Кіріспе
Орталық Америкадағы ел Гондурас, ресми түрде Гондурас Республикасы – Орталық Америкадағы ел. Гондурас батысында Гватемаламен, оңтүстік-батысында Сальвадормен, оңтүстік-шығысында Никарагуамен, оңтүстігінде Тынық мұхитындағы Фонсека шығанағы арқылы, ал солтүстігінде Кариб теңізінің ірі шығанағы – Гондурас шығанағымен шектеседі. Оның астанасы және ең ірі қаласы – Тегусигальпа. Гондурас испан отарлауынан бұрын, XVI ғасырда, бірнеше маңызды мезоамерикандық мәдениеттердің, ең әйгілісі – майялардың отаны болды. Испандықтар католицизмді және қазіргі кезде басым испан тілін, сондай-ақ жергілікті мәдениетпен үйлескен көптеген дәстүрлерді әкелді. Гондурас 1821 жылы тәуелсіздік алды және содан бері республика болып келеді, бірақ ол үнемі әлеуметтік шиеленістер мен саяси тұрақсыздыққа тап болып, Батыс жарты шардағы ең кедей елдердің бірі болып қала береді. 1960 жылы Халықаралық сот шешімімен Москито жағалауының солтүстік бөлігі Никарагуадан Гондурасқа берілді. Ел экономикасы негізінен ауыл шаруашылығына негізделген, сондықтан 1998 жылғы «Митч» даулы сияқты табиғи апаттарға өте осал. Гондурас аумағы шамамен 112 492 км² және халқы миллионнан астам адамды құрайды. Оның солтүстік аймақтары Батыс Кариб аймағының бір бөлігі болып табылады, бұл аймақтың демографиялық және мәдени ерекшеліктерінде көрінеді. Гондурас минералдар, кофе, тропикалық жемістер және қант қамысы сияқты бай табиғи ресурстарымен, сондай-ақ халықаралық нарыққа қызмет ететін тоқыма өнеркәсібімен танымал.
Honduras, officially the Republic of Honduras, is a country in Central America. Honduras is bordered to the west by Guatemala, to the southwest by El Salvador, to the southeast by Nicaragua, to the south by the Pacific Ocean at the Gulf of Fonseca, and to the north by the Gulf of Honduras, a large inlet of the Caribbean Sea. Its capital and largest city is Tegucigalpa. Honduras was home to several important Mesoamerican cultures, most notably the Maya, before the Spanish colonization in the sixteenth century. The Spanish introduced Catholicism and the now predominant Spanish language, along with numerous customs that have blended with the indigenous culture. Honduras became independent in 1821 and has since been a republic, although it has consistently endured much social strife and political instability, and remains one of the poorest countries in the Western Hemisphere. In 1960, the northern part of what was the Mosquito Coast was transferred from Nicaragua to Honduras by the International Court of Justice. The nation's economy is primarily agricultural, making it especially vulnerable to natural disasters such as Hurricane Mitch in 1998. Honduras spans about and has a population exceeding million. Its northern portions are part of the western Caribbean zone, as reflected in the area's demographics and culture. Honduras is known for its rich natural resources, including minerals, coffee, tropical fruit, and sugar cane, as well as for its growing textiles industry, which serves the international market.
Этимология
"Гондурас" деген сөздің сөзбе-сөз мағынасы испан тілінде "тереңдік" дегенді білдіреді. Бұл атау, Испанияның Леон диалектісіндегі "фондура" сөзімен байланысты, Трухильо шығанағын терең сулы бейнелеуі мүмкін, немесе Колумбтың "Gracias a Dios que hemos salido de esas honduras" ("Құдайға шүкір, біз сол тереңдіктерден шықтық") деген сөзін еске түсіруі мүмкін. Гондурас атауы 16 ғасырдың соңында ғана бүкіл провинцияны білдіретін болды. 1580 жылға дейін Гондурас провинцияның тек шығыс бөлігін, ал Хигуэрас – батыс бөлігін атады. Гондурастарды испан тілінде көбінесе "Catracho" (ер адам) немесе "Catracha" (әйел адам) деп атайды.
Колонияға дейінгі кезең
Колумбияға дейінгі дәуірде қазіргі Гондурас екі мәдени аймаққа бөлінді: батыстағы Мезоамерика және шығыстағы Истмо-Колумбия аймағы. Әрбір мәдениеттің Гондураста өзінің “негізгі аймағы” болды (Мезоамерика үшін Сула аңғары, ал Истмо-Колумбия аймағы үшін Ла Москития), ал аралық аймақ біртіндеп өзгеруге ұшырады. Дегенмен, бұл түсініктер Колумбияға дейінгі дәуірде мағынасыз болған және өте әртүрлі аймақтарды көрсетеді. Ішкі жоталардың Ленка халқы, әдетте, мәдени тұрғыдан мезоамерикалықтарға жатқызылады, бірақ басқа аймақтармен байланысының күші уақыт өте келе өзгерді (мысалы, Толтек империясының гүлдену кезеңінде күшейді). Батыстың шетінде майя өркениеті жүздеген жылдар бойы дамыды. Гондурас шекарасындағы ең маңызды, жақсы танылған және зерттелген мемлекет – Копан, ол негізінен майя емес аймақта немесе майя және майя емес аймақтардың шекарасында орналасқан. Копан 9-шы ғасырдағы Терминалдық классикалық кезеңдегі құлдырау кезінде басқа жазықтардағы орталықтармен бірге төмендеді. Бұл өркениеттің майя халқы Гондурас батысында Ch'orti' тайпасы ретінде сақталды, олар батыстағы Choltian тілдік топтарынан оқшауланды. Алайда, Копан Гондурас тарихының Колумбияға дейінгі кезеңінің тек бір бөлігін ғана құрайды. Елдің барлық аймақтарында басқа өркениеттердің іздері табылды. Археологтар Нако аңғарындағы Ла-Сьерра, Йохоа көліндегі Лос-Наранхос, Комаягуа аңғарындағы Ярумела, Ла-Сейба және Салитрон-Вьехо (қазіргі уақытта Кахон суқоймасының астында қалған), Агуан аңғарындағы Селин шаруашылығы мен Куямель, Серро-Паленке, Травесия, Куррусте, Тикамайя, Десполонкал және төменгі Улуа өзені аңғарындағы Плайя-де-лос-Муэртос және тағы да көптеген жерлерді зерттеді. 2012 жылы LiDAR сканилеуі Ла Москитияда бұрын белгісіз, жоғары тығыздықтағы бірнеше елді мекендер болғанын көрсетті, бұл "Ақ қала" туралы аңызға сәйкес келеді. Кейіннен жүргізілген қазба жұмыстары мен зерттеулер аймақтың тарихы туралы білімімізді кеңейтті. Осы елді мекендердің гүлденген кезеңі шамамен 500-1000 жылдар аралығында болған деп есептеледі.
