Гондурас: Экономика, ресурсы және кедейлік деңгейі

Кіріспе

gini = 48.2 (2022)
hdi =
labor =
occupations =
reserves = $4.708 миллиард (2017 жылдың 31 желтоқсаны) Гондурастың кең орман, теңіз және минералдық ресурстары бар, бірақ кең таралған кесу және өртеу әдістері Гондурас ормандарын жоюды жалғастыруда. Гондурас экономикасы 2000 жылы 4,8% өсті, бұл 1999 жылғы Митч қоздырған рецессиядан (-1,9%) қалпына келді. Гондурас макиладора секторы, әлемдегі үшінші ірісі, 2000 жылы дамып, 120 000-нан астам адамды жұмыспен қамтып, елге 528 миллион доллардан астам шетел валютасын әкелді. Тұтыну бағаларының индексі бойынша инфляция 2000 жылы 10,1% құрады, бұл 1999 жылы тіркелген 10,9% көрсеткіштен сәл төмен. 2000 жылы елдің халықаралық резервтік жағдайы 1 миллиард АҚШ долларынан сәл жоғары болды. 2000 жылы шетелде (көбінесе АҚШ-та) тұратын гондурастардан түскен ақшалай аударымдар 28% өсіп, 410 миллион долларға жетті. Лемпира (валюта) көп жылдар бойы құнсызданып келді, бірақ 2005 жылы АҚШ долларына шаққанда L19 деңгейінде тұрақталды. Гондурас халқы Латын Америкасындағы ең кедейлердің қатарында; жан басына шаққандағы жалпы ұлттық табыс (2007) 1649 АҚШ доллары, Орталық Американың орташа көрсеткіші 6736 АҚШ доллары. Гондурас Батыс жарты шардағы ең кедей төртінші ел, Гаити, Никарагуа және Гайана ғана одан да кедей. Жалпы ішкі өнімнен басқа статистикалық өлшемдерді пайдалану елдің кедейлігін түсінуге көбірек контекст береді. Ел 1999 жылдың наурызында Халықаралық валюта қорымен (ХВҚ) Қауіпсіздік пен өсімді азайту жөніндегі құралға (PRGF) айналдырылған Құрылымдық түзетуді күшейту жоспарына (ESAF) қол қойды. Гондурас (2000 жылға жуық) тұрақты макроэкономикалық саясатты сақтап келеді. Жекешелендіру сияқты құрылымдық өзгерістерді енгізуде ақырын қозғалады, бұл ХВҚ және басқа халықаралық кредиторлар қалайтын шара. Гондурас Митч даулынан кейін маңызды қарыз жеңілдігін алды, оның ішінде екіжақты қарыз төлеуін тоқтату және Париж клубының, АҚШ-ты қоса алғанда, екіжақты қарызын азайту, сомасы 400 миллион доллардан асты. 2000 жылдың шілдесінде Гондурас Қарызы көп кедей елдерге арналған бастама (HIPC) бойынша шешім қабылдау кезеңіне жетті, бұл елге уақытша көпжақты қарыз жеңілдігін алуға мүмкіндік берді. Жер жеткілікті және оңай пайдалануға болатын сияқты көрінеді, бірақ жердің кеңдігі туралы пікір қате, өйткені елдің қиын, таулы жері ауыл шаруашылығы өндірісін жағалаудағы тар жолақтармен және бірнеше құнарлы аңғарлармен шектейді. Гондурастың өңдеу секторы әлі қарапайым тоқыма және ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу және құрастыру операцияларынан асып түскен жоқ. Ішкі нарықтың кіші болуы және аймақтағы өнеркәсіптік дамыған елдердің бәсекелестігі күрделі индустрияландыруға кедергі келтірді. 2022 жылы Гондурас Ұлттық статистика институтының (INE) мәліметінше, ел халқының 73% кедейлікте өмір сүреді, ал 53% -ы өте кедейлікте. Бұл Латын Америкасындағы ең теңсіз елдердің бірі.

none

| gini = 48.2 (2022)
| hdi =
| labor =
| occupations =
| reserves = $4.708 billion (31 December 2017 est.) Honduras has extensive forests, marine, and mineral resources, although widespread slash and burn agricultural methods continue to destroy Honduran forests. The Honduran economy grew 4.8% in 2000, recovering from the Mitch induced recession (−1.9%) of 1999. The Honduran maquiladora sector, the third largest in the world, continued its strong performance in 2000, providing employment to over 120,000 and generating more than $528 million in foreign exchange for the country. Inflation, as measured by the consumer price index, was 10.1% in 2000, down slightly from the 10.9% recorded in 1999. The country's international reserve position continued to be strong in 2000, at slightly over US$1 billion. Remittances from Hondurans living abroad (mostly in the United States) rose 28% to $410 million in 2000. The Lempira (currency) was devaluing for many years, but stabilized at L19 to the United States dollar in 2005. The Honduran people are among the poorest in Latin America; gross national income per capita (2007) is US$1,649; the average for Central America is $6,736. Honduras is the fourth poorest country in the Western Hemisphere; only Haiti, Nicaragua, and Guyana are poorer. Using alternative statistical measurements in addition to the gross domestic product can provide greater context for the nation's poverty. The country signed an Enhanced Structural Adjustment Facility (ESAF) – later converted to a Poverty Reduction and Growth Facility (PRGF) with the International Monetary Fund in March 1999. Honduras (as of the about year 2000) continues to maintain stable macroeconomic policies. It has not been swift in implementing structural changes, such as privatization of the publicly owned telephone and energy distribution companies—changes which are desired by the IMF and other international lenders. Honduras received significant debt relief in the aftermath of Hurricane Mitch, including the suspension of bilateral debt service payments and bilateral debt reduction by the Paris Club—including the United States – worth over $400 million. In July 2000, Honduras reached its decision point under the Heavily Indebted Poor Countries Initiative (HIPC), qualifying the country for interim multilateral debt relief. Land appears to be plentiful and readily exploitable, but the presence of apparently extensive land is misleading because the nation's rugged, mountainous terrain restricts large scale agricultural production to narrow strips on the coasts and to a few fertile valleys. Honduras's manufacturing sector has not yet developed beyond simple textile and agricultural processing industries and assembly operations. The small domestic market and competition from more industrially advanced countries in the region have inhibited more complex industrialization. In 2022, according to the National Institute of Statistics of Honduras (INE), 73% of the country's population is poor and 53% lives in extreme poverty. The country is one of the most unequal in Latin America.

Экономикалық тарих

ХІХ ғасырдың басында Гондурас Испаниядан тәуелсіздік алғаннан кейін, оның экономикалық өсімі экспортқа арналған тартымды өнімдерді дамыту мүмкіндігімен тікелей байланысты болды. ХІХ ғасырдың көп бөлігінде Гондурас экономикасы дамымады; дәстүрлі мал шаруашылығы және қарапайым егіншілік ешқандай маңызды экспорттық тауар өндірмеді. Ғасырдың соңына қарай, ірі масштабты құнды металдарды өндіру дамыған сайын экономикалық белсенділік күшейді. Ең маңызды кен орындары астана Тегусигалпаның жанындағы тауларда орналасқан және «Нью-Йорк және Гондурас Росарио тау-кен компаниясы» (NYHRMC) меншігінде болды. Күміс – 1880 жылдары экспорттың шамамен 55% құраған басты металл болды. Кен өндіруден түскен табыс коммерциялық және қосалқы кәсіпорындарды дамытып, инфрақұрылымды жақсартты және саудаға қатысты ақшалай шектеулерді азайтты. Дегенмен, пайдалы экономикалық әсерлер шектеулі болды, себебі кен өнеркәсібі Гондурас экономикасымен толық интеграцияланбады. Шетелдік компаниялар аз жұмыс күшін жұмысқа алды, мемлекеттік бюджетке аз түсім түсірді немесе түсірмеді және көбінесе импортталған кен өндіру жабдықтарына тәуелді болды.

20 ғасыр

ХХ ғасырдың басында Гондурас халықаралық экономикалық белсенділігі күрт өсті. 1913-1929 жылдар аралығында оның ауыл шаруашылығы экспорты 3 миллион доллардан (банандардан 2 миллион доллар) 25 миллион долларға (21 миллион доллар) дейін көтерілді. Бұл "алтын" экспортты Гондурас инфрақұрылымына арналған банан компаниясының 40 миллион доллардан астам инвестициясымен қамтамасыз етті және компаниялар қауіп сезінген кезде АҚШ үкіметі ұлттық үкіметке қысым көрсету арқылы қорғады. Гондурас экономикасының жалпы көрсеткіші 1920 жылдардан бастап ғасырдың ортасына дейін банан бағасы мен өндірісіне тікелей байланысты болды, себебі коммерциялық экспорттық ауыл шаруашылығының басқа түрлерінің дамуы баяу болды. Сонымен қатар, 1950 жылдардың ортасына дейін банан өсірумен байланысты жұмыс күші елдегі жалақы алатын халықтың маңызды бөлігін құрады. 1954 жылғы банан индустриясының ең ірі ереуілінен бұрын шамамен 35 000 жұмысшы "United Fruit Company" (кейін "United Brands Company", содан кейін "Chiquita Brands International") немесе "Standard Fruit Company" (кейін "Castle and Cook", содан кейін "Dole Food Company") банан плантацияларында жұмыс істеді. 1950 жылдан кейін Гондурас үкіметі ауыл шаруашылығын жаңғырту және экспортты әртараптандыру үшін көлік және коммуникация инфрақұрылымына, ауыл шаруашылығы кредитіне және техникалық көмекке көп қаржы жұмсады. 1950 жылдары осы жетістіктер мен халықаралық экспорт бағасының жоғары деңгейі нәтижесінде сиыр еті, мақта және кофе алғаш рет маңызды экспорт өнімдеріне айналды. Гондурас қанты, ағаш және темекі де экспортталды, ал 1960 жылы бананның жалпы экспорттағы үлесі 45 пайызға төмендеді. 1960 жылдары өнеркәсіптік өсім Орталық Америка ортақ нарығының (CACM) құрылуымен ынталандырылды (B қосымшаны қараңыз). Аймақтық сауда кедергілерінің азаюы және жоғары ортақ сыртқы тарифтің енгізілуі нәтижесінде Гондурас өндірген кейбір тауарлар, мысалы, сабын, Орталық Американың басқа елдерінде сәтті сатылды. Алайда, Сальвадор және Гватемаланың өнеркәсіптік секторларының үлкен көлемі мен салыстырмалы тиімділігіне байланысты Гондурас көрші елдерден оларға сатқаннан гөрі көбірек өндірілген тауарларды сатып алды. 1969 жылғы Сальвадормен футбол соғысынан кейін Гондурас CACM-нен шықты. Бірақ, кейін Гондурас пен бұрынғы CACM серіктестері арасында екіжақты сауда туралы тиімді келісімдер жасалды. 1980 жылдардағы саяси өзгерістер елдің экономикалық жағдайына күшті және күтпеген әсер етті. 1979 жылдың соңынан бастап, көрші елдерде бүлікшілдік күшейген кезде Гондурас әскери басшылары АҚШ-тың аймақтағы саясатын ынтамен қолдады. Бұл жағдай Гондурас азаматтық және әскери министрліктері мен ведомстволарына қаржылық көмек келтірді. Гондурас қорғаныс шығындары 1980 жылдар бойына ұлттық бюджеттің 20-30 пайызына дейін өсті. 1980 қаржы жылында әскери күштерді арттыру басталғанға дейін АҚШ-тың Гондурасқа берген әскери көмегі 4 миллион доллардан аз болды. Әскери көмек 1981 қаржы жылына қарай екі еседен астам өсіп, 9 миллион долларға жетті, 1982 қаржы жылына қарай 31 миллион доллардан асты және 1983 қаржы жылында 48,3 миллион долларды құрады. Кішкентай Гондурас АҚШ көмегін ең көп алған елдердің ондығына енді; 1985 жылы жалпы экономикалық және әскери көмек 200 миллион доллардан асты және 1980 жылдардың соңына дейін 100 миллион доллардан жоғары болды. Гондурас экономикасының шетелдік көмекке тәуелділігінің артуы 1980 жылдардағы аймақтық экономикалық құлдыраумен күшейді. 1980 жылы жеке инвестициялар төмендеді, ал сол жылы капиталдың елден шығуы 500 миллион долларды құрады. Жағдайды нашарлату үшін, 1980 жылдардың ортасында халықаралық нарықта кофе бағасы күрт төмендеді және он жыл бойы төмен деңгейде қалып қойды. 1993 жылы жан басына шаққандағы орташа жылдық табыс 580 доллар деңгейінде қалып, халықтың 75 пайызы халықаралық стандарттар бойынша кедейлікте өмір сүрді. Гондурас экономикасының үміті дәстүрлі түрде жерге және ауыл шаруашылығы тауарларына байланысты. Алайда, осындай үміттерге қарамастан, пайдалануға жарамды жердің көлемі әрқашан өте шектеулі болды. Гондурас таулы жер болғандықтан, ауыл шаруашылығына жарамды жерлер жағалау бойындағы тар жолақтармен және бұрын құнарлы болған, бірақ қазір тозығы жеткен аңғарлармен шектелген. Елдің бір кездері мол болған орман ресурстары да күрт азайды, ал Гондурас 19 ғасырдан бері минералды ресурстардан экономикалық тұрғыдан маңызды табыс тапқан жоқ. Сол сияқты, Гондурас өнеркәсіптік секторы толық дамыған жоқ. CACM-ның гүлденген кезеңі (1960 жылдардың ортасы мен соңы), Сальвадор мен Гватемала үшін өнеркәсіптік өрлеуді тудырды, Гондурас экономикасына тиісінше әсер етпеді, тек Сальвадор және Гватемала экономикасының салыстырмалы артықшылықтарына байланысты импортты арттырды және Гондурас бәсекелесе алмады. Банан мен кофе де табыстың сенімді емес көзі болып шықты. Банан бағасы кофеге қарағанда халықаралық нарықтың құбылмалылығына аз бейім болғанымен, 1974 жылғы "Fifi" дауілі, құрғақшылық және аурулар сияқты табиғи апаттар жиі және кездейсоқ болатын, өнімді күрт төмендетіп, экономикалық зиян келтірді. Сонымен қатар, бананды көбінесе халықаралық корпорациялар өсіріп, сатады, олар пайданың көп бөлігін өздерінде сақтайды. Кофе экспорты, экономикалық қолдаудың маңызды көзі ретінде де сенімсіз, 1970 жылдардың ортасында Гондурас экспорттық табысының ең ірі көзіне айналды, бірақ халықаралық бағаның төмендеуі және үлкен қаржы тапшылығы кофеге экономикалық негіз ретінде қараудың осалдығын көрсетті.

