,201 (100,0%)25,389 (100,0%)
Сербтер9,338 (87,53%)6,743 (31,81%)7,648 (32,96%)9,225 (36,33%)
Босниялықтар1,043 (9,777%)13,471 (63,55%)14,397 (62,05%)15,752 (62,04%)
Басқалар254 (2,381%)634 (2,991%)127 (0,547%)77 (0,303%)
Хорваттар33 (0,309%)32 (0,151%)60 (0,259%)68 (0,268%)
Югославиялықтар319 (1,505%)858 (3,698%)141 (0,555%)
Моңғолдар86 (0,371%)106 (0,418%)
Албандар15 (0,065%)15 (0,059%)
Македониялықтар6 (0,026%)3 (0,012%)
Словендер4 (0,017%)2 (0,008%)

Мәдениет

Андричград, режиссер Эмир Кустурица салған қала, Иво Андричке арналған, ол ресми түрде 2014 жылдың 28 маусымында ашылды. Мәдениет үйі 1953 жылы құрылды. Онда кино көрсетілімдері мен басқа да мәдени шаралар өтеді, оның ішінде әуесқойлардың драмалық қойылымдары да бар. 1996 жылы ашылған Қалалық галерея Мәдениет үйінің ішінде орналасқан. Вишеградта "Бикавац" атты халық би ансамблі де жұмыс істейді.

Дін

Добрун монастыры – Босния және Герцеговинаның ең танымал серб православиелік монастыры.