Испандық жаулау (1524-1539)
1502 жылы Колумб Жаңа әлемге төртінші және соңғы сапарында Гуаиморрето лагунасына жақын қазіргі Трухильо қаласының маңында қонып, Гондурас жағалауындағы Бей аралдарына барған алғашқы еуропалық болды. 1502 жылғы 30 шілдеде Колумб өзінің ағасы Бартоломейді аралдарды зерттеуге жіберді, ал Бартоломей Юкатаннан келген майя сауда кемесіне тап болды, ол жақсы киінген майяларды және бай жүкті алып жүрген. Бартоломейдің адамдары қалаған жүкті ұрлап, кеменің қарт капитанын аудармашы ретінде ұстап алды. 1524 жылдың наурыз айында Гил Гонсалес Давила Гондурасқа конкистадор ретінде кірген алғашқы испан болды, одан кейін Мексикадан әскер әкелген Эрнан Кортес келді. Басып алудың көп бөлігі келесі екі онжылдықта өтті, бірінші Кристобаль де Олидке адал топтар, содан кейін Франсиско де Монтехоға адал адамдар, бірақ ең бастысы Альварадоны ұстанғандар арқылы жүзеге асты. Испан ресурстарынан өзге, жаулап алушылар Мексиканың қарулы күштеріне – мыңдаған саяхатшылар мен мексикалық әскерлерге көп сүйенді, олар аймақта гарнизон болып қалды. Басып алуға қарсылықты әсіресе Лемпира жетекшілік етті. Гондурастың солтүстігіндегі көптеген аймақтар испандарға ешқашан бағынбады, атап айтқанда Мискито патшалығы. Испания басып алғаннан кейін Гондурас Гватемала Корольдігі құрамында Жаңа әлемдегі Испанияның кең империясының бір бөлігіне айналды. Трюхильо мен Грасиас алғашқы астаналар болды. Испания бұл аймақты шамамен үш ғасыр бойы биледі.
In March 1524, Gil González Dávila became the first Spaniard to enter Honduras as a conquistador. followed by Hernán Cortés, who had brought forces down from Mexico. Much of the conquest took place in the following two decades, first by groups loyal to Cristóbal de Olid, and then by those loyal to Francisco de Montejo but most particularly by those following Alvarado. In addition to Spanish resources, the conquerors relied heavily on armed forces from Mexico—Tlaxcalans and Mexica armies of thousands who remained garrisoned in the region. Resistance to conquest was led in particular by Lempira. Many regions in the north of Honduras never fell to the Spanish, notably the Miskito Kingdom. After the Spanish conquest, Honduras became part of Spain's vast empire in the New World within the Kingdom of Guatemala. Trujillo and Gracias were the first city capitals. The Spanish ruled the region for approximately three centuries.
Испан Гондурасы (15241821)
Гондурас Гватемала Корольдігінің провинциясы ретінде құрылды және астанасы алдымен Атлантика жағалауындағы Трухильода, содан кейін Комаягуада, ал ақырында елдің орталық бөлігіндегі Тегусигальпада орналастырылды. Гондурасты жаулауда және оның қоныстануында күміс кенін өндіру маңызды рөл атқарды. Алғашқыда кен орындарында жергілікті халық енкомиенда жүйесі арқылы жұмыс істеді, бірақ аурулар мен қарсылықтың артуы салдарынан бұл мүмкіндік азайды, соның ішінде Орталық Американың басқа аймақтарынан құлдар әкелінді. XVI ғасырдың соңында жергілікті құл саудасы тоқтатылғаннан кейін, көбінесе Анголадан африкалық құлдар импортталды. 1650 жылдан кейін Гондурасқа құлдар мен басқа да сыртқы жұмысшылар өте аз келді. Испандықтар Гондурастың оңтүстік, яғни Тынық мұхиты жағын салыстырмалы түрде жылдам жаулап алды, бірақ солтүстік, яғни Атлантика жағында олардың сәттіліктері шектеулі болды. Олар жағалау бойында, әсіресе Пуэрто-Кабальос және Трухильо қалаларын құра алды, бірақ аймақтың шығыс бөлігін және көптеген тәуелсіз тайпаларды жаулап ала алмады. Солтүстік-шығыстағы Мискито Корольдігі жаулауға қарсы тұруда ерекше табысқа жетті. Мискито Корольдігі солтүстік Еуропалық жекеменшік иелерінен, қарақшылардан және әсіресе бұрынғы ағылшын колониясы – Ямайкадан қолдау алды, ол 1740 жылдан кейін аймақтың көп бөлігін өзінің қорғауына алды.