Honduras's international economic activity surged in the early 20th century. Between 1913 and 1929, its agricultural exports rose from $3 million ($2 million from bananas) to $25 million ($21 million from bananas). These "golden" exports were supported by more than $40 million of specialized banana company investment in the Honduran infrastructure and were safeguarded by US pressure on the national government when the companies felt threatened. The overall performance of the Honduran economy remained closely tied to banana prices and production from the 1920s until after the mid century because other forms of commercial export agriculture were slow to emerge. In addition, until drastically reduced in the mid 1950s, the workforce associated with banana cultivation represented a significant proportion of the wage earners in the country. Just before the banana industry's largest strike in 1954, approximately 35,000 workers held jobs on the banana plantations of the United Fruit Company (later United Brands Company, then Chiquita Brands International) or the Standard Fruit Company (later brought by Castle and Cook, then Dole Food Company). After 1950 Honduran governments encouraged agricultural modernization and export diversification by spending heavily on transportation and communications infrastructure, agricultural credit, and technical assistance. During the 1950s—as a result of these improvements and the strong international export prices—beef, cotton, and coffee became significant export products for the first time. Honduran sugar, timber, and tobacco also were exported, and by 1960 bananas had declined to a more modest share (45 percent) of total exports. During the 1960s, industrial growth was stimulated by the establishment of the Central American Common Market (CACM—see Appendix B). As a result of the reduction of regional trade barriers and the construction of a high common external tariff, some Honduran manufactured products, such as soaps, sold successfully in other Central American countries. Because of the greater size and relative efficiency of the Salvadoran and Guatemalan industrial sectors, however, Honduras bought far more manufactured products from its neighbors than it sold to them. After the 1969 Soccer War with El Salvador, Honduras effectively withdrew from the CACM. Favorable bilateral trade arrangements between Honduras and the other former CACM partners were subsequently negotiated, however. A political shift in the 1980s had strong and unexpected repercussions on the country's economic condition. Beginning in late 1979, as insurgency spread in neighboring countries, Honduran military leaders enthusiastically came to support United States policies in the region. This alignment resulted in financial support that benefited the civilian as well as the military ministries and agencies of Honduras. Honduran defense spending rose throughout the 1980s until it consumed 20 to 30 percent of the national budget. Before the military buildup began in fiscal year (FY) 1980, United States military assistance to Honduras was less than US$4 million. Military aid more than doubled to reach just under US$9 million by FY 1981, surged to more than $31 million by FY 1982, and stood at $48.3 million in FY 1983. Tiny Honduras soon became the tenth largest recipient of United States assistance aid; total economic and military aid rose to more than $200 million in 1985 and remained at more than $100 million for the rest of the 1980s. The increasing dependence of the Honduran economy on foreign aid was aggravated by a severe, regionwide economic decline during the 1980s. Private investment plummeted in 1980, and capital flight for that year was $500 million. To make matters worse, coffee prices plunged on the international market in the mid 1980s and remained low throughout the decade. In 1993 average annual per capita income remained depressingly low at about $580, and 75 percent of the population was poor by internationally defined standards. Traditionally, Honduran economic hopes have been pinned on land and agricultural commodities. Despite those hopes, however, usable land has always been severely limited. Honduras's mostly mountainous terrain confines agriculturally exploitable land to narrow bands along the coasts and to some previously fertile but now largely depleted valleys. The country's once abundant forest resources have also been dramatically reduced, and Honduras has not derived economically significant income from mineral resources since the 19th century. Similarly, Honduras's industrial sector never was fully developed. The heady days of the CACM (mid to late 1960s), which produced an industrial boom for El Salvador and Guatemala, barely touched the Honduran economy except to increase its imports because of the comparative advantages enjoyed by the Salvadoran and Guatemalan economies and Honduras's inability to compete. Bananas and coffee have also proven unreliable sources of income. Although bananas are less subject to the vagaries of international markets than coffee, natural disasters such as Hurricane Fifi in 1974, drought, and disease have appeared with a regular, albeit random, frequency to take their economic toll through severely diminished harvests. Moreover, bananas are grown and marketed mostly by international corporations, which keep the bulk of wealth generated. Coffee exports, equally unreliable as a major source of economic support, surpassed bananas in the mid1970s as Honduras's leading export income earner, but international price declines coupled with huge fiscal deficits underlined the vulnerability of coffee as an economic base.

1990 жылдар

1990 жылдарға қадам басқан Гондурас елде салыстырмалы түрде бейбітшілік орнады, азаматтық үкімет нығайып, саяси және экономикалық салаға әскеринің араласуы бұрынғы жылдармен салыстырғанда азайды. Дегенмен, ел ауыр сыртқы қарыздың салмағымен күресіп, табиғи ресурстарының азаюына тап болды және әлемдегі ең жылдам өсіп, қалаланатын халықтарының біріне айналды. Үкімет алдындағы маңызды міндет – АҚШ-тың көмегін тоқтатудың орнын толтыра алатын, бірақ дәстүрлі ауыл шаруашылығы экспортқа ғана тәуелді болмайтын экономикалық база құру болды. 1990 жылдары банан өндірісі қайта жанданды, әсіресе Еуропалық жаңа сауда келісімдері нарық көлемін ұлғайтқанда. Шағын банан өндіруші кооперативтері 1990 жылдары өздерінің жерлерін ірі коммерциялық компанияларға сатуға асықты, ал үкіметке тиесілі банан өсіретін соңғы жерлер жекешелендірілді. Орталық Американың көптеген елдері сияқты, Гондурас та 1990 жылдары шетелдік инвесторларды, әсіресе Азиялық киім тігісін құрастыру фирмаларын тартуға тырысты және ұлттық индустрияны жекешелендіруден түсетін табысқа үміттенді. Орталық Америкадағы ең көп ереуілге бейім жұмыс күшіне, қарыздың ауыр салмағына және тозуға жақын өнеркәсіптік активтерге, сондай-ақ дамылмаған инфрақұрылымға ие Гондурас, Гондураспен бірдей экспорттық нарықтарда бәсекелесетін Орталық Америка мен Кариб бассейні елдерімен салыстырғанда айқын экономикалық кемшіліктерге тап болды. 1989 жылдың қарашасында сайланған Гондурас президенті Рафаэль Леонардо Кальехас Ромеро, Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) мен Дүниежүзілік банк ұсынған стандартты экономикалық үнемдеу шараларын сақтауға тырысқандықтан, өкімет басындағы алғашқы кезеңдерінде үлкен табысқа жете алмады. 1993 жылғы қарашадағы президент сайлауына жақындаған сайын, қатаң экономикалық шаралардың саяси салдары оларды жүзеге асыру мүмкіндігін одан да төмендетті. Партиясының 1993 жылғы сайлауда жеңіске жету үміті әлеуметтік бағдарламаларды жақсартуға, жұмыспен қамту қажеттіліктерін шешуге және наразылық білдіріп, белсенді мемлекеттік секторды қанағаттандыруға байланысты болды. Алайда, осы мақсаттарға жету үшін бюджетті теңгерлеуден, инфляцияны төмендетуден, инвестицияларды тарту және экономикалық өсімді ынталандыру үшін дефицитті және сыртқы қарызды азайтудан бас тарту қажет болды. Кальехасқа экономикалық қиын жағдай мұра болып қалды. Экономика 1989 жылдан бастап тез нашарлап, АҚШ Халықаралық даму агенттігі (AID) бұрынғы үкіметтің экономикалық саясатына наразылық білдіріп, жаңа үкіметті экономикалық реформалар жасауға итермелеу үшін Гондурасқа гранттарды бөлуді тоқтатты. Осы қаражаттың бөлінбеуі елдің экономикалық проблемаларын одан әрі ушықтырды. АҚШ көмегінің қысқартылуының орнын толтыруға көмектесетін көпжақты несие беру институттарынан қаржы алу 1989 жылы әлі де келіссөздер кезеңінде болды және алдымен елдің үлкен сыртқы қарызын өтеуге байланысты болды. 1983-1985 жылдар аралығында Гондурас үкіметі сыртқы қарыздың көп көлемін тартып, қымбат, жоғары технологиялық инфрақұрылымдық жобаларды іске қосты. Көшелер мен бөгеттердің құрылысы көбінесе көпжақты несиелер мен гранттар есебінен қаржыландырылды және аймақтық рецессияның әсерін өтеу үшін жұмыс орындарын құруға бағытталған. Бірақ даму жобалары мемлекеттік сектордағы жұмыс орындарының санын көбейтіп, шағын элитаның қалтасын толтыруға ғана қызмет етті. Жобалар жеке сектордың инвестицияларын қоздырмады және жеке секторда көптеген жұмыс орындарын құрмады. Оның орнына, жан басына шаққандағы табыс азайды, ал Гондурас сыртқы қарызы екі есеге артты. 1985-1988 жылдар аралығында шетелдік көмектің одан да көп мөлшерде ағыны экономиканы қолдап тұрды, бірақ үкіметтер ақшамен қатар уақытты да қарызға алғаны тез анық болды. 1985-1989 жылдар аралығында шетелдік көмек жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) 4,6 пайызын құрады. Үкімет бюджетінің 44 пайызы шетелдік көздерден түскен ақшаға қаржыландырылды. Ақша құюдың жанама салдары ұлттық валюта – лемпираның құны жоғары бағаланып, экспорттың көлемі азайды. Импорттау мүмкіндігі жоғары мемлекеттік сектордың өсуі жеке тұтыну мен мемлекеттік шығындарға негізделген экономиканың өсуін көрсетуге жеткілікті болды. Бірақ үкімет экономиканың тарихи, негізгі құрылымдық проблемаларын – оның бірнеше дәстүрлі тауарларға тым тәуелділігі мен инвестициялардың жетіспеушілігін шешуге аз күш жұмсады. Жұмыссыздық өсті, жеке инвестициялар азайды. 1989 жылы президент Кальехастың экономикалық мақсаты Гондурас экономикасының өсімін 1960-1980 жылдарғы деңгейге қайтаруға бағытталды. 1960 және 1970 жылдар аралығында ел экономикасы, негізінен ауыспалы дәстүрлі ауыл шаруашылығы тауарларының есебінен, жылдық өсімнің 4-5 пайызын құрады. Алайда, 1980 жылдардың соңында Кальехастың 1980 жылдардың терең аймақтық рецессиясынан елді шығаруға көмектесетін жеткілікті құралдары болмады. 1989-1993 жылдар аралығындағы нақты өсім ЖІӨ жан басына шаққандағы өзгерістерге көбінесе теріс немесе шағын оң нәтижелерге әкелді, ал халық саны жылына шамамен 4 пайызға өсті. Президент Кальехас қажетті жаңа несиелердің талаптарын орындауға тырысты. Мемлекеттік сектордағы жұмыс күшін қысқарту, дефицитті төмендету және көпжақты несие беру институттарының талаптарына сәйкес салықтан түсетін кірістерді арттыру – оның ең үлкен қиындықтары болды. Мемлекеттік сектор дефицитін азайтуға бар күшін салғанға қарамастан, 1990 жылғы фискалдық дефициттің ЖІӨ-ге қатынасы 1989 жылғы көрсеткіштен көп айырмашылық танытпады. 1991 жылы жалпы мемлекеттік сектор дефициті ЖІӨ-нің 8,6 пайызына, немесе шамамен L1 миллиардқа дейін өсті. 1993 жылғы дефицит ЖІӨ-нің 10,6 пайызына дейін ұлғайды. Гондурас үкіметінің орта мерзімді экономикалық мақсаттары, ХВҚ-ның талаптарына сәйкес, 1992 жылы ЖІӨ-нің 3,5 пайызына, ал 1993 жылы 4 пайызына жететін нақты өсімді қамтамасыз етуді көздеді. Шындығында, 1991 жылы ЖІӨ 3,3 пайызға, 1992 жылы 5,6 пайызға, ал 1993 жылы шамамен 3,7 пайызға өсті. Экономика ұзақ уақыт бойы белгілі бір жағдайға қарай жұмыс істегендіктен, оның тиімді экономикалық мақсаттарды іске асыруға қажетті құралдары болмады. Ең шұғыл дағдарысты шешу көбінесе ұзақ мерзімді мақсаттардан басымдық алды.

As Honduras entered the 1990s, it did have some factors working in its favor—relative peace and a stronger civilian government with less military interference in the politics and economy of the country than in past years. The country was hobbled, however, by horrendous foreign debt, could claim only diminished natural resources, and had one of the fastest growing and urbanizing populations in the world. The government's daunting task then became how to create an economic base able to compensate for the withdrawal of much United States assistance without becoming solely dependent on traditional agricultural exports. In the 1990s, bananas were booming again, particularly as new European trade agreements increased market size. Small banana producing cooperatives lined up in the 1990s to sell their land to the commercial giants, and the last banana producing lands held by the government were privatized. Like most of Central America, Honduras in the 1990s began to woo foreign investors, mostly Asian clothing assembly firms, and it held high hopes for revenue to be generated by privatizing national industries. With one of the most strike prone labor forces in Central America, debt burdened and aging industrial assets, and a dramatically underdeveloped infrastructure, Honduras, however, has distinct economic disadvantages relative to its Central American and Caribbean neighbors, who compete with Honduras in the same export markets. Honduran president Rafael Leonardo Callejas Romero, elected in November 1989, enjoyed little success in the early part of his administration as he attempted to adhere to a standard economic austerity package prescribed by the International Monetary Fund (IMF) and the World Bank. As the November 1993 presidential elections drew closer, the political fallout of austere economic measures made their implementation even less likely. Any hope for his party's winning the 1993 election was predicated on improving social programs, addressing employment needs, and appeasing a disgruntled, vocal public sector. However, reaching those goals required policies that moved away from balancing the budget, lowering inflation, and reducing the deficit and external debt to attract investment and stimulate economic growth. Callejas inherited an economic mess. The economy had deteriorated rapidly, starting in 1989, as the United States Agency for International Development (AID) pointedly interrupted disbursements of its grants to Honduras to signal displeasure with the economic policies of the old government and to push the new government to make economic reforms. Nondisbursal of those funds greatly exacerbated the country's economic problems. Funds from the multilateral lending institutions, which eventually would help fill the gap left by the reduction of United States aid, were still under negotiation in 1989 and would be conditioned first on payment of arrears on the country's enormous external debt. Between 1983 and 1985, the government of Honduras—pumped up by massive infusions of external borrowing—had introduced expensive, high tech infrastructure projects. The construction of roads and dams, financed mostly by multilateral loans and grants, was intended to generate employment to compensate for the impact of the regionwide recession. In reality, the development projects served to swell the ranks of public sector employment and line the pockets of a small elite. The projects never sparked private sector investment or created substantial private employment. Instead, per capita income continued to fall as Honduras's external debt doubled. Even greater injections of foreign assistance between 1985 and 1988 kept the economy afloat, but it soon became clear that the successive governments had been borrowing time as well as money. Foreign aid between 1985 and 1989 represented about 4.6 percent of the gross domestic product (GDP). About 44 percent of the government's fiscal shortfall was financed through cash from foreign sources. Side effects of the cash infusion were that the national currency, the lempira became overvalued and the number of exports dropped. A booming public sector, with its enhanced ability to import, was enough to keep the economy showing growth, based on private consumption and government spending. But the government did little to address the historical, underlying structural problems of the economy—its overdependence on too few traditional commodities and lack of investment. Unemployment mushroomed, and private investment withered. By 1989 president Callejas's broad economic goal led a return of Honduran economic growth to 1960–80 levels. During the decades of the 1960s and 1970s, the country's economy, spurred mostly by erratically fluctuating traditional agricultural commodities, nevertheless averaged real annual growth of between 4 and 5 percent. At the end of the 1980s, however, Callejas had few remaining vehicles with which to pull the country out of the deep regionwide recession of the 1980s. Real growth between 1989 and 1993 translated to mostly negative or small positive per capita changes in the GDP for a population that was growing at close to 4 percent annually. President Callejas attempted to adhere to conditions of desperately needed new loans. Cutting the size of the public sector workforce, lowering the deficit, and enhancing revenues from taxes—as mandated by the multilateral lending institutions—were consistently his biggest stumbling blocks. Despite his all out effort to reduce the public sector deficit, the overall ratio of fiscal deficit to the GDP in 1990 showed little change from that in 1989. The total public sector deficit actually grew to 8.6 percent of the GDP, or nearly L1 billion, in 1991. The 1993 deficit expanded to 10.6 percent of GDP. The Honduran government's medium term economic objectives, as dictated by the IMF, were to have generated real GDP growth of 3.5 percent by 1992 and 4 percent by 1993. In fact, GDP growth was 3.3 percent in 1991, 5.6 percent in 1992, and an estimated 3.7 percent in 1993. The economy had operated so long on an ad hoc basis that it lacked the tools to implement coherent economic objectives. Solving the most immediate crisis frequently took precedence over long term goals.

Инфляция

1991 жылы президент Каллехас инфляцияны бақылауда шағын жетістіктерге қол жеткізді. 1990 жылғы жалпы инфляция 36,4 пайызға жетті – бұл Латын Америкасының кейбір елдеріндегі гиперинфляция сияқты емес, бірақ Гондурас үшін соңғы қырық жылдағы ең жоғары жылдық көрсеткіш еді. Гондурас үкіметі мен ХВҚ 1992 жылы инфляцияны 12 пайызға, ал 1993 жылы 8 пайызға дейін төмендетуді мақсат еткен. Нақты көрсеткіштер 1992 жылы 8,8 пайызды, ал 1993 жылы шамамен 10,7 пайызды құрады. Гондурастықтар төмен инфляцияға (1985 жылы 3,4 пайыз, 1986 жылдың соңына қарай 4,5 пайызға дейін өсті) үйренген, өйткені лемпираны долларға бекіту Гондурас инфляциясын дамыған елдердегі инфляция деңгейімен байланыстырды. Бірақ төмен инфляция күтілгендіктен, жоғары инфляцияның шындығы одан да ауыррақ сезілді және 1990 жылы инфляция өскен кезде үкіметке қосымша қысым жасады.

Жұмыссыздық

1980-1983 жылдары жұмыссыздық деңгейі 20 пайызды құрады, бұл 1970 жылдардың соңына қарағанда екі есе көп. 1980 жылдар бойында жаңа жұмыс орындарының құрылуы еңбек күшінің өсу қарқынынан қалып қойды. 1985 жылы жұмыссыздық 25 пайызға жетті, ал 1989 жылы жұмыссыздық пен толыққанды жұмыспен қамтылмағандардың саны 40 пайызға өсті. 1993 жылы Гондурас еңбек күшінің 50-60 пайызы жұмыссыз немесе толыққанды жұмыспен қамтылмаған деп есептелді. 1980 жылдары үкімет жеке инвестициялардың нәтижесінде экономикалық өсімге қол жеткізудің орнына шетелдік көмекті қабылдауы, жаңа жұмыс орындарын құру қажеттігін ескермеуге әкеп соқты. Гондурас ЖІӨ-сі 1980 жылдардың көп бөлігінде, әсіресе Латын Америкасының басқа елдерімен салыстырғанда, тұрақты өсімді көрсетті, бірақ бұл өсім жеке тұтыну мен мемлекеттік шығындардың есесінен жасалған еді. 1970 жылдардың соңында негізгі ауыл шаруашылық жұмыс орындары азайды. Гондурас шекарасындағы кофе егістерінің көлемі азайды, себебі көршілес Никарагуа мен Сальвадордағы қақтығыстар Гондурасқа тарады. Жұмыс орындарының жетіспеушілігіне себеп болған басқа факторлар: жердің шектеулі болуы, кофе өсірушілердің соғыс аймақты тұрақсыздандырғандықтан инвестиция жасауға құлшынбауы және несие алу мүмкіндігінің болмауы. Шағын фермерлер жер учаскелерінің көлемі мен өнімділігі төмендегендіктен, өздерін асырау мүмкіндігінен айырылды. Ауыл шаруашылығындағы мәселелер урбанизацияны күшейте түсті. 1960 жылы Гондурас халқының 77 пайызы ауылдық жерлерде тұрды. 1992 жылы бұл көрсеткіш 55 пайызға төмендеді. Шаруалар (кампесинолар) жұмыс іздеп қалаларға ағылып келді, бірақ онда аз мүмкіндіктерге тап болды. Жұмыссыздық деңгейі көрші елдердегі соғыстардан қашқан босқындардың көптеп келуімен одан да ушықты, олар Гондурастың салыстырмалы түрде төмен халық тығыздығы мен бейбітшілігіне тартылды. Ауыл шаруашылығы секторында (1993 жылы еңбек күшінің шамамен 60 пайызы осы секторда жұмыс істеді) жұмыссыздық деңгейі жалпы еңбек күшінің көрсеткіштерінен әлдеқайда жоғары деп есептелді. 1990 жылдардың басында Гондурастың қалалық жұмыс орындарының көп бөлігі толыққанды емес және бейресми сектордағы жұмыстардан тұрды, өйткені мыңдаған бұрынғы ауыл шаруашылығы жұмысшылары мен босқындар жақсы өмір іздеп қалаларға көшіп келді. Алайда, отандық жеке сектор мен шетелдік инвестициялардың азаюына және саяси немесе әскери байланыстары бар шағын орта таптың мемлекеттік сектордағы жұмыс орындарына басымдық беруіне байланысты ресми секторда жаңа жұмыс орындары аз ашылды. 1991 жылы Гондурастың он жұмысшысының біреуі ғана ресми секторда тұрақты жұмыспен қамтылған. 1980 жылдардың ортасында Дүниежүзілік банк жыл сайын шамамен 10 000 жаңа жұмыс орны құрылатынын хабарлады; жаңа жұмыс орындарының аздығы салдарынан жұмыссыздардың қатары жыл сайын 20 000 адамға көбейді. Алайда, толық жұмыспен қамту үшін қажетті жұмыс орындары мен құрылған жаңа жұмыс орындары арасындағы нақты айырмашылық бұл көрсеткіштен де асып түсті. Жұмыс істейтіндердің жалақысының сатып алу қабілеті 1980 жылдар бойында төмендеді, ал негізгі тауарлардың, әсіресе азық-түліктің бағасы күрт өсті.

Between 1980 and 1983, 20 percent of the workforce was unemployed—double the percentage of the late 1970s. Job creation remained substantially behind the growth of the labor force throughout the 1980s. Unemployment grew to 25 percent by 1985, and combined unemployment and underemployment jumped to 40 percent in 1989. By 1993, 50 to 60 percent of the Honduran labor force was estimated to be either underemployed or unemployed. The government's acceptance of foreign aid during the 1980s, in lieu of economic growth sparked by private investment, allowed it to ignore the necessity of creating new jobs. Honduras's GDP showed reasonable growth throughout most of the 1980s, especially when compared to the rest of Latin America, but it was artificially buoyed by private consumption and public sector spending. Mainstay agricultural jobs became scarcer in the late 1970s. Coffee harvests and plantings in border area decreased because fighting in neighboring Nicaragua and El Salvador spilled over into Honduras. Other factors contributing to the job scarcity were limited land, a reluctance on the part of coffee growers to invest while wars destabilized the region, and a lack of credit. Small farmers became increasingly unable to support themselves as their parcels of land diminished in size and productivity. Problems in the agricultural sector have fueled urbanization. The Honduran population was 77 percent rural in 1960. By 1992 only 55 percent of the Honduran population continued to live in rural areas. Peasants (campesinos) flocked to the cities in search of work but found little there. Overall unemployment has been exacerbated by an influx of refugees from the wars in neighboring countries, attracted to Honduras, ironically, by its relatively low population density and relative peace. In the agricultural sector (which in 1993 still accounted for about 60 percent of the labor force), unemployment has been estimated to be far worse than the figures for the total labor force. Honduran urban employment in the early 1990s has been characterized by underemployment and marginal informal sector jobs, as thousands of former agricultural workers and refugees have moved to the cities seeking better lives. Few new jobs have been generated in the formal sector, however, because the domestic private sector and foreign investments have dropped and coveted public sector jobs have been reserved mostly for the small Honduran middle class with political or military connections. Only one of ten Honduran workers were securely employed in the formal sector in 1991. In the mid 1980s, the World Bank reported that only 10,000 new jobs were created annually; the low rate of job creation resulted in 20,000 people being added to the ranks of the unemployed every year. The actual disparity between jobs needed for full employment and new jobs created exceeded that projection, however. For those with jobs, the buying power of their wages tumbled throughout the 1980s while the cost of basic goods, especially food, climbed precipitously.

Үкіметтің рөлі

1960 жылдардың және 1970 жылдардың көп бөлігінде Гондурас үкіметтері, әскери басшылықпен басқарылатын, мемлекеттік қаржыландырылатын экономиканы жүргізді. Үкіметтер күшті, бірақ қамқорлыққа негізделген және белгілі бір дәрежеде жемқорлыққа толы мемлекеттік секторға, соның ішінде шетелдік және отандық инвесторлардан алынған парадан пайда көретіндерге, және мемлекеттік дамыған, құны жоғары кәсіпорындарға несиелерге кепілдіктер берді. Алайда, 1989 жылы президент Рафаэль Леонардо Каллехас Ромеро сайланған кезде, аймақтық экономикалық төмендеу, көрші елдердегі азаматтық соғыс, сыртқы кредиттердің азаюы және 1,5 миллиард доллардан астам капиталдың елден шығуы салдарынан ауыр соққыға ұшырады. Каллехас экономикалық саясатты мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіруге, сауда және тарифтік ережелерді либералдауға, сондай-ақ салық және басқа да жеңілдіктер арқылы шетелдік инвестицияларды ынталандыруға қарай өзгерте бастады. Каллехас әкімшілігі үкімет бақылауын азайтуға тырыспады. Керісінше, ол мемлекеттік сектордың шығындарын, мемлекеттік қызметкерлер санын және сауда дефицитін азайтуға бағытталған үкімет мақсаттарын өзгертті. Жалпы экономикалық жоспарлау экономика және сауда министрі басқаратын Ұлттық Жоғары Жоспарлау Кеңесінің жауапкершілігіне жүктелді. АҚШ-та білім алған экономист Каллехас президенті ұзақ мерзімді экономикалық реформаны бастағанда орталық үкіметке жаңа кәсібилікті және техникалық біліктіліктерді әкелді. 1918 жылдан бері 1 АҚШ доллары = L2 ретінде белгіленген лемпираның ресми айырбас бағамы 1990 жылы күрт құнсызданды. 1982 жылы валюталық бақылау енгізілді, нәтижесінде параллель валюта нарығы (қара нарық) және бірнеше шатастыратын ресми айырбас бағамдары пайда болды. Президент Каллехас 1990 жылы маңызды экономикалық реформалар кезеңін бастағанда осы бағамдардың кейбіреулері заңды түрде мойындалды, оның ішінде импорттық тарифтің ең жоғары мөлшерлемесін 90 пайыздан 40 пайызға дейін төмендету және көптеген қосымша төлемдер мен жеңілдіктерді жою болды. Лемпираның құны 1 АҚШ доллары = L4 дейін түзетілді, бірақ борышты капиталға айналдыру бағамы бұрынғы 1 АҚШ доллары = L2 мөлшерінде сақталды. Лемпираның ресми айырбас бағамы 1993 жылдың желтоқсанында 1 АҚШ доллары = L7.26 деңгейіне төмендеді. Президент сонымен қатар орталық үкіметтің кірісін арттыру мақсатында экспортқа уақытша салықтар енгізді. Баға және сауданы либералдау шаралары, сондай-ақ мемлекеттік реттеудің азаюы оның жүргізіп жатқан реформаларының бір бөлігіне айналды.

Throughout the 1960s and most of the 1970s, the military led governments of Honduras ran a state sponsored and state financed economy. The governments provided most guarantees for loans to a strong but patronage dominated and somewhat corrupt public sector that included recipients of graft extracted from foreign and domestic investors, and to costly state developed enterprises. By 1989 and the election of president Rafael Leonardo Callejas Romero, however, a heavy toll had been taken by regionwide economic recession, civil war in neighboring countries, the drying up of most external credit, and capital flight equaling more than $1.5 billion. Callejas began to shift economic policy toward privatizing government owned enterprises, liberalizing trade and tariff regulations, and encouraging increased foreign investment through tax and other incentives. The Callejas administration did not seek less government control. Rather it changed the government's objectives by focusing on reducing public sector spending, the size of the public sector workforce, and the trade deficit. Overall economic planning became the responsibility of the National Superior Planning Council, directed by the minister of economy and commerce. President Callejas, a US trained economist, brought new professionalism and technical skills to the central government as he began the arduous task of long term economic reform. The official exchange rate of the lempira, pegged at US$1=L2 since 1918, was dramatically devalued in 1990. Exchange controls had been introduced in 1982, resulting in a parallel currency market (black market) and several confusing official exchange rates operating simultaneously. Some of those rates were legally recognized in 1990 when President Callejas introduced a major series of economic policy reforms, which included reducing the maximum import tariff rate from 90 to 40 percent and getting rid of most surcharges and exemptions. The value of the lempira was adjusted to US$1=L4, with the exception of the rate for debt equity conversions, which remained at the old rate of US$1=L2. The official conversion rate of the lempira fell to US$1=L7.26 in December 1993. The president also introduced temporary taxes on exports, which were intended to increase central government revenue. Additional price and trade liberalization measures and fewer government regulations became part of his ongoing reforms.

Бюджет

1980-жылдар бойы Гондурас үкіметі шетелдік көмекпен қатты қаржыландырылды. Сыртқы қаржыландыру – көбінесе АҚШ-тан екіжақты несие – 1985 жылы мемлекеттік тапшылықтың 87 пайызына дейін өсті, ал келесі жылдары одан да артық өсті. 1991 жылы мемлекеттік сектордағы тапшылық толығымен сыртқы несиелер есебінен қаржыландырылды. Бұл қаржыландыру үкіметке ішкі несиеге деген сұранысты азайтуға және, демек, белгіленген валюта бағамын сақтауға мүмкіндік берді. 1991 жылы Каллехас жаңа несие алу үшін қажетті жалпы фискалдық тапшықты азайтуға қол жеткізді. Бірақ тапшықтың төмендеуі көбінесе есептеу амалы болды, себебі ол Париж клубының қарызкорларына сыртқы төлемдерді кейінге жылдырудың нәтижесінде болды және соңында мемлекеттік инвестицияларды арттыру қажеттілігімен өтелді. 1991 жылы көпжақты және екіжақты несие беру мекемелерімен жүргізілген келіссөздер Гондурасқа АҚШ-тан 39,5 миллион доллар көлемінде дамуға көмек, 70 миллион доллар көлемінде ақшалай гранттар түрінде төлем балансына көмек және 18,8 миллион доллар көлемінде азық-түлік көмегі әкелді. Гондурас сонымен қатар көпжақты несие беру институттарынан 302,4 миллион доллар көлемінде жеңілдік шарттармен несие алды. ЖІӨ-нің пайызы ретіндегі жалпы сыртқы қарыз 1990 жылы 119 пайыздан 1991 жылы 114 пайызға және 1993 жылы 112 пайызға төмендеді. Бұл төмендеуге АҚШ, Швейцария және Нидерландылардың 448,4 миллион долларлық қарызын кешіруі себеп болды. Дегенмен, жылына орташа есеппен 223,2 миллион доллар көлеміндегі амортизациялық төлемдер Гондурас қаржыландыру қажеттіліктерінің ұзақ мерзімде жоғары болып қалатынын қамтамасыз етті. Гондурас үкіметі жалпы салық түсімдерінің 1989 жылы ЖІӨ-нің 13,2 пайызынан 1991 жылы шамамен 15,7 пайызға дейін өседі деп жоспарлады. Бірақ кофе бағасының төмендеуі және жинау әдістерінің нашарлығы бұл мақсаттарға тосқауыл қойды. Осы салықтардың өсуіне қарамастан, Гондурас дамыған елдермен салыстырғанда төмен салық ставкаларына ие, әсіресе жылжымайтын мүлік салығы өте төмен.

Throughout the 1980s, the Honduran government was heavily financed by foreign assistance. External financing—mostly bilateral credit from the United States—rose dramatically until it reached 87 percent of the public deficit in 1985, rising even further in subsequent years. By 1991 the public sector deficit was entirely financed with net external credit. That financing permitted the government to reduce the demand for internal credit and, therefore, to maintain its established exchange rate. In 1991 Callejas managed to give the appearance of having reduced the overall fiscal deficit, a requirement for new credit. But the deficit decrease was mostly an accounting device because it resulted from the postponement of external payments to the Paris Club debtors and eventually would be offset by pressure to raise public investment. During 1991, loan negotiations with multilateral and bilateral lending institutions brought Honduras $39.5 million in United States development assistance, $70 million in balance of payments assistance in the form of cash grants, and $18.8 million in food aid. Honduras country also negotiated $302.4 million in concessional loans from the multilateral lending institutions. Total outstanding external debt as a percentage of GDP fell from 119 percent in 1990 to 114 percent in 1991 and to 112 percent in 1993. This drop was largely the result of debt forgiveness of $448.4 million by the United States, Switzerland, and the Netherlands. Scheduled amortization payments of an average $223.2 million per year, however, guaranteed that Honduras's gross funding requirements would remain large indefinitely. The government of Honduras projected that overall tax revenues would increase from 13.2 percent of GDP in 1989 to about 15.7 percent in 1991. Adjustments for low coffee prices and the continuation of lax collection methods, however, undermined those goals. Despite these tax increases, compared to developed countries, Honduras has low tax rates with, particularly low property taxes.

Еңбек күші

Гондурас біліктілігі төмен және білімсіз жұмысшылардың көптігінен зардап шегеді. 1993 жылы Гондурастың жұмысшыларының көпшілігі ауыл шаруашылығында жұмыс істеді, бұл жұмыс күшінің шамамен 60 пайызын құрады. Ауыл тұрғындарының жартысынан көбі жерсіз қалған, маусымдық жұмысқа және төмен жалақыға тәуелді. Ауыл шаруашылығындағы халықтың 55 пайызы екі гектардан аз жерді иеленеді және сол жерлерден жылына 70 доллардан аз табыс табады, көбінесе өзіне жетерлік азық-түлік өсіру арқылы. 1993 жылы Гондурастағы жұмыс күшінің 9–13 пайызы ғана елдің шағын өндірістік секторында жұмыс істеді – Орталық Америкадағы ең кішкентайлардың бірі. Білікті жұмысшылар жетіспейді. 1972 жылы құрылған Ұлттық кәсіптік оқу орталығынан (Instituto Nacional de Formación Profesional – INFOP) жылына 25 000 адам бітіреді, оның ішінде шамамен 21 пайызы өнеркәсіп жұмысшылары. Гондурастың дәстүрлі кәсіпорын тірегі болған жүздеген шағын өндірістік фирмалар 1990-шы жылдардың басында импорттық бағалардың өсуіне және білікті еңбекке төленетін жалақының артуынан туған бәсекелестік күшейгенде жабыла бастады. Кішкентай Гондурас дүкендері, олардың көпшілігі ішкі нарыққа киім немесе азық-түлік өнімдерін өндірген, дәстүрлі түрде үкіметтен немесе жеке сектордан несие алуда аз қолдау көрді және кәдімгі өндірушілерге қарағанда қолөнершілерге көбірек ұқсады. Азиялық меншіктегі экспорттық құрастыру фирмалары (maquiladoras), көбінесе Кариб теңізінің жағалауында үкімет құрған еркін экономикалық аймақтарда жұмыс істейді, мыңдаған жұмыс іздеушілерді тартады және Сан-Педро-Сула, Тела және Ла-Сейба сияқты жаңа қалалық орталықтардың халқын көбейтеді. Бұл фирмалар 1991 жылы шамамен 16 000 жұмысшыны жұмысқа алды. 1993 жылы Гондурастағы жұмыс күшінің шамамен үштен бір бөлігі қызмет көрсету немесе «басқа» секторда жұмыс істеді. Бұл жіктеу әдетте адамның қалалық бейресми секторда немесе нашар жалақы алатын үй шаруасында күнкөріс табуымен байланысты. 1980-ші жылдары Орталық Америкада жұмыссыздық өскен сайын, көбірек адамдар Гондурас қоғамының шетінде ғана тірі қалу үшін өздерінің тапқырлығына сүйенуге мәжбүр болды. Бейресми секторға қатысты зерттеулер көрсеткендей, бала еңбегінің көбінесе Гондурастың ауыл шаруашылығы саласында пайда болатыны байқалды. 2014 жылы АҚШ Еңбек департаментінің Бала еңбегі немесе мәжбүрлі еңбекпен өндірілген тауарлар тізімі Гондураста осындай жағдайда өндірілген үш тауарды атады: кофе, лобстер және қарбыз.

Honduras suffers from an overabundance of unskilled and uneducated laborers. Most Honduran workers in 1993 continued to be employed in agriculture, which accounted for about 60 percent of the labor force. More than half of the rural population, moreover, remains landless and heavily dependent on diminishing seasonal labor and low wages. Fifty five percent of the farming population subsists on less than two hectares and earns less than $70 per capita per year from those plots, mostly by growing subsistence food crops. In 1993 only about 9–13 percent of the Honduran labor force was engaged in the country's tiny manufacturing sector—one of the smallest in Central America. Skilled laborers are scarce. Only 25,000 people per year, of which about 21 percent are industrial workers, graduate yearly from the National Institute of Professional Training (Instituto Nacional de Formación Profesional INFOP) established in 1972. Hundreds of small manufacturing firms, the traditional backbone of Honduran enterprise, began to go out of business beginning in the early 1990s, as import costs rose and competition through increasing wages for skilled labor from the mostly Asian owned assembly industries strengthened. The small Honduran shops, most of which had manufactured clothing or food products for the domestic market, traditionally received little support in the form of credit from the government or the private sector and were more like artisans than conventional manufacturers. Asian owned export assembly firms (maquiladoras), operating mostly in free zones established by the government on the Caribbean coast, attract thousands of job seekers and swell the populations of new city centers such as San Pedro Sula, Tela, and La Ceiba. Those firms employ approximately 16,000 workers in 1991. About one third of the Honduran labor force was estimated to be working in the service or "other" sector in 1993. That classification usually means that a person ekes out a precarious livelihood in the urban informal sector or as a poorly paid domestic. As unemployment soared throughout Central America in the 1980s, more and more people were forced to rely on their own ingenuity in order to simply exist on the fringes of Honduran society. As for the informal sector, research has shown that evidence of child labor has been observed mostly in the Honduran agricultural sector. In 2014, the U. S. Department of Labor's List of Goods Produced by Child Labor or Forced Labor cites three goods produced in such working conditions in Honduras; namely coffee, lobsters and melons.

Жұмыспен қамту көрсеткіштері мен жәрдемақылар

Гондурас үкіметтері 1974 жылдан бері ең төменгі жалақыны белгілеп келеді, бірақ оның орындалуы көбінесе нашар болды. Бұл бейжайлық 1980 жылдардың басында күшейді. Дәстүр бойынша, Гондурас жұмысшыларының көпшілігі әлеуметтік қамсыздандыру, әлеуметтік жәрдемақы немесе ең төменгі жалақымен қамтылмаған. Көпұлттық компаниялар әдетте стандартты ең төменгі жалақыдан жоғары төлейтін, бірақ жалпы алғанда, Гондурас жалақыалылары он жылдан астам уақыт бойы нақты жалақы мен сатып алу қабілетінің төмендеуін сезінді. Ең төменгі жалақының түзетулері көбінесе өмір сүру құнының өсуімен бірге жүрмейтін. 1990 жылы валютаның күрт девальвациясынан кейін, Гондурас жұмысшылары Батыс жарты шардағы ең төмен жалақы алатын жұмысшылардың қатарына кірді. Ал банан компаниялары 1970 жылдары салыстырмалы түрде жоғары жалақы төлеп келді. Банан жұмысшылары 1990 жылдарда да жалақы тізімінде жоғары сатыда болды; алайда 1980 жылдары банан өндірісі еңбекке аз талап қоятын болғандықтан, компаниялар инвестицияларын және жұмыс күшін қысқарды. Осының салдарынан, жәрдемақысымен бірге салыстырмалы түрде жақсы жалақы алатын ауыл шаруашылығы жұмысшыларының саны азайды. Президент Каллехас 1990 жылы Гондурас әлеуметтік инвестициялар қорын (Fondo Hondureño de Inversión Social – FHIS) құру арқылы қатаң кедейлікке жауап берді. Қор жолдарды күту сияқты қоғамдық жұмыс бағдарламаларын құрды және АҚШ-тың артық азық-түлігін аналар мен нәрестелерге ұсынды. Көптеген гондурастар осы нәзік әлеуметтік қорғау желісінен сығылып өтті. Әлеуметтік келісімнің жалғасы ретінде, және одан да маңыздысы, кәсіподақ пен үкімет арасындағы қатаң күрес нәтижесінде, президент Каллехас 1991 жылы үкімет бұрын келіскен ең төменгі жалақыдан 27,8 пайызға өсім жариялады. Бұл өсім 1990 жылдың қаңтарындағы 50 пайыздық және қыркүйектегі 22 пайыздық өсімге қосымша болды. Осы жеңілдіктерге қарамастан, 1991 жылы шағын ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында жұмыс істейтін жұмысшылар үшін күндік ең төменгі жалақы 1,75 АҚШ доллары, ал ірі экспорттық компаниялардағы жұмысшылар үшін 3,15 АҚШ доллары болды; көптеген жұмысшылар ең төменгі жалақыны ала алмады.

Honduran governments have set minimum wages since 1974, but enforcement has generally been lax. That laxity increased at the beginning of the 1980s. Traditionally, most Honduran workers have not been covered by social security, welfare, or minimum wages. Multinational companies usually paid more than the standard minimum wage, but, overall, the Honduran wage earner has experienced a diminution of real wages and purchasing ability for more than a decade. When they occurred, minimum wage adjustments generally did not keep up with the cost of living increases. After a major currency devaluation in 1990, average Honduran workers were among the most poorly paid workers in the Western Hemisphere. By contrast, the banana companies paid relatively high wages as early as the 1970s. Banana workers continued at the top of the wage scale in the 1990s; however, in the 1980s, as banana production became less labor intensive, the companies had decreased their investment and workforce. Consequently, fewer workers were employed as relatively well paid agricultural wage earners with related benefits. President Callejas responded to the severe poverty by implementing a specially financed Honduran Social Investment Fund (Fondo Hondureño de Inversión Social—FHIS) in 1990. The fund created public works programs such as road maintenance and provided United States surplus food to mothers and infants. Many Hondurans slipped through that fragile social safety net. As a continuing part of the social pact, and even more as the result of a fierce union government battle, President Callejas announced in 1991 a 27.8 percent increase over a minimum wage that the government had earlier agreed upon. That increase was in addition to raises of 50 and 22 percent set, respectively, in January and September 1990. Despite those concessions, the minimum daily rate in 1991 was only $1.75 for workers employed by small agricultural enterprises and $3.15 for workers in the big exporting concerns; most workers did not earn the minimum wage.

Еңбек одақтары

Гондурас ұзақ уақыт бойы кәсіподақтардың қатарына қосылған. 1993 жылы жалпы ресми жұмыс істейтін халықтың шамамен 15-20 пайызы қандай да бір кәсіподақпен өкілдік етілді, ал қалалық жұмысшылардың шамамен 40 пайызы кәсіподақ мүшелері болды. 1990 жылы мемлекеттік секторда 48 ереуіл болды, олар үкіметтің экономикалық үнемдеу бағдарламасына және мемлекеттік сектор қызметкерлерін жұмыстан босатуға наразылық білдірді. 1990 жылы Коммуникация, қоғамдық жұмыстар және көлік министрлігінің 4000-нан астам мемлекеттік қызметкері жұмыстан босатылды. 1991 жылдың басында шамамен 70 000 кәсіподақталған жұмысшы әлсіз мемлекеттік секторда жұмыс істеді. Алайда, үкімет 1991 жыл бойында өзінің үнемдеу бағдарламасының бір бөлігі ретінде бұл санды 8000-нан 10 000-ға дейін қысқартуға берген уәдесін орындады. Жеке секторда 1990 жылы 64 фирмада 94 ереуіл болды, өйткені жұмысшылар инфляцияға қарсы күресу үшін жалақыны көтеру үшін күресті. Алайда, Тела теміржол компаниясында (Chiquita Brands International—бұрынғы United Brands and United Fruit Company) өткен қырық екі күндік ереуіл сәтсіз аяқталды, және бұл жеңіліс кәсіподақтардың тікелей қарсыласу әрекеттерін уақытша тоқтатты. 1993 жылы Гондураста үш ірі еңбек конфедерациясы болды: Гондурас жұмысшыларының конфедерациясы (Confederación de Trabajadores de Honduras—CTH), шамамен 160 000 жұмысшыдан тұратын мүшелікке ие екенін мәлімдеді; Жалпы жұмысшылар орталығы (Central General de Trabajadores—CGT), 120 000 мүшесін өкілдік ететінін мәлімдеді; және Гондурас жұмысшыларының біртұтас конфедерациясы (Confederación Unitaria de Trabajadores de Honduras—CUTH), 1992 жылдың мамыр айында құрылған жаңа конфедерация, шамамен 30 000 мүшелігі бар. Үш конфедерация көптеген кәсіподақ федерацияларын, жеке кәсіподақтарды және шаруалар ұйымдарын қамтыды. CTH, елдің ең ірі сауда конфедерациясы, 1964 жылы елдің ең ірі шаруалар ұйымы, Гондурас шаруаларының ұлттық қауымдастығы (Asociación Nacional de Campesinos de Honduras—Anach) және Гондурас кәсіподақтарымен құрылды, олар Американдық өңірлік жұмысшылар ұйымына (Organización Regional Interamericana de Trabajadores—ORIT) мүше болды, бұл Американдық Еңбек Федерациясының және Кәсіби ұйымдар Конгресінің (AFL-CIO) жақын байланысы бар бүкіл континенттік еңбек ұйымы. 1990 жылдардың басында конфедерацияның үш негізгі құрамы болды: Гондурас ұлттық жұмысшылар одағының федерациясы (Federación Sindical de Trabajadores Nacionales de Honduras—Fesitranh), 45 000 мүшесі бар; Гондурас еркін кәсіподақтарының орталық федерациясы (Federación Central de Sindicatos Libres de Honduras), 22 000 мүшесі бар; және Гондурас ұлттық теңіз кәсіподақтарының федерациясы (Federación de Sindicales Marítimas Nacionales de Honduras), 2 200 мүшесі бар. Сонымен қатар, 60 000-нан 80 000-ға дейін мүшелері бар деп мәлімдеген Anach, Fesitranh-қа қатысты. Fesitranh - Сан-Педро-Сула және Пуэрто-Кортес еркін аймағында орналасқан көптеген кәсіподақтарымен елдің ең қуатты еңбек федерациясы болды. АҚШ-қа тиесілі банан компанияларының және АҚШ-қа тиесілі мұнай өңдеу зауытының кәсіподақтары да Fesitranh-қа қатысты. CTH ORIT, Американдық еркін еңбекті дамыту институты (AIFLD) және Германияның Фридрих Эберт қоры сияқты шетелдік еңбек ұйымдарынан қолдау алды және Халықаралық еркін кәсіподақтар конфедерациясының (ICFTU) филиалы болды. 1982 жылға дейін заңды түрде танылмаған болса да, CGT 1970 жылы христиан демократтарымен құрылды және Дүниежүзілік еңбек конфедерациясы (WCL) және Латын Америкасы жұмысшыларының орталық ұйымы (Central Latinoamericana de Trabajadores—CLAT) тарапынан сыртқы қолдау алды, бұл христиан демократиялық партиялар қолдаған өңірлік ұйым. Алайда, 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында CGT басшылығы Гондурас Ұлттық партиясымен (Partido Nacional de Honduras—PNH) тығыз байланыс орнатты, ал бірнеше басшы Каллехас үкіметінде қызмет етті. Тағы бір ұлттық шаруалар ұйымы, Ұлттық шаруалар одағы (Unión Nacional de Campesinos—UNC), 40 000 мүшелігі бар деп мәлімдеді, көп жылдар бойы CGT-мен байланыста болды және конфедерация ішіндегі маңызды күш болды. CUTH 1992 жылдың мамыр айында екі негізгі еңбек федерациясы, Гондурас жұмысшыларының біртұтас федерациясы (Federación Unitaria de Trabajadores de Honduras—FUTH) және Гондурас жұмысшыларының тәуелсіз федерациясы (Federación Independiente de Trabajadores de Honduras—FITH), сондай-ақ бірнеше кіші еңбек топтары құрылды, олардың барлығы Каллехас үкіметінің неолибералды экономикалық реформа бағдарламасын сынады. Марксистік FUTH, 1990 жылдардың басында шамамен 16 000 мүшесі бар, 1980 жылы үш коммунистік бағытталған одақтармен ұйымдастырылды, бірақ 1988 жылға дейін заңды мәртебеге ие болмады. Федерацияның Бүкіләлемдік кәсіподақтар федерациясы (WFTU), Латын Америкасы жұмысшыларының кәсіподақ бірлігі тұрақты конгресі (Congreso Permanente de Unidad Sindical de Trabajadores de América Latina—CPUSTAL) және Орталық Америка кәсіподақ бірлігі комитеті (Comité de Unidad Sindical de Centroamérica—CUSCA)мен сыртқы байланыстары болды. Оның құрамына су коммуналдық қызметтері, университеттер, электр энергиясы компаниялары, сыра зауыттары және мұғалімдер кәсіподақтары, сондай-ақ бірнеше шаруалар ұйымдары кірді, соның ішінде 1985 жылы құрылған және 1980 жылдардың басында жерді иемденуде белсенді болған Ұлттық шаруалар орталығы (Central Nacional de Trabajadores del Campo—CNTC). FUTH сондай-ақ 1984 жылы құрылған Халықтық ұйымдарды үйлестіру комитеті (Comité Coordinadora de las Organizaciones Populares—CCOP) деп аталатын топта бірқатар солшыл халықтық ұйымдармен байланыс орнатты. FUTH мүшелерінің наразылығынан FITH құрылды, ол 1988 жылы заңды мәртебеге ие болды. FITH 1990 жылдардың басында шамамен 13 000 мүшесі бар 14 кәсіподақтан тұрды.

Honduras has long been heavily unionized. In 1993 approximately 15 to 20 percent of the overall formal workforce was represented by some type of union, and about 40 percent of urban workers were union members. There were forty eight strikes in the public sector alone in 1990, protesting the government's economic austerity program and layoffs of public sector workers. More than 4,000 public sector employees from the Ministry of Communications, Public Works, and Transport were fired in 1990. About 70,000 unionized workers remained in the faltering public sector at the beginning of 1991. However, the government largely made good its pledge to trim that number by 8,000 to 10,000 throughout 1991 as part of its austerity program. In the private sector, 1990 saw 94 strikes in 64 firms, as workers fought for wage increases to combat inflation. A forty two day strike at the Tela Railroad Company (owned by Chiquita Brands International—formerly United Brands and United Fruit Company) was unsuccessful, however, and that defeat temporarily ended union efforts at direct confrontation. In 1993 Honduras had three major labor confederations: the Confederation of Honduran Workers (Confederación de Trabajadores de Honduras—CTH), claiming a membership of about 160,000 workers; the General Workers Central (Central General de Trabajadores—CGT), claiming to represent 120,000 members; and the Unitary Confederation of Honduran Workers (Confederación Unitaria de Trabajadores de Honduras—CUTH), a new confederation formed in May 1992, with an estimated membership of about 30,000. The three confederations included numerous trade union federations, individual unions, and peasant organizations. The CTH, the nation's largest trade confederation, was formed in 1964 by the nation's largest peasant organization, the National Association of Honduran Peasants (Asociación Nacional de Campesinos de Honduras—Anach), and by Honduran unions affiliated with the Inter American Regional Organization of Workers (Organización Regional Interamericana de Trabajadores—ORIT), a hemispheric labor organization with close ties to the American Federation of Labor Congress of Industrial Organizations (AFL CIO). In the early 1990s, the confederation had three major components: the 45,000 member Federation of Unions of National Workers of Honduras (Federación Sindical de Trabajadores Nacionales de Honduras—Fesitranh); the 22,000 member Central Federation of Honduran Free Trade Unions (Federación Central de Sindicatos Libres de Honduras); and the 2,200 member Federation of National Maritime Unions of Honduras (Federación de Sindicales Marítimas Nacionales de Honduras). In addition, Anach, claiming to represent between 60,000 and 80,000 members, was affiliated with Fesitranh. Fesitranh was by far the country's most powerful labor federation, with most of its unions located in San Pedro Sula and the Puerto Cortés Free Zone. The unions of the United States owned banana companies and the United States owned petroleum refinery also were affiliated with Fesitranh. The CTH received support from foreign labor organizations, including ORIT, the American Institute for Free Labor Development (AIFLD), and Germany's Friedrich Ebert Foundation and was an affiliate of the International Confederation of Free Trade Unions (ICFTU). Although it was not legally recognized until 1982, the CGT was originally formed in 1970 by the Christian Democrats and received external support from the World Confederation of Labour (WCL) and the Latin American Workers Central (Central Latinoamericana de Trabajadores—CLAT), a regional organization supported by Christian Democratic parties. In the late 1980s and early 1990s, however, the CGT leadership developed close ties to the National Party of Honduras (Partido Nacional de Honduras—PNH), and several leaders served in the Callejas government. Another national peasant organization, the National Union of Peasants (Unión Nacional de Campesinos—UNC), claiming a membership of 40,000, was affiliated with the CGT for many years and was a principal force within the confederation. The CUTH was formed in May 1992 by two principal labor federations, the Unitary Federation of Honduran Workers (Federación Unitaria de Trabajadores de Honduras—FUTH) and the Independent Federation of Honduran Workers (Federación Independiente de Trabajadores de Honduras—FITH), as well as several smaller labor groups, all critical of the Callejas government's neoliberal economic reform program. The Marxist FUTH, with an estimated 16,000 members in the early 1990s, was first organized in 1980 by three communist influenced unions, but did not receive legal status until 1988. The federation had external ties with the World Federation of Trade Unions (WFTU), the Permanent Congress for Latin American Workers Trade Union Unity (Congreso Permanente de Unidad Sindical de Trabajadores de América Latina—CPUSTAL), and the Central American Committee of Trade Union Unity (Comité de Unidad Sindical de Centroamérica—CUSCA). Its affiliations included water utility, university, electricity company, brewery, and teacher unions, as well as several peasant organizations, including the National Central of Farm Workers (Central Nacional de Trabajadores del Campo—CNTC), formed in 1985 and active in land occupations in the early 1980s. FUTH also became affiliated with a number of leftist popular organizations in a group known as the Coordinating Committee of Popular Organizations (Comité Coordinadora de las Organizaciones Populares—CCOP) that was formed in 1984. Dissident FUTH member formed the FITH, which was granted legal status in 1988. The FITH consisted of fourteen unions claiming about 13,000 members in the early 1990s.

Ауыл шаруашылығы және жерді пайдалану

2018 жылы Гондурас 5,5 миллион тонна қант қамысы, 2,5 миллион тонна пальма майы, 771 мың тонна банан және 481 мың тонна кофе өндірді, бұл оның негізгі өнімдері. Сонымен қатар, 704 мың тонна жүгері, 261 мың тонна апельсин, 293 мың тонна қарбыз, 127 мың тонна бұршақ және 81 мың тонна ананас өндірілді, оған қоса, қарбыз, картоп, помидор, капуста, грейпфрут, сорго сияқты басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерінің шағын өнімдері де болды. Гондурас жерінің жалпы ауданы 11,2 миллион гектарды құрайды, оның ішінде 1,7 миллион гектары (шамамен 15 пайызы) егіншілікке өте қолайлы. Гондурас жерінің көп бөлігі таулы аймақтармен жабылған, сондықтан елдің «Орталық Американың Тибеті» деген лақап аты бар. Дегенмен, Гондурас экономикасы әрқашан дерлік ауыл шаруашылығына тәуелді болды, ал 1992 жылы ауыл шаруашылығы әлі де экономиканың ең ірі секторы болып табылды, ол ЖІӨ-ге 28 пайыз үлес қосты. 1980-жылдардың ортасына қарай Гондурас жерінің жартысынан да азы егістікке отырғызылды. Қалған бөлігі жайылымдарға немесе орманды аймақтарға айналдырылып, мемлекетке немесе банан корпорацияларына тиесілі болды. Алайда, Гондурас топырағының көп бөлігінде Орталық Американың басқа аймақтарында кездесетін қалың жанартау күлінің болмауына байланысты, жатқан жерлерден қосымша өнім алу мүмкіндігі күмәнді болды. 1987 жылға қарай Гондурас жерінің 750 мың гектары мал шаруашылығымен айналысатын және жарамсыз азық егіндерін егушілердің дұрыс пайдаланбауы салдарынан күрделі түрде эрозияға ұшырады. 1993 жылы Гондурас үкіметі мен екі банан компаниясы – Chiquita Brands International және Dole Food Company Гондурас жерінің егістікке жарамды шамамен 60 пайызына иелік етті. Банан компаниялары 20-ғасырдың басында бананды елдің ішкі аймақтарынан жағалауға тасымалдау үшін салынатын теміржолдарды салу шартымен жерлерінің көп бөлігін сатып алды. Олардың көптеген жерлері суармалы емес болғандықтан пайдаланылмады. 1987 жылы егістік жерлердің шамамен 14 пайызы ғана суарылды. 1992 жылы егістік жерлердің көп бөлігі банан, кофе және қарбыз, қысқы көкөністер сияқты экспортқа арналған мамандандырылған дақылдармен егілді.

In 2018, Honduras produced 5.5 million tons of sugar cane, 2.5 million tons of palm oil, 771 thousand tons of banana and 481 thousand tons of coffee, these being its main crops. In addition, it produced 704 thousand tons of maize, 261 thousand tons of orange, 293 thousand tons of melon, 127 thousand tons of beans and 81 thousand tons of pineapple, in addition to smaller yields of other agricultural products such as watermelon, potato, tomato, cabbage, grapefruit, sorghum etc. The total land area of Honduras is 11.2 million hectares, of which a scant 1.7 million hectares (about 15 percent) are well suited for agriculture. Most land in Honduras is covered by mountains, giving rise to the country's nickname, "the Tibet of Central America." Nevertheless, the Honduran economy has always depended almost exclusively on agriculture, and in 1992 agriculture was still the largest sector of the economy, contributing 28 percent to the GDP. Less than half of Honduras's cultivable land was planted with crops as recently as the mid 1980s. The rest was used for pastures or was forested and was owned by the government or the banana corporations. Potential for additional productivity from fallow land was questionable, however, because much of Honduras's soil lacks the thick volcanic ash found elsewhere in Central America. By 1987 about 750,000 hectares of Honduran land had been seriously eroded as a result of misuse by cattle ranchers and slash and burn squatters who planted unsuitable food crops. The Honduran government and two banana companies—Chiquita Brands International and Dole Food Company—owned approximately 60 percent of Honduras's cultivable land in 1993. The banana companies acquired most of their landholdings in the early 20th century in return for building the railroads used to transport bananas from the interior to the coast. Much of their land remained unused because it lacked irrigation. Only about 14 percent of cultivated land was irrigated in 1987. Most land under cultivation in 1992 was planted in bananas, coffee, and specialized export crops such as melons and winter vegetables.

Ауыл шаруашылығы саясаты

1970-1985 жылдар аралығында ауыл шаруашылығы секторының өнімі аз немесе мүлдем өспеді. Алайда, 1995 жылдан бастап қолайлы ауа райы мен нарық жағдайларының нәтижесінде ауыл шаруашылығы секторының өсуі жылына 2,6 пайызды құрады, бұл сол кезеңдегі Латын Америкасының орташа көрсеткіштерінен сәл жоғары. Басты астық дақылдары мен кофе өндірісі артты; бананның экспорттық бағасы жоғары болды; ішкі нарыққа арналған шошқа еті, құс еті және сүт өндірісі көбейді. Сондай-ақ, дәстүрлі емес жемістер мен көкөністердің құны да артты. Гондурастың ауыл шаруашылығы өнімінің жалпы көлемі төмен болуына себебі, берілген жер көлемінен алынатын өнімнің аздығы себеп. Мысалы, Гондурастың шоколад өнімі тарихи түрде Коста-Риканың өнімінің шамамен жартысына ғана тең. Жердің өнімділігін арттыру үшін жақсартылған техникаларды қолданудың орнына, Гондурастың шаруалары көбірек өнім алу үшін өңделетін жердің гектарларын кеңейтіп, егістіктерін одан әрі орманға қарай жылжытқан. Бастапқыда ауыл шаруашылығына жарамды жақсы жердің мөлшері шектеулі болғандықтан, бұл саясат үнемі орманды кесуге және одан кейін топырақ эрозиясына әкеп соқты. Бұл техниканы жақсартуға құлшынбаушылық, жалпы алғанда нашар топырақ, несие тапшылығы және нашар дамыған инфрақұрылым өндірістің төмен болуына себепкер болды.

Жер реформасы

Гондурас үкіметі 1960 жылдардың басында теңсіз жер меншігін реттеуді бастады. Бұл реформалар ауылдық кооперативтерді ұйымдастыруға бағытталған. 1960 жылдан бастап Ұлттық аграрлық институт (Instituto Nacional Agrario—INA) мемлекеттік меншіктегі 1500 гектар жерді бөліп берді. 1963 жылғы әскери төңкеріс жер реформасы бағдарламасын тоқтатты. Тіпті минималды мемлекеттік бағытталған жер реформаларының болмауынан, 1970 жылдардың басында кедей адамдар үшін жер алудың басты жолы басып алу болып табылды. Бұл әрекеттер үкіметті 1972 және 1975 жылдары жаңа аграрлық реформалар жүргізуге итермеледі. Экспорттық дақылдарға арналған барлық жерлер реформадан босатылғанымен, шамамен 120 000 гектар 35 000 кедей отбасыға бөлінді. 1975 жылға қарай жағдай өзгеріп, аграрлық реформа дерлік тоқтатылды. 1975 жылдан 1980 жылдарға дейін пайдаланылмаған жерлерді заңсыз иемдену қайтадан артты. Жер реформасының қажеттілігі көбінесе жерді иемденушілерге және басқа жер иелеріне жерлерін сатуға немесе оны несиелерге кепіл ретінде пайдалануға рұқсат беретін заңдармен шешілді. 1989 жылы Кальехас үкіметі әлеуметтік мәселелерді, соның ішінде жер иеленуді және шағын фермерлердің басқа да қажеттіліктерін шешуге ниетті екенін мәлімдегеніне қарамастан, 1990 жылдардың басында шаруалар мен Гондурас қауіпсіздік күштері арасындағы қақтығыстар күшейді. Ауыл шаруашылығына несие беру және мемлекеттік қолдау экспорттық дақылдарды өндірушілерге, негізгі азық-түлік дақылдарын өндірушілердің есебінен артықшылық берді. Президент Кальехастың 1989-1992 жылдар аралығындағы Гондурас жер реформасы негізінен ірі ауыл шаруашылығы жер иелеріне бағытталған. 1990 жылдың тамызында жер иелері мен шаруалар ұйымдары қол қойған аграрлық келісім жеткіліксіз қаржыландырылып, көбінесе іске асырылмады. Сонымен қатар, Гондурас әскери қызметінен босатылған әскери қызметшілер 1976 жылы шаруалар ұйымы Аначқа бұрын берілген жерді күшпен иемденуге тырысқанда зорлық-зомбылық орын алды. 1991 жылдың мамырында Гондурас әскерилерінің тудырған зорлық-зомбылығы салдарынан сегіз шаруа қаза тапты. Осындай жағдайлардың елде зорлық-зомбылыққа ұласуын болдырмау үшін үкімет Ұлттық инвестиция корпорациясына (Corporación Nacional de Inversiones—Conadin) тиесілі жерді бөлуге уәде берді. Үкімет сондай-ақ 1983 жылы Гондурас әскерилері тәркілеген шаруалардың жерлерін қайтаруға уәде берді. 1992 жылы қабылданған Ауыл шаруашылығын жаңғырту заңы жерді тіркеуді жеделдетті және 1960 жылдары құрылған жер кооперативтерінің құрылымын өзгертті. Заң кооператив мүшелеріне өздерінің жерлерін шағын жеке учаскелерге бөлуге рұқсат берді. Нәтижесінде, экономикалық қиындықтарға тап болған кейбір шағын банан өндірушілер өз жерлерін алып банан өндірушілерге сатуды шешті. Еуропалық Одақпен (ЕО) Гондурас банан квотасын ЕО-ға арттыру туралы келісімге қол жеткізілгеннен кейін, алып банан компаниялары Еуропадан күтілетін жаңа сұранысты қанағаттандыру үшін қосымша жерге құмар болды.

The Honduran government nominally began to address inequitable land ownership in the early 1960s. Those efforts at reform focused on organizing rural cooperatives. About 1,500 hectares of government owned land were distributed by the National Agrarian Institute (Instituto Nacional Agrario—INA) beginning in 1960. A military coup in 1963 resulted in an end to the land reform program. Lacking even modest government directed land reforms, squatting became the primary means for poor people to gain land throughout the early 1970s. These actions spurred the government to institute new agrarian reforms in 1972 and 1975. Although all lands planted in export crops were exempted from reform, about 120,000 hectares were, nevertheless, divided among 35,000 poor families. By 1975 the pendulum had swung back, and agrarian reform was all but halted. From 1975 through the 1980s, illegal occupations of unused land increased once again. The need for land reform was addressed mostly by laws directed at granting titles to squatters and other landholders, permitting them to sell their land or to use it as collateral for loans. Despite declarations by the Callejas government in 1989 of its intent to increasingly address social issues, including land tenure and other needs of small farmers, the early 1990s were jolted by increased conflicts between peasants and the Honduran security forces. Agricultural credit and government support increasingly favored export crop producers at the expense of producers of basic food crops. The Honduran land reform process under President Callejas between 1989 and 1992 was directed primarily at large agricultural landowners. An agrarian pact, signed by landowners and peasant organizations in August 1990, remained underfunded and largely unimplemented. Furthermore, violence erupted as discharged members of the Honduran military forcibly tried to claim land that had already been awarded to the peasant organization Anach in 1976. In May 1991, violence initiated by members of the Honduran military resulted in the deaths of eight farmers. To keep similar situations around the country from escalating into violence, the government promised to parcel out land belonging to the National Corporation for Investment (Corporación Nacional de Inversiones—Conadin). The government also pledged to return to peasants land that had been confiscated by the Honduran military in 1983. An Agricultural Modernization Law, passed in 1992, accelerated land titling and altered the structure of land cooperatives formed in the 1960s. The law permitted cooperative members to break up their holdings into small personal plots that could be sold. As a result, some small banana producers suffering from economic hard times chose to sell their land to the giant banana producers. After an agreement was reached with the European Union (EU) to increase Honduras's banana quota to the EU, the large banana companies were avid for additional land for increased production to meet the anticipated new demand from Europe.

Дәстүрлі дақылдар

ХХ ғасыр бойы Гондурастың ауыл шаруашылығында банан басымдық құйды, содан кейін кофе мен қанттың үлесі азайды. 1992 жылы банан мен кофе Гондурастың экспорттық құнының 50 пайызын құрады және экономикаға ең үлкен үлес қосты. Бананның жалпы сатылымы 287 миллион долларға, ал кофе сатылымы 148 миллион долларға жетті. Бұл көрсеткіштер әсерлі болғанымен, банан өндірушілерінің өндіріс шығындарын және бағаның күрт төмендеуіне қарсы күресу үшін кофе экспортын нарықтан алып тастауды көрсетеді. Гондурастың ауыл шаруашылығына тағы бір ауыр соққы 1998 және 1999 жылдары «Митч» дауылы мен оның салдарынан тиді. 2012 жылдан бастап екі сала да дамуда. Банан өндірісін екі көпұлтты корпорация – Chiquita және Dole Food Company басқарады. Кофе өндірісі Гондурастағы шағын отбасылық шаруашылықтарға бәсекелесуге жақсы мүмкіндік береді. Қант та Гондурастың маңызды өнімі болып табылады. Chiquita Brands International және Dole Food Company қазір Гондурастың банан өндірісі мен экспортының көп бөлігін құрайды. 1980-ші жылдардың соңына дейін өз өнімдерін халықаралық банан компанияларына сатқан тәуелсіз банан өндірушілерінің дәстүрлі жүйесі 1990-шы жылдары құлдырады. Тәуелсіз жеткізушілерді қорғауға бағытталған саясаттың болмауынан экономикалық қиындыққа тап болған кооперативтер екі ірі корпорацияға жер сата бастады. Гондурастың банан өндірісіне көпұлтты алыптар басымдық бергенімен, кофе өндірісіне шамамен 55 000, көбінесе шағын өндірушілер қатысады. Гондурастағы кофе өндірісі салыстырмалы түрде төмен өнімге қарамастан, өндірушілердің көптігіне байланысты жоғары деңгейде сақталып келеді. Гондурас 1980 жылдары бағаны көтеру үшін өнімін ұстап қалуды бастағанға дейін халықаралық квотадан асып түсетін. Өсірушілердің күш-жігеріне қарамастан, халықаралық нарықта кофе бағасы 1970 жылдардың ортасында килограммы 2,25 доллардан асып, 1990 жылдардың басында килограммы 0,45 доллардан төменге түсті. Бағаның төмендеуі салдарынан кофе өндірушілері шеттетілді. Шетелдік инвесторлардың қолжетімді несиелерінің көмегімен Гондурастық кофе өсірушілердің саны артып, бүгінгі экономика үшін жоғары құнды органикалық кофе өндіруге үйренуде. 1980 жылдары Гондурастың өндірушілеріне Никарагуаның АҚШ-қа қант квотасын толтыруға рұқсат етілген кезде қант өнеркәсібінің өркендеген кезеңі 1993 жылы күңгірт көрінді. Никарагуалық өндірушілерге қант квотасын қайтару Гондурастың шағын тәуелсіз өндірушілеріне ауыр соққы болды, олар АҚШ-тың Никарагуаға қатысты эмбаргосы кезінде Никарагуа квотасының көп бөлігін өздеріне қосып алған. Лемпираның құнын төмендетуіне байланысты импорттық тыңайтқыштардың қымбаттауы мәселені ушықтырды. Гондурастың өндірушілері қанттың бір килограмына 25 лемпиралық ресми бағадан құтылу үшін қантты Никарагуа мен Сальвадорға контрабандалық жолмен әкеліп жатыр, онда қолдау бағалары жоғары. Ал, оны сатып алуға мүмкіндігі бар қант өсірушілер ананас пен күріш өсіру арқылы өнімдерін әртараптандыруды бастады. Көптеген тәуелсіз қант өндірушілер, тәуелсіз банан өндірушілер сияқты, өңдеушілер мен экспорттаушылардың жоғары табысына наразылық білдірді. 1991 жылы егін жинау кезінде өндірушілердің ереуілдері Choluteca мұнай өңдеу зауытын қысқа уақытқа жабуға мәжбүр етті, бірақ өнеркәсіптің ұзақ мерзімді перспективасына елеулі әсер етпеді.

Throughout the 20th century, Honduras's agriculture has been dominated first by bananas and then to a lesser extent by coffee and sugar. In 1992, bananas and coffee together accounted for 50 percent of the value of Honduran exports and made the biggest contribution to the economy. Total banana sales were $287 million and total coffee sales amounted to $148 million. These figures are impressive yet reflect production losses suffered by banana producers and the withholding of coffee exports from the market in an effort to fight steep price declines. Another major blow to Honduran agriculture came from Hurricane Mitch and its aftermath in 1998 and 1999. As of 2012 both industries are on the upswing. The banana industry is dominated by Chiquita and the Dole Food Company, two multinational corporations. The coffee industry, in contrast, offers better opportunities for small Honduran family farms to compete. Sugar has also been an important Honduran crop. Chiquita Brands International and Dole Food Company now account for most Honduran banana production and exports. Honduras's traditional system of independent banana producers, who, as late as the 1980s, sold their crops to the international banana companies, was eroded in the 1990s. In the absence of policies designed to protect independent suppliers, economically strapped cooperatives began to sell land to the two large corporations. Although Honduran banana production is dominated by multinational giants, such is not the case with coffee, which is grown by about 55,000 mostly small producers. Coffee production in Honduras has been high despite relatively low independent yields because of the large numbers of producers. Honduras, in fact, consistently produced more than its international quota until growers began to withhold the crop in the 1980s in an attempt to stimulate higher prices. Despite the efforts of the growers, coffee prices plunged on the international market from a high of more than $2.25 per kilogram in the mid 1970s to less than $0.45 per kilogram in the early 1990s. As a result of the declining prices, coffee producers were becoming increasingly marginalized. With the aid of affordable loans from foreign investors, more and more Honduran coffee growers are learning to produce high value organic coffee for today's economy. The outlook for the sugar industry, which had boomed during the 1980s when Honduran producers were allowed to fill Nicaragua's sugar quota to the United States, seemed bleak in 1993. Restoration of the sugar quota to Nicaraguan growers has been a major blow to Honduras's small independent producers, who had added most of Nicaragua's quota to their own during the United States embargo of Nicaragua. Higher costs for imported fertilizers because of the devaluation of the lempira add to the problem. Honduran producers seek relief from a relatively low official price of 25 lempiras per kilogram of sugar by smuggling sugar across the borders to Nicaragua and El Salvador, where the support prices are higher. Sugar growers who can afford it have begun to diversify by growing pineapples and rice. Many independent sugar growers, like independent banana producers, have become indignant over the relatively high profits shown by refiners and exporters. Strikes by producers at harvest time in 1991 forced the closure of the Choluteca refinery for a short time but had little effect on the depressed long term outlook for the industry.

Дәстүрлі емес дақылдар

Экспорттық тауарлардың жалпы құны 1990 және 1991 жылдары төмендеп, 1993 жылы 1989 жылғы деңгейіне дейін толық қалпына келмеді, бірақ қысқы көкөністер мен креветка сатудың артуына байланысты ауыл шаруашылығының жалпы өнімі біршама өсті. Дәстүрлі емес көкөністер мен жемістер 1990 жылы 23,8 миллион доллар экспорттық кіріс әкелді, бұл 1983 жылғы көрсеткіштен шамамен екі есе көп. 1990 жылы дәстүрлі емес ауыл шаруашылығы дақылдары жалпы экспорттың 4,8 пайызын құрады, ал 1983 жылы бұл көрсеткіш 2,8 пайызды құрады. Кейбір даму сарапшылары шағын фермерлердің жүгері, бұршақ және күріш өндірісіне мемлекеттік қолдау көрсетуінің кедейлікті азайтудың ұзақ мерзімді мақсатына жеткізуде нәтижесіз күш-жігер боларын айтады. Екінші жағынан, олар дәстүрлі емес дақылдарды тиімді басқарса, зор экономикалық әлеуетке ие екенін көрсетеді. Бірақ сарапшылар Гондурас, нашар көлік инфрақұрылымының салдарынан Орталық Америкадағы көршілеріне қарағанда кемістікке тап болып отырғанын да атап көрсетеді. Дәстүрлі емес экспорт үшін өнімді егістіктен алысқа жылдам жеткізу қажет.

Мал шаруашылығы

1980 жылдардың басында ірі қара мал шаруашылығы Гондурас экономикасының маңызды бөлігі болуға мүмкіндік алды. Алайда, Гондурас мал шаруашылығы Орталық Американың көп бөлігінде болғандай кеңінен дамыған жоқ. Ірі қара мал өндірісі 1980-1981 жылдарға дейін тұрақты түрде өсті, бірақ өндіріс құнының жоғары болуынан пайда төмендеген кезде күрт құлдырады. Гондурас тағылымдық ет өнеркәсібі де сол кезде төмендеді және бірнеше ет комбинаты жабылды. 1987 жылға қарай мал шаруашылығы ауыл шаруашылығының қосылған құнының 16 пайызын құрады, бірақ саланың құлдырауы жалғасты. 1991-1992 жылдары сиыр еті экспорты жалпы экспорттың 2,9 пайызын ғана құрады. 1980 жылдардың ортасында тоңазытылған ет сату экспорттық табыстың үшінші немесе төртінші ірі көзі болды, бірақ Гондурас тағылымдық өнімдері сияқты, сиыр етінің өнімділігі де Орталық Америкадағы ең төменгі деңгейлердің біріне жатты. Әлемдік бағалар төмендеп, құрғақшылықтан туындаған өндіріс шығындарының өсуіне байланысты мал өсіруге қызығушылық азайды. Бір кездері мал шаруалары сиыр малын Гватемала және басқа да көрші елдерге заңсыз тасып, онда бағалар жоғары болды, бірақ Гондурас мал шаруашылығы халықаралық бәсекеге қабілетті бола алмады. Екі ірі банан компаниясы да ірі мал фермаларына ие болды, онда олар сапалы сиыр етін өсірді, бірақ бұл ірі компаниялар нарық талабына қарай егін ауыстыруға бейімділік танытты. Гондурас сүт шаруашылығы сиыр еті шаруашылығымен шамалас болды, ал Гондурас сүт өнімділігі де Орталық Америкадағы ең төменгі деңгейлердің біріне жатты. Сүт өнеркәсібі тропикалық елдегі нашар жолдармен сүтті тасымалдау қиындықтарымен, сондай-ақ АҚШ-тан келетін субсидияланған шетелдік импорттан туындаған ішкі нарықтағы күшті бәсекелестікпен одан әрі қиындыққа тап болды.

Балық аулау

Гондурас 1980 жылдары креветка өнеркәсібін айтарлықтай дамытты және 1991 жылы Латын Америка нарығында креветка экспорты бойынша Эквадордан кейін екінші орынға ие болды. 1992 жылы креветка мен лобстер экспорттан түскен табыстың 12 пайызын құрады. 1992 жылы креветкадан түскен экспорттық сатылымдар экономикаға 97 миллион доллар кіріс әкелді, бұл өткен жылмен салыстырғанда 33 пайызға артық. Дегенмен, бұл сала тұрақсыз табиғи қорға байланысты АҚШ-тан импортталатын дернәсілдерге тәуелді болды. 1991 жылы ірі өндірушілер зертханалық дернәсілдерді дамытуға көмектесу үшін Тайваньдық мамандарды шарттастырды, бірақ тәуелсіз креветка шаруалары мен корпорациялар арасында қызу дау туды. Жергілікті креветка шаруалары корпоративтік әдістердің қоршаған ортаға зиян келтіріп, мангр тоғайларын жою арқылы табиғи қорларды құрта жатқанын мәлімдеді. Содан кейін корпоративтік креветка шаруалары өз қызметін ішкі аймақтарға көшіріп, жергілікті креветка шаруаларын масаларға толы жағалауда азайып бара жатқан табиғи қорлармен күресуге тастады.

Орман шаруашылығы

Орталық Американың көп бөлігіндегідей, Гондурас елінің бір кездері мол болған орман ресурстары зор ысырапқа ұшырады. 1964 жылы ормандық жерлер 6,8 миллион гектарды құраса, 1988 жылы бұл көрсеткіш 5 миллион гектарға дейін төмендеді. Гондурас 1980-ші жылдар мен 1990-шы жылдардың басында жыл сайын қалған ормандық жерлерінің шамамен 3,6 пайызын жоғалта берді. Бұл шығынның себептері бірнеше. Жерсіз қоныстанғандар орманға ғана жарамды жерлерді өнімсіз егін өсіруге тұрақты түрде пайдаланды; мал шаруашылығы үшін кең аумақтар тазаланды; ел ағаш ресурстарын тиімсіз басқарды, орман шаруашылығына қарағанда ағаш кесуге көбірек күш жұмсады. 1974 жылы үкімет орман шаруашылығын дамыту бойынша қарқынды бағдарламаны бастады, мақсаты – секторды басқаруды күшейту және шетелдік фирмалардың орманды пайдалануына жол бермеу еді. 1974 жылы Гондурас Орман шаруашылығын дамыту корпорациясы (Corporación Hondureña de Desarrollo Forestal – Cohdefor) құрылды, бірақ ол тез арада орман экспортын бақылаумен айналысатын сыбайлас жемқорлық ошағына айналды. Ағаш көбінесе жекелеген ағаш кесетін заводтарда Cohdefor шенеуніктерімен жасалған шарттар бойынша өндірілді. Жалпы, ысырапшылық әрекеттер мен инфрақұрылым құрылысына жұмсалған тұрақсыз қарыз, табиғатты қорғау жұмыстарын әлсіретті. Әскери билікте болған үкіметтер көпжақты даму агенттіктерінен үлкен қарыз алды, содан кейін оны төлеу үшін ағаш өндіруге кірісті. Cohdefor көбінесе жеке ағаш өндіруші компанияларға лицензия берді, бірақ оларға сақтау талаптарын көп қоймады және орындалған талаптарды күшейтуге ынтасы болған жоқ. АҚШ Халықаралық даму агенттігінің (AID) қолдауымен Гондурас үкіметі 1985 жылдан бастап Cohdefor-ды орталықсыздандыруды бастады. Орталықсыздандыру жоспары бойынша, бақылау функциялары орталық үкіметтен әкімдерге және басқа да муниципалитет қызметкерлеріне берілді, себебі жергілікті шенеуніктер жақсы бақылауды қамтамасыз етеді деп есептелді. Орталықсыздандыру мен мемлекеттік активтерді сатуға қарамастан, Cohdefor-дың қалған қарызы 1991 жылы 240 миллион долларды құрады. Үкімет сондай-ақ ағаш өндіру аймағында жаңа әуежай салу, Пуэрто-Кастилья мен Пуэрто-Лемпирадағы нысандарды жаңарту және жекешелендіру пакетінің аясында ағаш өндіру кәсіпорындарына төмендетілген бағамен электр энергиясын беру үшін қаржылық жауапкершілікті өз мойнына алды. 1992 жылы Гондурас орманды қайта өсіруді ынталандыру мақсатында мемлекеттік жерлерді жеке инвесторларға қолжетімді етуге бағытталған маңызды заң қабылданды. Заңнама сондай-ақ секторды дамытуға субсидиялар беруді де қарастырды. Сол заңға сәйкес, елдің таулы аймақтарына отын үшін қарағай отырғызу көзделген.

As in much of Central America, Honduras's once abundant forest resources have been badly squandered. In 1964 forests covered 6.8 million hectares, but by 1988 forested areas had declined to 5 million hectares. Honduras continued to lose about 3.6 percent of its remaining forests annually during the 1980s and early 1990s. The loss is attributable to several factors. Squatters have consistently used land suitable only for forests to grow scantyield food crops; large tracts have been cleared for cattle ranches; and the country has gravely mismanaged its timber resources, focusing far more effort on logging than on forestry management. The government began an intensive forestry development program in 1974, supposedly intended to increase management of the sector and to prevent exploitation by foreign owned firms. The Honduran Corporation for Forestry Development (Corporación Hondureña de Desarrollo Forestal—Cohdefor) was created in 1974, but it quickly developed into a corrupt monopoly for overseeing forest exports. Timber was mostly produced by private sawmills under contracts selectively granted by Cohdefor officials. Ongoing wasteful practices and an unsustainable debt, which was contracted to build infrastructure, appear to have undercut most conservation efforts. The military dominated governments contracted huge debt with the multilateral development agencies, then extracted timber to pay for it. Cohdefor generally granted licenses to private lumber companies with few demands for preservation, and it had little inclination or incentive to enforce the demands it did make. With encouragement from the United States Agency for International Development (AID), the Honduran government began to decentralize Cohdefor beginning in 1985. Under the decentralization plan, regulatory responsibilities were transferred from the central government to mayors and other municipal officials on the assumption that local officials would provide better oversight. Despite decentralization and the sale of government assets, Cohdefor's remaining debt was $240 million in 1991. The government also assumed continued financial responsibility for the construction of a new airstrip in the area of timber extraction, upgrading facilities at Puerto Castilla and Puerto Lempira, and providing electricity at reduced prices to lumber concerns as part of the privatization package. Major legislation was passed in 1992 to promote Honduran reforestation by making large tracts of state owned land more accessible to private investors. The legislation also supplied subsidies for development of the sector. The same law provided for replanting mountainous regions of the country with pine to be used for fuel.

Табиғи ресурстар және энергия

ХІХ ғасырдың соңында Гондурас экономикасының негізгі тірегі болған кен өндірісінің XX ғасырда маңызы күрт төмендеді. Нью-Йорк және Гондурас Росарио кен компаниясы (NYHRMC) 1882 және 1954 жылдар аралығында көптеген операцияларын тоқтатқанға дейін 60 миллион долларлық алтын мен күміс өндірді. 1980 жылдары ЖІӨ-ге кен өндірісінің үлесі тұрақты түрде азайып, 1992 жылы 2 пайызды құрады. Орталық Америкадағы ең ірі кен орны – Гондурас батысындағы Эль-Мочито кеніші, минералдық өнімнің көп бөлігін өндірді. Алтын, күміс, қорғасын, мырыш және кадмий кендері өндіріліп, АҚШ және Еуропаға тазарту үшін экспортталды. 2021 жылы кен экспорты 293 миллион долларды құрады. Fosdeh үкіметтік емес ұйымы минералдық және көмірсутектерді өндіру Гондурас географиясын өзгертіп жатқанын көрсетті: жүргізіліп жатқан кен өндіру концессияларының нәтижесінде, өндіруге бөлінген аумақ алдағы жылдары ұлттық аумақтың 5%-ына жетеді.

Энергия көздері

Гондурас көп жылдар бойы энергия қажеттілігін қамтамасыз ету үшін отын және биомассаға (көбінесе ауыл шаруашылығы өндірісінің қалдықтары) сүйенді. Ел ешқашан мұнай өндіруші болған емес және энергия қажеттілігін өтеу үшін импортталған мұнайға тәуелді. 1991 жылы Гондурас күніне шамамен мұнай тұтынды. 1991 жылы Гондурас мұнай сатып алуға 143 миллион доллар немесе оның жалпы экспорттық табысының 13 пайызын жұмсады. 1993 жылы Пуэрто-Кортес қаласындағы елдің жалғыз кішкентай мұнай өңдеу зауыты жабылды. Гондурастың түрлі үкіметтері мұнайды іздеуді ынталандыруға аз күш жұмсады, бірақ Рио-Сула аңғарында және Кариб теңізінің жағалауында мұнай кен орындарының көп екені ұзақ жылдардан бері күдік тудырып келді. Венесуэла мемлекеттік мұнай компаниясы, Venezuelan Petroleum, Inc. (Petróleos de Venezuela S. A. немесе PDVSA), Cambria Oil және Texaco компанияларынан құралған мұнай барлау консорциумы 1993 жылы Пуэрто-Кастильяда мұнай өңдеу зауытын салуға қызығушылық танытты, өндіріс жергілікті нарыққа бағытталған еді. Gasolineras Uno – Гондурастың жанармай құю станцияларының компаниясы, ол Орталық Американың көп бөлігінде және Оңтүстік Америкада дүкендер желісін кеңейтті. Отын мен биомасса дәстүрлі түрде елдің жалпы энергия сұранысының 67 пайызын, мұнай – 29 пайызын, ал электр энергиясы – 4 пайызын қамтамасыз етеді. 1987 жылы Гондурастың үй шаруашылықтары жалпы энергияның шамамен 60 пайызын, көлік және ауыл шаруашылығы – 26 пайызын, ал өнеркәсіп – 14 пайызын пайдаланды. Азық-түлік өңдеу өнеркәсіптік сектордың энергиясының шамамен 50 пайызын тұтынып, одан кейін мұнай және химия өндірісі келеді.

Электр қуаты

Гондурастың электрлендіру деңгейі Латын Америкасының басқа елдерімен салыстырғанда төмен және біркелкі емес. Дүниежүзілік банк бағалауынша, 1987 жылы Гондурас халқының шамамен 36 пайызы электр қуатына қол жеткізген (ауылдық аймақтағы халықтың 20 пайызы). 1992 жылы елдің жалпы қуаты 575 мегаватт (МВт) құрады, ал өндірілген электр энергиясы 2000 мегаватт-сағатты құрады. Энергия қажеттіліктерін шешу үшін 1985 жылы Эль-Кахондағы 292 МВт-тық қуатты гидроэлектр стансасы электр энергиясын өндіруді бастады. Алайда, станса үкіметтің электр бағасын белгілеу саясатының (мысалы, мемлекеттік мекемелерден ақы алмау) және басқарушы лауазымдарға саяси байланысы бар адамдарды тағайындаудың салдарынан тез қарызға батты. Сонымен қатар, Эль-Кахонда күрделі құрылымдық проблемалар пайда болды, олар кең ауқымды күтім мен жөндеуді қажет етті. Ресми тұлғалардың пікірінше, мемлекеттік мекемелерге тегін қызмет көрсету туралы үкіметтің шешімі 1990 жылы мемлекеттік сектордағы тұтынудың 23 пайызға өсуіне әкелді. Сарапшылар сұраныспен қадамдасу үшін қосымша электр энергиясын өндіру қажеттілігі туындауы мүмкін екенін болжады. Гондурас Конгресі 1986 жылдан бастап электр бағасын белгілеу құқығын өз мойнына алды, бірақ кейін бағаларды көтеруге тартынды. Дүниежүзілік банктың қысымымен 1990 жылы 60 пайыздық өсімге келісім берілді, ал 1991 жылы тағы да бағалар көтерілді. Тұрғын үй тұтынушылары үшін осы баға өсімін толықтыру мақсатында Ұлттық Конгресс 1992 жылға дейін жұмыс істеген тікелей субсидиялар жүйесін енгізді.

Өңдеу

1992 жылы елдің жалпы ішкі өнімінің тек 15 пайызын құраған өндіріс секторының көлемі шағын болды. Гондурастың өңдеу өнеркәсібін негізінен АҚШ-қа тоқыма экспорттары жетекшілік етті. Макиладора, яғни құрастыру индустриясы, жалпы алғанда, экономиканың қиын жағдайында өсіп келе жатқан сала болып табылды. Азиялық компаниялар секторды басып алды, 1991 жылы Рио-Сула аңғарында орналасқан экспорттық өңдеу аймақтарында Оңтүстік Кореяға тиесілі жиырма бір компания жұмыс істеді. 1991 жылы макиладорларда шамамен 16 000 жұмысшы еңбек етті, ал 1992 жылы тағы тоғыз кәсіпорын ашылды. Шындығында, жұмыс орындарын құру құрастыру операцияларының отандық экономикаға басты үлесі саналады. Экспорттық тоқыма өндірісі Гондурастың шағын өндірушілерін дерлік жойып жіберді, ал тағам өңдеушілер, олардың тауарлары дәстүрлі түрде ішкі нарыққа бағытталған, сондай-ақ зиян шекті. Макиладоралардың шамамен күніне 4 долларға жуық жалақысының арқасында Гондурастың шағын фирмалары еңбек күштері үшін құрастыру индустриясымен бәсекелесе алмады. Шағын кәсіпорындар да көбінесе импортталатын материалдардың жоғары құнына төтеп беруде қиындықтарға тап болды. Гондурас шағын және орта өнеркәсіп қауымдастығына (Asociación Hondureña de Empresas Pequeñas y Medianas) мүшелік 1991 жылы макиладора пайда болғанға дейінгі кезеңмен салыстырғанда 70 пайызға төмендеді, бұл көптеген шағын дүкендердің жабылуы мүмкін екенін көрсетеді. Гондурас отандық өндірушілері 1991 жылы мамыр айында Гондурас, Сальвадор және Гватемала қол қойған сауданы либерализациялау туралы келісімнің нәтижесінде Орталық Америкадағы бәсекелестіктің күшеюінен де зардап шекті. Жалпы алғанда, Гондурастың өндіріс секторы экономиканың басқа салаларын қайталап келеді – ол жеткіліксіз несие және материалдардың жоғары құны салдарынан тіпті аймақтық деңгейде де бәсекеге қабілетсіз. Салыстырмалы түрде жоғары пайыздық ставкалар мен күрделі инвестициялық заң шетелдік басымдыққа ие өндіріс өнеркәсібінің дамуына кедергі келтірді. Үкіметтің қолдауымен Пуэрто-Кортес еркін аймағы 1976 жылы ашылды. 1990 жылға қарай Омоа, Колом, Тела, Ла-Сейба және Амапала аймақтарында тағы бес еркін аймақ жұмыс істеді. Үкіметтік еркін аймақтармен бәсекелес жекеменшік экспорттық өңдеу аймақтары да құрылды. Бұл жекеменшік аймақтар мемлекеттік аймақтардағыдай импорт-экспортқа бірдей стандартты жеңілдіктер ұсынды. Үкіметтік және жекеменшік аймақтардың көпшілігі Кариб теңізі жағалауында, жаңадан дамып келе жатқан өнеркәсіптік белдеуде орналасқан. Арнайы "кәсіпкерлік аймақтардан" (жекеменшік экспорттық өңдеу аймақтары немесе үкіметтік еркін аймақтар) тыс жерлерде жұмыс істейтін компаниялар аймақтардағы компаниялармен бірдей жеңілдіктерге ие. Гондурас уақытша импорт заңы өнімдерінің 100 пайызын CACM елдерінен тыс елдерге экспорттайтын компанияларға корпоративтік табыс салығынан он жылға босатуға және өнеркәсіптік материалдарды бажсыз импорттауға мүмкіндік береді. Сарапшылар 1960-1970 жылдардағы импортты алмастыру индустрияландыру (ИСИ) саясатынан бас тартып, 1990 жылдары еркін аймақтар мен құрастыру индустриясына жаңа назар аударудың нақты пайдасын талқылауды жалғастыруда. Сынаушылар шетелдік өндірушілердің бір елдегі нысанға немесе тұрақты инфрақұрылым мен жұмыспен қамтуды құруға берген міндеттемелерінің жоқтығына назар салады. Жаңа жұмыс орындарының саны дәстүрлі өндіріс секторындағы жұмыс орындарының жоғалуын өтеуге жететін бе деп күмәнданады. Алайда, 1991 жылы құрастыру индустриясы Гондурас экономикасына 195 миллион долларлық кіріс әкелді – киім экспортының құны кофеден жоғары болған кезде бұл өзгерістің пайдалы екенін көрсететін маңызды аргумент болды.

The country's manufacturing sector was small, contributing only 15 percent to the total GDP in 1992. Textile exports, primarily to the US, led the Honduran manufacturing sector. The maquiladora, or assembly industry, was a growth industry in the generally bleak economy. Asian owned firms dominated the sector, with twenty one South Korean owned companies in export processing zones located in the Río Sula valley in 1991. The maquiladoras employed approximately 16,000 workers in 1991; another nine firms opened in 1992. Job creation, in fact, is considered to be the primary contribution of the assembly operations to the domestic economy. The export textile manufacturing industry all but wiped out small, Honduran manufacturers, and food processors, whose goods were historically aimed at the domestic market, were also adversely affected. The small Honduran firms could not begin to compete with the assembly industry for labor because of the maquiladoras' relatively high wage scale of close to $4 per day. Small firms also found it increasingly difficult to meet the high cost of mostly imported inputs. Membership in the Honduran Association of Small and Medium Industry (Asociación Hondureña de Empresas Pequeñas y Medianas) declined by 70 percent by 1991, compared to pre maquiladora days, foreshadowing the likely demise of most of the small shops. Honduran domestic manufacturers also suffered from increased Central American competition resulting from a trade liberalization pact signed in May 1991 by Honduras, El Salvador, and Guatemala. Overall, the Honduran manufacturing sector has mimicked other sectors of the economy—it is mostly noncompetitive, even in a regional context, because of insufficient credit and the high cost of inputs. Relatively high interest rates and a complicated investment law have also inhibited the foreign dominated manufacturing sector from taking off. The government sponsored Puerto Cortés Free Zone was opened in 1976. By 1990 an additional five free zones were in operation in Omoa, Coloma, Tela, La Ceiba, and Amapala. A series of privately run Export Processing Zones were also established in competition with the government sponsored free zones. These privately run zones offered the same standard import export incentives as the government zones. Most of the government and privately run zones were located along the Caribbean coast in a newly developing industrial belt. Firms operating outside of the special "enterprise zones" (either privately run, export processing zones or government sponsored free zones) enjoy many of the same benefits as those operating within the zones. The Honduran Temporary Import Law permits companies that export 100 percent of their production to countries outside the CACM countries to hold ten year exemptions on corporate income taxes and duty free import of industrial inputs. Analysts continue to debate the actual benefits of the shift away from the import substitution industrialization (ISI) policies of the 1960s and 1970s toward a new focus on free zones and assembly industries in the 1990s. Critics point to the apparent lack of commitment by foreign manufactures to any one country site or to the creation of permanent infrastructure and employment. They question whether new employment will be enough to offset the loss of jobs in the more traditional manufacturing sector. A value of $195 million to the Honduran economy from assembly industries in 1991—when the value of clothing exports was greater than that of coffee—was a compelling argument in favor of the shift, however.

Құрылыс

1993 жылы Гондурас құрылыс саласына, әсіресе тұрғын үй құрылысына арналған жоғары пайыздық ставкалар зиян келтіре берді, бірақ жоғары ставкалардан туындаған қауіп мемлекеттік сектордың кейбір инвестицияларымен ішінара өтелді. Бұрын мемлекеттік меншікте болған салаларды қарыздық айырбас арқылы жекешелендіру де құрылысқа кері әсер етті, себебі цемент сияқты негізгі материалдардың бағасы көтерілді және несие алу қиындады. Лемпираның күрт құнсыздануы құрылыс импортының бұрыннан жоғары бағасын одан әрі арттырды. 1992 жылы құрылыс ЖІӨ-ге 6,0 пайыз үлес қосты.

Банктік қызмет

Гондурас қаржы секторы көрші елдердің банк жүйелерімен салыстырғанда шағын. Алайда, 1985 жылдан кейін бұл сектор жылдам өсуді бастады. 1980-ші жылдарда қаржы секторының экономикаға қосылған құнының орташа жылдық өсім темпі Латын Америкасында екінші орында тұрды, шамамен 4 пайызды құрады. 1985 жылы Гондураста жиырма бес қаржы институты мен 300 филиал болды. 1985 жылы Гондурастың коммерциялық банктері қаржы жүйесінің активтерінің 60 пайызын және барлық салымдардың шамамен 75 пайызын иеленді. Қарулы күштердің әлеуметтік қамсыздандыру институтын қоспағанда, барлық коммерциялық банктер жеке меншікте болды, көбінесе Гондурас отбасыларына тиесілі еді. 1985 жылы Гондураста екі мемлекеттік даму банкі болды, біреуі ауыл шаруашылығы несиесіне маманданған, ал екіншісі муниципалитеттерге қаржыландыруды ұсынды. Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) мен Әлемдік банк талабы бойынша Гондурас 1990 жылы қаржыны либерализациялау процесін бастады. Процесс ауыл шаруашылығы несие мөлшерлемелерін еркін етуден басталды, одан кейін басқа секторлардағы несие мөлшерлемелерін еркін ету тез ілесіп келді. 1991 жылдың соңынан бастап Гондурас банктеріне өз қаражатын пайдаланған жағдайда ауыл шаруашылығы несиелеріне нарықтық мөлшерлемелерді алуға рұқсат берілді. Заң бойынша банктер мөлшерлемелерін ақша-кредиттік органдарға есептеуге міндетті және жарияланған мөлшерлемеден екі пунктке дейін мөлшерлемелерді белгілей алатын болды. 1991 жылы коммерциялық банктер үкіметке 35 пайыздық ең төменгі резервтік норманы төмендету үшін қысым жасады. Бұл норма 1993 жылдың маусым айына дейін стандартты болып қала берді, содан кейін ең төменгі талап уақытша 42 пайызға дейін көтерілді. Үш айдан кейін бұл көрсеткіш 36 пайызға дейін төмендетілді. Банктерде артық резервтер болды, ал несие мөлшерлемелері 26-29 пайыз деңгейінде болды, бірақ қарыз алушылар аз болды. Либерализация шараларына дейін Гондурас Ұлттық Банкі (Banco Central de Honduras) пайыздық мөлшерлемені бақылап, 19 пайыздық шектеу белгіледі, ал нарықтық несие мөлшерлемесі 1991 жылдың соңында шамамен 26 пайызды құрады. 1990 жылы инфляция 33 пайызға жеткендіктен, нақты пайыздық мөлшерлеме теріс болды, бірақ бұл жағдай 1991 жылы инфляцияға қатысты мөлшерлемелер жоғары болғандықтан өзгерді. 1993 жылы 35-43 пайыздық мөлшерлемелер 13-14 пайыздық инфляция деңгейінен жоғары болды. Банкирлер тұрғын үй және экспорт емес ауыл шаруашылығы секторларында бақылауды жеңілдетуді қоса алғанда, одан әрі либерализациялауды жақтады. 1990 жылдың тамызында Гондурас қор биржасы құрылды, онда тек қарыздық құралдармен сауда жасалды. 1991 жылы биржада тоғыз компания тіркелді, ал 1993 жылы бұл сан 18-ге жетті. Алайда, отбасылық фирмалардың кітаптарын жариялауға құлықсыздығын ескере отырып, нарықтың толыққанды дамуы күмәнді көрінеді.

The Honduran financial sector is small in comparison to the banking systems of its neighbors. After 1985, however, the sector began to grow rapidly. The average annual growth rate of value added to the economy from the financial sector for the 1980s was the second highest in Latin America, averaging 4 percent. By 1985 Honduras had twenty five financial institutions with 300 branch offices. Honduran commercial banks held 60 percent of the financial system's assets in 1985 and nearly 75 percent of all deposits. With the exception of the Armed Forces Social Security Institute, all commercial banks were privately owned, and most were owned by Honduran families. In 1985 there were two government owned development banks in Honduras, one specializing in agricultural credit and the other providing financing to municipal governments. At the behest of the International Monetary Fund (IMF) and World Bank, Honduras began a process of financial liberalization in 1990. The process began with the freeing of agricultural loan rates and was quickly followed by the freeing of loan rates in other sectors. Beginning in late 1991, Honduran banks were allowed to charge market rates for agricultural loans if they were using their own funds. By law, the banks had to report their rates to monetary authorities and could fix rates within two points of the announced rate. In 1991 commercial banks pressured the government to reduce their 35 percent minimum reserve ratio. This rate remained standard until June 1993 when the minimum requirement was temporarily lifted to 42 percent. The rate was dropped to 36 percent three months later. The banks had excess reserves, and lending rates were in the area of 26 to 29 percent, with few borrowers. Prior to liberalization measures, the Central Bank of Honduras (Banco Central de Honduras) maintained interest rate controls, setting a 19 percent ceiling, with the market lending rate hovering around 26 percent in late 1991. With inflation hitting 33 percent in 1990, there was, in fact, a negative real interest rate, but this situation reversed in 1991 when rates were high relative to inflation. Rates of 35 to 43 percent in 1993 were well above the inflation rate of 13 to 14 percent. Bankers argued for further liberalization, including easing of controls in the housing and nonexport agricultural sectors. A Honduran stock exchange was established in August 1990 with transactions confined to trading debt. Nine companies were registered with the exchange in 1991; in 1993 this number had grown to eighteen. It appears doubtful, however, that the market will develop fully, given the reluctance of family held firms to open their books to public scrutiny.

Туризм

Гондурасқа шетелдік туристерді Копандағы майя руиндары және Бахиа аралдарында (Бай аралдары) коралл рифтерінде жүзгіштікке бару қызықтырады. Дегенмен, нашар дамыған инфрақұрылым халықаралық туризмнің кеңдеуіне тосқауыл қойды. Осы мәселелерге қарамастан, 1987 жылы 200 мыңнан кем болған Гондурасқа келген туристердің саны 1989 жылы шамамен 250 мыңға дейін өсті. Ұсақ экотуризм жобалары, әсіресе, зор әлеуетке ие деп есептеледі.

Сауда

1990 жылдардың басында АҚШ Гондурас елінің ең басты сауда серіктесі болды, ал Жапония одан әлдеқайда артта қалды. 1992 жылы АҚШ-тың Гондурасқа жасаған экспорты 533 миллион АҚШ долларына бағаланды, бұл елдің 983 миллион АҚШ долларын құраған жалпы импортының шамамен 54 пайызын құрады. Гондурас импорттаған тауарлардың қалған бөлігінің көп бөлігі Орталық Америка елдерінен келеді. Кариб бассейні бастамасы (CBI) мен Жалпы преференциялар жүйесі (GSP) арқасында Гондурас импортына баж салығы алынбайтын мәртебе берілгеніне қарамастан, Гондурас АҚШ-пен ұзақ жылдардан бері сауда дефицитін бастан өткеруде. 1992 жылы Гондурас тауарлар мен қызметтерді экспорттаған жалпы сома 843 миллион долларды құрады, оның шамамен 52 пайызы АҚШ-қа жөнелтілді. 2017 жылғы мәліметтер бойынша Гондурас экспорттаған ағымдағы сома 8,675 миллиард долларды (USD $) құрайды, оның 34,5 пайызы қазір АҚШ-қа баруда.

АҚШ-пен байланысы

Латын Америкасының көптеген елдері сияқты, Гондурас экономикасы АҚШ-пен тығыз байланысты. АҚШ – