Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сальвадор мен Гондурас арасындағы 1969 жылғы қысқа соғыс
Brief war between El Salvador and Honduras in 1969
Футбол соғысы (lang es), сондай-ақ Футбол соғысы немесе Жүз сағаттық соғыс деп те аталатын бұл, Сальвадор мен Гондурас арасында 1969 жылы болған қысқа мерзімді әскери қақтығыс еді. Екі ел арасындағы бұрыннан барған шиеленіс 1970 жылғы ФИФА Әлем Чемпионатының іріктеу ойындары кезіндегі тәртіпсіздіктермен бірге келді. Соғыс 1969 жылдың 14 шілдесінде Сальвадор әскері Гондурасқа шабуыл жасаған кезде басталды. Америка мемлекеттері ұйымы (OAS) 18 шілде күні кешке атысты тоқтату туралы келісімге келді (содан "Жүз сағаттық соғыс" аты пайда болды), ол 20 шілдеде толық күшіне енді. Сальвадор әскері тамыздың басында елге қайтарылды. Бұл соғыс қысқа болғанымен, екі ел үшін де ауыр салдарға әкелді және он жылдан кейін Сальвадордағы азаматтық соғыстың басталуына себепкер болды.
The Football War (lang es), also known as the Soccer War or the Hundred Hours' War, was a brief military conflict fought between El Salvador and Honduras in 1969. Existing tensions between the two countries coincided with rioting during a 1970 FIFA World Cup qualifier. The war began on 14 July 1969 when the Salvadoran military launched an attack against Honduras. The Organization of American States (OAS) negotiated a cease fire on the night of 18 July (hence "100 Hour War"), which took full effect on 20 July. Salvadoran troops were withdrawn in early August. The war, while brief, had major consequences for both countries and was a major factor in starting the Salvadoran Civil War a decade later.
Контекст
"Футбол соғысы" деген ат соғыстың футбол матчына байланысты екенін көрсетеді, бірақ соғыстың себептері одан әлдеқайда тереңедей түбір тартқан. Оның түп негізі Гондурастағы жер реформасы, Сальвадордағы көші-қон және демографиялық мәселелер болды. Гондурас көршілес Сальвадордан бес есе үлкен аумаққа ие, бірақ 1969 жылы Сальвадор халқы (3,7 миллион) Гондурас халқынан (2,6 миллион) 40 пайызға көп болды. 20 ғасырдың басында сальвадорлықтар Гондурасқа жаппай көшіп келе бастады. 1969 жылға қарай Гондураста 300 000-нан астам сальвадорлық тұрды. Бұл сальвадорлықтар Гондурас халқының 10 пайызынан астам құрады. Гондураста, Орталық Американың көп бөлігі сияқты, жердің басым бөлігі ірі жер иелеріне немесе үлкен корпорацияларға тиесілі болды. "Юнайтед Фрут" компаниясы жердің 10 пайызына иелік етті, бұл қарапайым шаруалардың бәсекелесуін қиындатты. 1966 жылы "Юнайтед Фрут" көптеген басқа ірі компаниялармен бірігіп, Гондурас Ұлттық фермерлер мен мал өсірушілер федерациясын (FENAGH) құрды. FENAGH шаруаларға да, сальвадорлықтарға да қарсы болды. Бұл ұйым Гондурас президенті, генерал Освальдо Лопес Арелланоға бай жер иелерінің мүлігін қорғауды талап етті. 1962 жылы Гондурас жаңа жер реформасы заңын қабылдады. 1967 жылға қарай толық күшіне енген бұл заң орталық үкімет пен муниципалитеттерге сальвадорлық көшпенділердің заңсыз түрде иеленген жерлерінің көп бөлігін берді және оны Жер реформасы заңында көрсетілгендей, туған гондурастықтарға қайта бөлуге мүмкіндік берді. Жер иммигрант шаруалар мен басып кіргендерден, олардың меншік құқығына немесе көші-қон статусына қарамастан алынды. Бұл сальвадорлықтар мен гондурастықтардың арасындағы некелерге кедерес келтірді. Гондурастан мыңдаған сальвадорлық жұмысшылар, соның ішінде көшіп келген жұмысшылар мен ұзақ мерзімді қоныстанғандар қуылды. Бұл шиеленістің жалпы өсуі соңында әскери қақтығысқа әкелді.
Although the nickname "Football War" implies that the conflict was due to a football match, the causes of the war went much deeper. The roots were issues over land reform in Honduras and immigration and demographic problems in El Salvador. Honduras has more than five times the area of neighboring El Salvador, but in 1969 the population of El Salvador (3.7 million) was 40 percent larger than that of Honduras (2.6 million). At the beginning of the 20th century, Salvadorans had begun migrating to Honduras in large numbers. By 1969, more than 300,000 Salvadorans were living in Honduras. These Salvadorans made up more than 10 percent of the population of Honduras. In Honduras, as in much of Central America, a large majority of the land was owned by large landowners or big corporations. The United Fruit Company owned 10 percent of the land, making it hard for the average landowner to compete. In 1966 United Fruit banded together with many other large companies to create la Federación Nacional de Agricultores y Ganaderos de Honduras (FENAGH; the National Federation of Farmers and Livestock Farmers of Honduras). FENAGH was anti peasantry (against the campesino) as well as anti Salvadoran. This group put pressure on the Honduran president, Gen. Oswaldo López Arellano, to protect the property of wealthy landowners. In 1962, Honduras successfully enacted a new land reform law. Fully enforced by 1967, this law gave the central government and municipalities much of the land occupied illegally by Salvadoran immigrants and redistributed it to native born Hondurans as specified by the Land Reform Law. The land was taken from both immigrant farmers and squatters regardless of their claims to ownership or immigration status. This created problems for Salvadorans and Hondurans who were married. Thousands of Salvadoran laborers were expelled from Honduras, including both migrant workers and longer term settlers. This general rise in tensions ultimately led to a military conflict.
Құрастыру
1969 жылғы маусымда Гондурас пен Сальвадор 1970 жылғы ФИФА әлем чемпионатының іріктеу турнирінде кездесті. 1969 жылғы 8 маусымда Гондурас астанасы Тегусигалпада өткен алғашқы ойында жанкүйерлер арасында қақтығыс болды, нәтижесінде Гондурас 1:0 есебімен жеңіске жетті. Екінші ойын 1969 жылғы 15 маусымда Сальвадор астанасы Сан-Сальвадорда өтті, оны Сальвадор 3:0 есебімен ұтып алды, одан кейін одан да зорлық-зомбылық күшейді. 1969 жылғы 27 маусымда Мексика қаласында өткен плей-офф матчында Сальвадор қосымша уақыттан кейін 3:2 есебімен жеңді. Сол күні Сальвадор Гондураспен барлық дипломатиялық қарым-қатынастарды үзіп, Сальвадордағы ойыннан кейін өткен он күн ішінде 11 700 сальвадорлық Гондурастан қашуға мәжбүр болғанын мәлімдеді. Онда Гондурас «кісі өлтіру, қысым көрсету, зорлау, тонау және сальвадорлықтардың жаппай қуғынға салынуын болдырмау үшін ештеңе жасамағанын» еске салып, қарым-қатынасты сақтаудың мәні жоқ делінген. Сондай-ақ, «Гондурас үкіметі геноцид құрамына кіретін осы қылмыстарды жазалау үшін тиімді шаралар қабылдамады, сондай-ақ сальвадорлықтарға келтірілген залал үшін өтемақы немесе іс-қимыл жасаған жоқ» делінген. Барлық ұшақтар АҚШ-та жасалған. Cavalier P 51D Mustang, F4U 1, 4 және 5 Corsair, T 28A Trojan, AT 6C Texan және тіпті C 47 Skytrain бомба тасушыға айналдырылды. 17 шілдеде Гондурас әуе күштерінің Corsair ұшқыштары капитан Фернандо Сото және оның серігі капитан Эдгардо Акоста екі сальвадорлық TF 51D Cavalier Mustang II ұшағына шабуыл жасады, олар басқа Corsair ұшағына шабуыл жасап жатқанда. Сото бір Mustang ұшағымен айналып шайқасқа түсіп, 20 мм AN/M3 зеңбірегінің үш атысымен оның қанатын қиратты, парашюты толық ашылмаған капитан Дуглас Варела қаза тапты. Кейін сол күні олар екі сальвадорлық FG 1D Goodyear Corsair ұшағын байқады. Олар көтерілу алдында қаруларын тастап, сүңгіп шабуыл жасады; Сото бір Corsair ұшағын өртеп, оның серігі өзінің артынан келе жатқанын көрді. Олардың арасындағы қатал шайқас Сото Split S маневрін жасағанда аяқталды, ол оқ атуға мүмкіндік алды және капитан Гильермо Рейнальдо Кортесті атып түсірді, ол Corsair ұшағы жарылғанда қаза тапты. Сальвадор 1975 жылға дейін қалған Corsair ұшақтарымен ұшуын жалғастырды; Гондурас өз паркін 1979 жылға дейін қолданыстан шығармады. Бұл соғыс поршендік қозғалтқышты ұшақтардың бір-бірімен соңғы шайқасы болды.
In June 1969, Honduras and El Salvador met in a two leg 1970 FIFA World Cup qualifier. There was fighting between fans at the first game in the Honduran capital of Tegucigalpa on 8 June 1969, which Honduras won 1–0. The second game, on 15 June 1969 in the Salvadoran capital of San Salvador, which was won 3–0 by El Salvador, was followed by even greater violence. On 27 June 1969 the play off match took place in Mexico City, which El Salvador won 3–2 after extra time. The same day El Salvador dissolved all diplomatic ties with Honduras, stating that in the ten days since the game in El Salvador 11,700 Salvadorans had been forced to flee Honduras. It said that as Honduras had "done nothing to prevent murder, oppression, rape, plundering and the mass expulsion of Salvadorans", there was little point in maintaining relations. It further claimed that "the government of Honduras has not taken any effective measures to punish these crimes which constitute genocide, nor has it given assurances of indemnification or reparations for the damages caused to Salvadorans". All planes in the engagement were of U. S. origin. Cavalier P 51D Mustangs, F4U 1, 4 and 5 Corsairs, T 28A Trojans, AT 6C Texans and even C 47 Skytrains converted into bombers saw action. On 17 July Honduran Air Force Corsair pilots Captain Fernando Soto and his wingman Captain Edgardo Acosta engaged two Salvadoran TF 51D Cavalier Mustang IIs which were attacking another Corsair while it was strafing targets south of Tegucigalpa. Soto entered a turning engagement with one Mustang and blew off its left wing with three bursts of 20 mm AN/M3 cannon, killing pilot Captain Douglas Varela when his parachute did not fully deploy. Later that day the pair spotted two Salvadoran FG 1D Goodyear Corsairs. They jettisoned hardpoint stores before climbing and made a diving attack; Soto set one Corsair on fire only to find its wingman on his tail. An intense dogfight between them ended when Soto entered a Split S, giving him a firing solution which he used to shoot down Captain Guillermo Reynaldo Cortez, who died when his Corsair exploded. El Salvador continued to fly its surviving Corsairs into 1975; Honduras did not retire its fleet until 1979. The war was the last conflict in which piston engined fighters fought each other.
Өрт тоқтату
Гондурас үкіметі Америка мемлекеттері ұйымын (АМҰ) араласуға шақырды, өйткені жақындап келе жатқан Сальвадор армиясы астана Тегусигальпаға басып кіруі мүмкін деп қорқып отырды. АМҰ 18 шілдедегі шұғыл сессиясында дереу атысты тоқтатуға және Сальвадор күштерін Гондурас аумағынан шығаруға шақырды. Сальвадор бірнеше күн бойы АМҰ-ның қысымына қарсы тұрды, Гондурас алдымен Сальвадор азаматтарына жасалған шабуылдар үшін өтемақы төлеуге және Гондураста қалған Сальвадор азаматтарының қауіпсіздігіне кепілдік беруге келісуін талап етті. 18 шілде күні кешке атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілді, бірақ ол толық күшіне 20 шілдеде ғана енді. Сальвадор 2 тамызға дейін күштерін кері қайтару туралы қысымға қарсылық көрсетті. Содан кейін, әртүрлі қысымдардың нәтижесінде Сальвадор тамыздың алғашқы күндерінде күштерін шығаруға келісті. Бұл қысымдардың ішінде Сальвадорға қарсы АМҰ-ның экономикалық санкциялар салу мүмкіндігі және Гондурасқа АМҰ бақылаушыларын жіберіп, сол елде қалған Сальвадор азаматтарының қауіпсіздігін қадағалау кірді. Нақты соғыс төрт күннен астам уақытқа созылды, бірақ толық бейбіт келісімге қол жеткізуге он жылнан астам уақыт кетті.
The Honduran government called on the Organization of American States (OAS) to intervene, fearing that the nearing Salvadoran Army would invade the capital Tegucigalpa. The OAS met in an urgent session on 18 July and called for an immediate cease fire and a withdrawal of El Salvador's forces from Honduras. El Salvador resisted OAS pressure for several days, demanding that Honduras first agree to pay reparations for the attacks on Salvadoran citizens and guarantee the safety of those Salvadorans remaining in Honduras. A cease fire was arranged on the night of 18 July; it took full effect only on 20 July. El Salvador continued until 2 August to resist pressures to withdraw its troops. Then a combination of pressures led El Salvador to agree to a withdrawal in the first days of August. Those persuasive pressures included the possibility of OAS economic sanctions against El Salvador and the dispatch of OAS observers to Honduras to oversee the security of Salvadorans remaining in that country. The actual war had lasted just over four days, but it would take more than a decade to arrive at a final peace settlement.
Қайтарып алу
Сальвадор 1969 жылдың 2 тамызында әскерін шығарды. Америка мемлекеттері ұйымы (ОАҚ) тарапынан үлкен қысым болды, егер Сальвадор Гондурастан әскерін шығаруға қарсы тұрса, оның ауыр салдары болады деп ескертілді. Гондурас президенті Фидель Санчес Эрнандеске Гондураста тұратын сальвадорлықтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ететініне кепілдік берді. Санчес сонымен қатар сальвадорлық азаматтарға өтемақы төленуін де сұрады, бірақ Гондурас тарапы мұны қабылдаған жоқ.
El Salvador withdrew its troops on 2 August 1969. There were heavy pressures from the OAS, threatening debilitating repercussions if El Salvador continued to resist withdrawing their troops from Honduras. Honduras guaranteed Salvadoran President Fidel Sánchez Hernández that the Honduran government would provide adequate safety for the Salvadorans still living in Honduras. Sánchez had also asked that reparations be paid to the Salvadoran citizens as well, but that was never accepted by Hondurans.
Салдарлар
Футбол соғысының екі тарапы да ауыр қажырлы шығындарға ұшырады. Шамамен 300 000 сальвадорлық тұрғын қоныс аударды; олардың көпшілігі күштеп жер аударылды немесе соғыс қимылдарынан зардап шеккен Гондурас елінен қашып, Сальвадорға келді, бірақ ондағы үкімет оларды құшақ жаймады. Осы қашқынның көпшілігі өте аз көмекпен өздерін-өздері асырауға мәжбүр болды. Келесі бірнеше жыл ішінде көбісі туған жеріне оралды, онда халық тығыздығы мен өте кедейлікпен бетпе-бет келді. Конфликттен кейін он бір жыл өткен соң, екі ел 1980 жылдың 30 қазанында Перудің Лима қаласында бейбітшілік шартына қол қойды және Фонсека шығанағы мен бес жер шекарасының дауын Халықаралық сот арқылы шешуге келісті. 1992 жылы Сот даулы аумақтың көп бөлігін Гондурасқа берді, ал 1998 жылы Гондурас пен Сальвадор Халықаралық сот шешімінің шарттарын іске асыру үшін шекараны демаркациялау туралы келісімге қол қойды. Сот шешімінен кейін Гондурасқа берілген даулы жердің жалпы ауданы шамамен құрады. Фонсека шығанағында Сот Гондурас Эль-Тигр аралына, ал Сальвадор Меангуэра және Меангуерита аралдарына егемендік құқығына ие екенін анықтады. Халықаралық сот шешіміне қарамастан, дау жалғасты. 2012 жылдың наурыз айында өткен кездесуде Гондурас президенті Порфирио Лобо, Гватемала президенті Отто Перес және Никарагуа президенті Даниэль Ортега Фонсека шығанағының бейбіт аймақ деп жариялануына келісті. Сальвадор осы кездесуге қатыспады. Дегенмен, 2012 жылдың желтоқсанында Сальвадор Гондурас және Никарагуа үкіметтерінің өкілдерінен құралған үш тарапты комиссия құруға келісті, ол аумақтық дауларды бейбіт жолмен шешуге және 2013 жылдың 1 наурызына дейін шешім табуға міндетті болды. Комиссия желтоқсаннан кейін отырыс өткізбеді, ал 2013 жылдың наурыз айында Гондурас пен Сальвадор әскери қимылдармен қауғастыратын қатаң хаттар алмастырды.
Both sides of the Football War suffered extensive casualties. Some 300,000 Salvadorans were displaced; many had been forcibly exiled or had fled from war torn Honduras, only to enter an El Salvador in which the government was not welcoming. Most of these refugees were forced to provide for themselves with very little assistance. Over the next few years, more Salvadorans returned to their native land, where they encountered overpopulation and extreme poverty. Eleven years after the conflict the two nations signed a peace treaty in Lima, Peru on 30 October 1980 and agreed to resolve the border dispute over the Gulf of Fonseca and five sections of land boundary through the International Court of Justice (ICJ). In 1992, the Court awarded most of the disputed territory to Honduras, and in 1998, Honduras and El Salvador signed a border demarcation treaty to implement the terms of the ICJ decree. The total disputed land area given to Honduras after the court's ruling was around In the Gulf of Fonseca the court found that Honduras held sovereignty over the island of El Tigre, and El Salvador over the islands of Meanguera and Meanguerita. The dispute continued despite the ICJ ruling. At a meeting in March 2012 President Porfirio Lobo of Honduras, President Otto Pérez of Guatemala, and President Daniel Ortega of Nicaragua all agreed that the Gulf of Fonseca would be designated as a peace zone. El Salvador was not at the meeting. However, in December 2012, El Salvador agreed to a tripartite commission of government representatives from El Salvador, Honduras, and Nicaragua that was to take care of territorial disputes through peaceful means and come up with a solution by 1 March 2013. The commission did not meet after December, and in March 2013 stiff letters threatening military action were exchanged between Honduras and El Salvador.