Тәуелсіздік (1821)
Гондурас 1821 жылы Испаниядан тәуелсіздік алды және 1823 жылға дейін Бірінші Мексика империясының құрамына кірді, содан кейін Орталық Американың Біріккен провинцияларының бөлігі болды. Ол тәуелсіз республика болып табылады және 1838 жылдан бері үнемі сайлаулар өткізіп келеді. 1840 және 1850 жылдары Гондурас Орталық Американың бірігуіне бағытталған бірнеше сәтсіз әрекеттерге қатысты, мысалы Орталық Америка Конфедерациясы (1842–1845), Гватемала шарты (1842), Сонсонат кеңесі (1846), Накаом кеңесі (1847) және Орталық Америкадағы Ұлттық өкілдік (1849–1852). Гондурас ақырында Гондурас Республикасы атауын қабылдаса да, бірігу идеясы ешқашан әлсіреген жоқ, және Гондурас аймақтық бірлік саясатын ынталандырған Орталық Америка елдерінің бірі болды. Халықаралық сауда мен инвестицияларды қолдайтын саясат 1870 жылдары басталды, көп ұзамай шетелдік мүдделер қатыса бастады, біріншіден солтүстік жағалаудан, әсіресе тропикалық жемістер, ең бастысы – банан, содан кейін теміржол салуға қатысты. 1888 жылы Кариб теңізі жағалауынан ел астанасы Тегусигальпаға дейін теміржол салу жоспарланған, бірақ Сан-Педро-Сулаға жеткенде қаржысы таусылып қалды. Осының нәтижесінде Сан-Педро елдің негізгі өнеркәсіптік орталығына және екінші ірі қаласына айналды. Комаягуа 1880 жылға дейін Гондурас астанасы болды, содан кейін астана Тегусигальпаға көшірілді. Тәуелсіздік алғаннан бері елде шамамен 300 шағын ішкі көтеріліс пен азаматтық соғыс болды, оның ішінде үкіметтік режимдердің өзгеруі де болды.
ХХ ғасыр және американдық компаниялардың рөлі
ХІХ ғасырдың соңында Гондурас АҚШ-тағы бірнеше жеміс және инфрақұрылым компанияларына елдің солтүстік аймақтарын дамыту үшін жер және маңызды жеңілдіктер берді. Осының нәтижесінде мыңдаған жұмысшылар банан плантацияларында және экспорт өнеркәсібінің өркендеген басқа да кәсіпорындарында жұмыс істеу үшін солтүстік жағалауға келді. 1930 жылға дейін «Куямель жеміс компаниясы», сондай-ақ «Біріккен жеміс компаниясы» мен «Стандартты жеміс компаниясы» басымдық танытқан банан экспорттаушы компаниялар Гондурастың солтүстігінде анклавтық экономика құрды, инфрақұрылымды бақылап, өзін-өзі қамтамасыз ететін, салықтан босатылған секторлерді жасады, олар экономикалық өсімге салыстырмалы түрде аз үлес қосты. Америка әскерлері Гондурасқа 1903, 1907, 1911, 1912, 1919, 1924 және 1925 жылдары әскерін енгізді. 1904 жылы жазушы О. Генри Гондурасты сипаттау үшін «банан республикасы» терминін енгізді, ол алты ай бойы өмір сүрген Гондурастағы тәжірибесінен шабыттанған «Капусталар мен патшалар» атты кітап жариялады. «Адмирал» кітабында О. Генри бұл елді «кішкентай теңіз банан республикасы» деп атайды; әрине, жеміс оның экономикасының негізі болды. «The Economist» журналына жазған бір әдебиет сарапшысы: «Оның бұл сөзі тропикалық, аграрлық елдің бейнесін шебер жасайды. Бірақ оның нақты мағынасы өткір: ол Гондурас пен оның көршілерінің саясатына ерекше ықпал еткен АҚШ-тың жеміс компанияларына қатысты». Орталық Америка жұмысшыларын солтүстікке тартумен қатар, жеміс компаниялары ағылшын тілді Кариб теңізінен, әсіресе Ямайка мен Белизден жұмысшылардың көшіп келуін ынталандырды, бұл елге африкалық текті, ағылшын тілді және көбінесе протестант халықты әкелді, бірақ осы жұмысшылардың көп бөлігі 1939 жылы көші-қон заңнамасына өзгерістер енгізілгеннен кейін елді қалдырды. Гондурас 1941 жылдың 8 желтоқсанында Перл-Харбордан кейін Одақтас Ұлттарға қосылды және 1942 жылдың 1 қаңтарында жиырма бес басқа үкіметпен бірге Біріккен Ұлттар Ұйымының Декларациясына қол қойды. 1940 жылдардағы конституциялық дағдарыс 1950 жылдардағы реформаларға әкелді. Бір реформа жұмысшыларға ұйымдасуға рұқсат берді, ал 1954 жылғы жалпы ереуіл елдің солтүстік бөлігін екі айдан астам уақытқа тоқтатты, бірақ реформаларға жол ашты. 1963 жылы әскери төңкеріс демократиялық жолмен сайланған президент Рамон Вильде Моралесті құлатты. 1960 жылы Халықаралық сот Москито жағалауының солтүстік бөлігін Никарагуадан Гондурасқа ауыстырды. Гондурас президенті Освальдо Лопес Арелано Гондурас экономикасының нашарлауына Сальвадордан келген иммигранттарды кінәлағаннан кейін шекаралық шиеленіс екі ел арасындағы ашу-ызаға әкелді. Сальвадор мен Гондурас арасындағы футболдан әлем чемпионатына іріктеу ойыны кезінде қарым-қатынас нашарлады. 1969 жылдың 14 шілдесінде Сальвадор әскері Гондурасқа басып кірді. 1974 жылдың 18-19 қыркүйегінде Гондурастың солтүстік жағалауынан өтіп кеткен «Фифи» даулы қатты зиян келтірді. Мелгар Кастро (1975–1978) және Паз Гарсия (1978–1982) Гондурастың қазіргі физикалық инфрақұрылымын және телекоммуникациялық жүйесін көбінесе құрды. 1979 жылы елде азаматтық үкімет қайта орнатылды. 1980 жылдың сәуір айында жаңа конституция жасау үшін халық сайлаған құрылтай жиналысы сайланды, ал 1981 жылдың қарашасында жалпы сайлаулар өтті. Конституция 1982 жылы бекітілді, ал ПЛХ үкіметі Роберто Суазо сайлауда Гондурас тапқан дағдарысты шешу үшін амбициялық экономикалық және әлеуметтік даму бағдарламасын іске асыруға уәде беріп жеңіске жетті. Ол американдық даму көмегімен қаржыландырылатын әлеуметтік және экономикалық даму жобаларын іске қосты. Гондурас әлемдегі ең ірі Бейбітшілік корпусы миссиясына ие болды, үкіметтік емес және халықаралық ерікті агенттіктер көбейді. Бейбітшілік корпусы 2012 жылы қауіпсіздік туралы алаңдаушылықтарды келтіре отырып, өз еріктілерін кері қайтарып алды. 1980 жылдардың басында АҚШ Гондураста әскери қатысуын жалғастырды, бұл Сальвадорға, Никарагуа үкіметіне қарсы күресіп жатқан «Контра» партизандарына қолдау көрсету үшін, сондай-ақ Гондураста әуежай мен заманауи портты дамыту үшін жасалды. Гондурас әскері көрші елдерді қанды азаматтық соғыстан құтқарса да, марксистік-лениндік күштерге, мысалы, адам ұрлау мен бомбалаумен танымал «Cinchoneros» халықтық азаттық қозғалысына және көптеген бейбіт тұрғындарға қарсы да шабуылдар жасады. Операция үкіметтік бөлімшелердің, әсіресе ЦРУ-ның 316-шы батальонының соттан тыс өлтіру кампаниясын қамтыды. 1998 жылы «Митч» даулы қатты және кең ауқымды қиратуға әкелді. Гондурас президенті Карлос Роберто Флорес елдегі 50 жылдық прогресс кері қайтарылғанын айтты. «Митч» елдің егістігінің шамамен 70% және көпірлер мен екінші дәрежелі жолдарды қоса алғанда, көлік инфрақұрылымының 70–80% жойылды. Гондурас бойынша 33 000 үй қирады, ал тағы 50 000 зардап шекті. Шамамен 5 000 адам қаза тауып, 12 000-ға жуық адам жарақат алды. Жалпы шығын 3 миллиард АҚШ долларына бағаланды.
21 ғасыр
2007 жылы Гондурас президенті Мануэль Зелая мен АҚШ президенті Джордж Буш, АҚШ арнайы күштерін пайдалана отырып, Гондурасқа АҚШ-тың көмек көрсетуі мәселесі бойынша келіссөздер бастады. Бұл Орталық Америкада АҚШ әскерінің қалыптасуының жаңа кезеңінің бастауы болды. Зелая басшылығымен Гондурас 2008 жылы ALBA ұйымына қосылды, бірақ 2009 жылғы Гондурас төңкерілісінен кейін 2010 жылы одан шығып кетті. 2009 жылы конституциялық дағдарыс туындады, нәтижесінде билік президенттен Конгресс төрағасына төңкеріс арқылы ауыстырылды. ҰАҰ Гондурастың үкіметін заңды деп танымағандықтан елді тоқтатты. Әлем елдері, ҰАҰ және Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл әрекетті мемлекеттік төңкеріс деп ресми түрде және бірауыздан айыптады, де-факто үкіметті танудан бас тартты. Тіпті АҚШ Конгресіне Конгресс кітапханасының консультация берген заңгерлері төңкерістің заңды екенін жариялаған пікір ұсынды. Гондурас Жоғарғы Соты да процедураның заңды екенін мәлімдеді. Де-факто үкіметтен кейін құрылған үкімет шындық пен келісім комиссиясын құрды. Комиссия бір жылдан астам зерттеулер мен талқылаулардан кейін, биліктен қуғын-сүргіннің мемлекеттік төңкеріс болғанын және комиссия пікірінше, ол заңсыз екенін анықтады. 2021 жылдың 28 қарашасында бұрынғы бірінші ханым Ксиомара Кастро, оппозициялық «Еркіндік және жаңару» партиясының солшыл президенттік үміткері, президент сайлауында дауыстардың 53% алып, Гондурастың тұңғыш әйел президенті болды. Бұл оңшыл Ұлттық партияның 12 жылдық үкімшілігіне нүкте қойды. Ол 2022 жылдың 27 қаңтарында қызметке кірісті. Оның күйеуі Мануэль Зелая 2006 жылдан 2009 жылға дейін осы лауазымды атқарды. 2022 жылдың сәуір айында Гондурастың бұрынғы президенті Хуан Орландо Эрнандес, 2014 жылдан 2022 жылдың қаңтарына дейін екі мерзім бойы қызмет еткен, есірткі саудасы және ақша жылынуы айыбымен АҚШ-қа экстрадицияланды. Эрнандес бұл айыптауларды жоққа шығарды.
География
Гондурастың солтүстік жағалауы Кариб теңізімен шектеседі, ал Тынық мұхиты Фонсека шығанағы арқылы оңтүстікке қарай созылады. Гондурас негізінен таулардан тұрады, жағалау бойындағы жазықтар тар. Солтүстік-шығыста үлкен, дамытылмаған жазық орман – Ла Москития орналасқан, ал солтүстік-батыста халық тығыз қоныстанған Сула аңғары жатыр. Ла Москитияда Гондурас пен Никарагуаны бөліп тұратын Коко өзенімен бірге ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген Рио Платано биосфералық қорығы бар. Баи аралдары мен Лебедь аралдары солтүстік жағалаудан табалады. Лебедь аралдарының солтүстігіндегі Мистериоса және Росарио аймақтары Гондурастың Ерекше экономикалық аймағына (ЕЭА) кіреді. Табиғи ресурстарға ағаш, алтын, күміс, мыс, қорғасын, мырыш, темір кені, антимон, көмір, балық, креветка және су электр энергиясы жатады.
Климат
Ауа райы жазықтарда тропикалықтан басталып, тауларда қоңыржайға дейін өзгереді. Тынық мұхитының жағалауы Кариб теңізіне қарағанда көбінесе құрғақ болады.
Биологиялық әртүрлілік
Бұл аймақ биологиялық әртүрліліктің орталығы деп есептеледі, себебі онда көптеген өсімдік және жануар түрлері табылады. Аймақтағы басқа елдер сияқты, онда да мол биологиялық ресурстар бар. Гондураста 6000-нан астам тамырлы өсімдік түрі өседі, олардың 630-ы (қазірге дейін сипатталған) – орхидеялар; шамамен 250-ге жуық бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділер, 700-ден астам құс түрі және 110 сүтқоректілер түрі бар, олардың жартысы – жарғақтар. Ла Москитияның солтүстік-шығыс аймағында Рио Платано биосфералық қорығы орналасқан, ол жазық жаңбырлы орман және әртүрлі тіршілікке мекен. Бұл қорық 1982 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне қосылды. Гондураста жаңбырлы ормандар, бұлтты ормандар (теңіз деңгейінен шамамен жоғары көтеріле алады), мангр, саванналар, сондай-ақ қарағай мен емен ағаштары бар тау тізбектері және Мезоамерикалық тосқауыл риф жүйесі бар. Бей аралдарында бөтелке мүңкіл дельфиндері, манта сәулелері, попугай балықтары, көк шұбарлардың топтары және кит акулалары кездеседі. Оланчо департаментінде ағаш кесудің салдарынан орманды жою кеңінен таралған. Ауыл шаруашылығы үшін жерді тазалау негізінен дамылмаған Ла Москития аймағында кең таралған, бұл жердің деградациясына және топырақ эрозиясына әкеп соқтырады. Гондурас 2019 жылғы Орман ландшафтының сақталу индексі бойынша 4.48/10 орташа ұпай алды, бұл оны 172 елдің ішінде 126-шы орынға қойды. Гондурастың ең ірі тұщы су көзі – Йохоа көлі, кен өндірісінен пайда болған ауыр металдармен ластанған. Кейбір өзендер мен ағындар да кен өндірісінен ластануда.
Үкімет және саясат
Гондурас президенттік өкілді демократиялық республика құрылымында басқарылады. Гондурас президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады. Атқару билігі Гондурас үкіметі тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі Гондурас Ұлттық Конгресіне (Congreso Nacional) жүктелген. Сот билігі атқару және заң шығару биліктерінен тәуелсіз. Гондурас Ұлттық Конгресінде пропорционалды өкілдік жүйесі бойынша төрт жылға сайланатын 128 депутат (diputado) бар. Конгресс мандаттары партиялардың кандидаттарына әр облыстағы сайлаушылардың берген дауыс санына пропорционалды түрде бөлінеді.
Саяси мәдениет
1963 жылы әскери төңкеріс демократиялық жолмен сайланған президент Рамон Вильде Моралесті биліктен алып тастады. 1981 жылға дейін билікті үнемі ұстап тұрған авторитарлық әскери үкіметтер тізбегі, содан кейін Роберто Суазо Кордова президент болып сайланды. Гондурас Ұлттық партиясы (Partido Nacional de Honduras: PNH) және Гондурас Либералдық партиясы (Partido Liberal de Honduras: PLH) партиялық жүйені басып алды, 2009 жылғы Гондурас төңкерісі Мануэль Зелаяны қызметтен алып тастап, оның орнына Роберто Мичелеттиді қойғанша. 2012 жылдың соңында Associated Press хабарлағандай, иезуит университетімен бірлесіп ERIC 1540 адамды сұраққа тұртты. Бұл сауалнама нәтижесінде 60,3% полицияның қылмысқа қатысы бар деп санайтынын, 44,9% Жоғарғы Сотқа "сенімсіздік" білдіргенін және 72% 2012 жылдың қараша айындағы алғашқы сайлауда сайлау алаяқтығы болды деп ойлағанын көрсетті. Сондай-ақ, 56% 2013 жылғы президенттік, заңнамалық және муниципалдық сайлаулардың алаяқтық болады деп күтті. Сол кездегі президент Хуан Орландо Эрнандес 2014 жылдың 27 қаңтарында қызметке кірді. Екінші мерзімге үміткер бола алғаннан кейін, 2017 жылғы өте тартысты сайлауда президент Эрнандес немесе оның басты қарсыласы, тележүргізуші Сальвадор Насралла жеңіске жетті ме деген күмән туды. Даулы сайлау наразылықтар мен зорлық-зомбылыққа әкелді. 2017 жылдың желтоқсан айында Эрнандес сайлаудың жеңімпазы деп жарияланды. 2018 жылдың қаңтарында Эрнандес екінші президенттік мерзімге ант берді. Оның орнын солшыл Либре партиясының жетекшісі, Мануэль Зелаяның әйелі Ксиомара Кастро 2022 жылдың 27 қаңтарында иеленді, бұл президенттік қызметке кірген алғашқы әйел болды.
Сыртқы қатынастар
Гондурас пен Никарагуа 2000 жылы және 2001 жылдың басында Атлантикалық жағалаудағы шекаралық дауға байланысты шиеленісті қарым-қатынаста болды. Никарагуа даудың нәтижесінде Гондурас тауарларына 35% баж салығын енгізді. 2009 жылдың маусым айында мемлекеттік төңкеріс президент Мануэль Зелаяны биліктен ығыстырды; ол әскери ұшақпен Коста-Рикаға жеткізілді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы төңкерісті айыптап, Зелаяның қызметіне қайта оралуын қалады. Латын Америкасының бірнеше мемлекеті, соның ішінде Мексика, Гондураспен дипломатиялық қарым-қатынасты уақытша үзіп тастады. 2010 жылдың шілдесінде Мексикамен толыққанды дипломатиялық қарым-қатынас қайта жаңартылды. Төңкерістен кейін АҚШ президенті Обама Зелаяның билікке оралуына қолдау білдірді. АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтон, Иран-Контра ісіне қатысы бар Гондурастың бұрынғы елшісі Джон Негропонте кеңесімен, қолдау көрсетуден бас тартты. Ол АҚШ Зелаяның ығыстырылуын әскери төңкеріс деп атаса, көмекті тоқтатуға мәжбүр боларын түсіндірді, бірақ АҚШ қалауынша осы оқиғаларды елемейтінін де айтты. Зелая Уго Чавес құрған "Біздің Америка халқы үшін Боливар альянсы" (АЛБА) ұйымына қызығушылық танытып, 2008 жылы оған қосылған еді. 2009 жылғы төңкерістен кейін Гондурас ұйымнан шықты, себебі АЛБА-ға қосылудың бір себебі – арзан венесуэлалық мұнай еді. Чавес пен Моралеске қоса, Аргентинаның Карлос Менем, Бразилияның Фернандо Энрике Кардозу және Колумбия президенті Альваро Урибе де осындай қадам жасады. Ал Вашингтон мен Еуроодақ Никарагуадағы Сандинистердің Ұлттық азаттық фронты үкіметін сайлау қорытындыларын манипуляциялауда айыптады. Зелаяның биліктен алынуында конституциялық негіздер болды ма, жоқ па, Гондурас конституциясы барлық гондурастықтарды Гондурастан күштеп шығарудан қорғайды. АҚШ Гондурастағы бір әскери базада шағын әскер контингентін ұстап тұр. Екі ел де бітімгершілік, есірткіге қарсы күрес, гуманитарлық көмек көрсету, апаттан зардап шеккендерге көмек, медициналық және азаматтық бастамалар бойынша бірлескен оқу-жаттығулар өткізеді. АҚШ әскерлері түрлі екі және көпжақты жаттығуларды жүргізеді және логистикалық қолдау көрсетеді. АҚШ Гондурас үшін ең ірі сауда серіктесі болып табылады.
Әскери
Гондурас қарулы күштеріне Гондурас армиясы, Гондурас теңіз күштері және Гондурас әуе күштері кіреді. 2017 жылы Гондурас БҰҰ-ның ядролық қаруға тыйым салу шартына қол қойды.
Көлік
Гондурастың көлік инфрақұрылымы мыналардан тұрады: темір жолдар; автомобиль жолдары; және барлығы 112 әуежай (12 асфальтталған, 100 асфальтталмаған). 1975 жылдан бері Гондурастан эмиграция үдеді, себебі экономикалық мигранттар мен саяси босқындар басқа елдерде жақсырақ өмір іздеді. Гондурастан шыққан экспаттардың көп бөлігі АҚШ-та тұрады. 2012 жылы АҚШ Мемлекеттік департаментінің бағалауынша, сол кезде АҚШ-та 800 000 мен бір миллион аралығында гондурастар тұрды, бұл Гондурас халқының шамамен 15% құрайды.
Білім
Халықтың 83,6% сауатты, ал 2004 жылы бастауыш білімге тіркелудің таза деңгейі 94% құрады. 2014 жылы бастауыш мектепті аяқтау көрсеткіші 90,7% болды. Гондураста екі тілді (испан және ағылшын) және тіпті үш тілді (испан тілі ағылшын, араб немесе неміс тілдерімен) мектептер мен көптеген университеттер бар. Жоғары білім Гондурас Ұлттық Автономдық Университетімен басқарылады, оның орталықтары Гондурастың ең ірі қалаларында орналасқан. Гондурас 2023 жылы Жаһандық Инновация Индексінде 116-шы орынға ие болды.
Ас мәзірі
Гондурас асханасы – жергілікті ленка асханасы, испан асханасы, Кариб теңізі асханасы және Африка асханасының қосылысы. Гарифуна халқының тағамдары да кездеседі. Кокос және кокос сүті тәтті де, тұзды да тағамдарда қолданылады. Аймақтық арнайылықтарға қуырылған балық, тамалес, карне асада және балеадалар жатады. Басқа да танымал тағамдар: шисмолмен және карне асадамен пісірілген ет, күріш пен жүгерімен пісірілген тауық, маринадталған пияз және халапеньомен қуырылған балық. Жағалау аймақтарында және Бей аралдарында теңіз өнімдері мен кейбір еттер кокос сүтімен дайындалады. Гондурастықтар ұнататын сорпалар: бұршақ сорпасы, мондонго (қарын сорпасы), теңіз өнімдері сорпасы және сиыр еті сорпасы. Әдетте, бұл сорпалар платандармен, юкамен және капустамен бірге беріледі, және жүгері тортильясымен қоса ұсынылады. Басқа да дәстүрлі тағамдар – монтука немесе жүгері тамалесі, ішін толтырылған тортильялар және банан жапырақтарына оралған тамалелер. Гондурас асханасы сонымен қатар папайя, ананас, өрік, сапота, құмар және банан сияқты тропикалық жемістердің көптеген түрлерін қамтиды, олар әлі жасыл болғанда түрліше дайындалады.
Медиа
Гондурастың кем дегенде жартысы үй шаруасында кемінде бір теледидар бар. Мемлекеттік телеарналардың рөлі көптеген басқа елдерге қарағанда әлдеқайда төмен. Гондурастың басты газеттері – La Prensa, El Heraldo, La Tribuna және Diario Tiempo. Ресми газет – La Gaceta (Гондурас).
Музыка
Пунта – Гондурас музыкасының негізгі түрі. Кариб сальсасы, меренге, регги және реггетон сияқты әуендер де кеңінен таралған, әсіресе солтүстік аймақта, ал елдің ауылдық ішкі бөліктерінде мексикалық ранчералар естіледі. Ең белгілі музыканттары – Гильермо Андерсон және Полаче. Banda Blanca Гондураста және әлемдік деңгейде танымал музыкалық топ.
Мерекелік шаралар
Гондурастың кейбір ұлттық мерекелерінің қатарында 15 қыркүйектегі Гондурас тәуелсіздік күні және 10 қыркүйекте үйлерде, мектептерде және шіркеулерде аталып өтетін Балалар күні немесе Диа дель Нино бар; бұл күні балалар сыйлықтар алады және Рождество немесе туған күн тойлауға ұқсас мерекелер өткізеді. Кейбір аудандарда көшеде пиньяталар ілінеді. Басқа мерекелер: Пасха, Маунти Тәуелсіздік күні, Ұлы Жұма, Солдат күні (3 қазанда Франсиско Морасанның туғанын тойлау үшін), Рождество, 20 шілдедегі Эль Диа де Лемпира және Жаңа жыл қарсаңы. Гондурас тәуелсіздік күніне арналған мереке таңертең ерте басталады, әр музыкалық топ әртүрлі түстерде киім киеді және жанкүйерлер болады. Осы күні Fiesta Catracha өтеді: бұршақ, тамалес, балеада, чичарронмен кассава және тортилья сияқты дәстүрлі гондурастық тағамдары ұсынылады. Рождество қарсаңында адамдар отбасыларымен және жақын достарымен бірге кешкі ас ішіп, түн ортасында сыйлықтар таратады. Кейбір қалаларда түн ортасында фейерверктер көрініп, естіледі. Жаңа жыл қарсаңында тамақ пен "коэтес", фейерверктер мен мерекелік шаралар болады. Туған күн де маңызды оқиға, онда балаларға тәттілер мен сыйлықтар толтырылған пиньяталар ұсынылады. Ла Сейба карнавалы Солтүстік жағалаудағы Ла Сейба қаласында қаланың қамқоршысы – әулие Исидордың мерекесін тойлау үшін мамыр айының екінші жартысында өтеді. Әлемнің түкпір-түкпірінен адамдар бір апталық мерекеге келеді. Әр түні аудандарда шағын карнавал (карнавалито) өтеді. Сенбі күні әртүрлі елдерден келген адамдардың қатысуымен үлкен шеру өтеді. Бұл мерекеге сүт жәрмеңкесі де қоса тіркеседі, онда гондурастықтар өз шаруашылық өнімдерін және малдары мен жануарларын көрсетеді.
Ұлттық рәміздер
Гондурас туы үш тең көлденең жолақтан тұрады. Көк түсті жоғарғы және төменгі жолақтар Тынық мұхиты мен Кариб теңізін көрсетеді. Ортаңғы жолақ ақ түсті. Оның ішінде Орталық Америка одағының бес мемлекетін бейнелейтін бес көк жұлдыз бар. Ортадағы жұлдыз Орталық Америка одағының ортасында орналасқан Гондурасты көрсетеді. Елтаңба 1945 жылы бекітілді. Ол – теңқабыршалы үшбұрыш, оның негізінде үш қамалдың арасында жанартау орналасқан, ал үстінде – көкжиек пен күн сәулесі бейнеленген. Үшбұрыш екі теңіздің суымен шайылатын аймаққа орналастырылған. Бұның бәрі алтын әріптермен жазылған: «Гондурас Республикасы, бос, тәуелсіз және егеменді». «Гондурас Ұлттық Әнұраны» 1914 жылы Мануэль Бонилья президенттігі кезінде өткізілген байқаудың нәтижесі болды. Ақырында, ақын Аугусто Коэлло әнұранның мәтінін жазды, ал неміс туған Гондурастық композитор Карлос Хартлинг музыкасын жазды. Әнұран 1915 жылдың 15 қарашасында Альберто де Хесус Мембреньо президенттігі кезінде ресми түрде қабылданды. Ұлттық гүл – танымал орхидея, Ринхолелия дигбиана (бұрынғы атауы Brassavola digbyana), ол 1969 жылы раушан гүлінің орнын басты. Ұлттық гүлді өзгерту генерал Освальдо Лопес Арельяно басшылығымен жүзеге асырылды, себебі Brassavola digbyana «Гондурастың туған өсімдігі; бұл гүлдің ерекше сұлулығы, күш-қуаты және айрықшалығы бар», декретте көрсетілгендей. Гондурас Ұлттық ағашы 1928 жылы «біздің Елтаңбамызда бейнеленген қарағай» (el Pino que figura simbólicamente en nuestro Escudo) деп жарияланды, тіпті қарағайлар бір туысқа жатады, бірақ бір түр емес, сондай-ақ Елтаңбада қандай қарағай болуы керек екені заңды түрде нақтыланбаған. Елде кең таралғандықтан, Pinus oocarpa түрі сол кезде Ұлттық ағаш ретінде ең көп танылған, бірақ заң жүзінде олай емес. Ұлттық ағаш ретінде тағы бір түр – Кариб қарағайы. Ұлттық сүтқоректі жануар – аққұйрықты бұғы (Odocoileus virginianus), ол шамадан тыс аулауды болдырмау үшін қабылданған шара. Бұл Гондураста өмір сүретін екі бұғы түрінің бірі. Гондурас Ұлттық құсы – қызыл макао (Ara macao). Бұл құс Гондурастың Колумбтан бұрынғы өркениеттері үшін өте бағалы болған.
Фольклорлық
Гондурас мәдениетінде аңыздар мен ертегілер ең басты орынды иеленеді. «Балық жаңбыры» (Lluvia de Peces) осыған бір мысал. «Эль-Кадехо» және «Ла-Ллорона» аңыздары да көпке таныс.
Спорт
Футбол Гондураста ең танымал спорт түрі. Гондурас алғашқы халықаралық жарысын 1921 жылы Тәуелсіздіктің 100 жылдығына арналған ойындарда Орталық Американың көршілес елдерімен бастады. Футболдың ең жоғары дивизионы – 1964 жылы құрылған Гондурас Ұлттық кәсіби футбол лигасы (испанша: La Liga Nacional de Fútbol Profesional de Honduras). Лига континенттік деңгейде танылған, өйткені C. D. Olimpia – бәсекеде жеңіске жеткен жалғыз Гондурас клубы – 1972 және 1988 жылдары КОНКАКАФ Чемпиондар лигасының жеңімпазы атанды. Гондурас ұлттық футбол құрамасы (испанша: Selección de fútbol de Honduras) Солтүстік Америкадағы ең үздік елдердің бірі саналады, себебі ел 1981 жылы КОНКАКАФ Алтын кубогын жеңіп алды және 2013 жылы үшінші орын алды. Әлемдік деңгейде Гондурас ФИФА Әлем чемпионатына үш рет қатысты: 1982, 2010 және 2014 жылдары, бірақ «Лос Катрахос» әлі бірде-бір ойынды жеңе алмады. Бейсбол Гондураста ең танымал спорт түрінің екіншісі. Гондурас алғашқы халықаралық жарысын 1950 жылы Бейсболдан әлем чемпионатында бастады, бұл сол кездегі ең беделді әлемдік жарыс болды. Елде бейсбол бойынша дивизион жоқ, бұл 1973 жылдан бері халықаралық бейсбол жарыстарының болмауына байланысты. Гондурас ұлттық бейсбол құрамасы (испанша: Selección de béisbol de Honduras) жасөспірімдер деңгейінде тұрақты және өсіп келе жатқан бәсекелестікке қарамастан, Солтүстік және Оңтүстік Америкадағы он елдің қатарына кіруге асықпайды. Жастар деңгейіндегі шабыт Маурисио Дубоннан келді – ол Гондураста туған және өскен алғашқы бейсболшы, қазірдің өзінде үлкен лигада ойнап жүр. Қалған спорт түрлері ең жақсы жағдайда маргиналды болып табылады, өйткені Гондурас Олимпиада ойындарында медаль жеңіп алған жоқ және басқа әлем чемпионаттарында әлі елеулі нәтижелерге қол жеткізген жоқ. Алайда, Гондурас спортшылары 1968 және 1984 жылдардан бері жазғы Олимпиада ойындарына жеңіл атлетика және жүзуден қатысып келеді. Кейде Гондурас жазғы Олимпиада ойындарында дзюдодан боксқа дейінгі жарыс спорты түрлерінде де қатысады. Гондурастағы гендерлік теңсіздік спорт индустриясында байқалады, өйткені Гондурас әйелдерінің ұлттық футбол құрамасы (испанша: Selección de fútbol de Honduras Femenina) сияқты командалар әлі күнге дейін әлемдік және континенттік турнирлерге ілікпеді, ал елде софтбол дерлік жоқ.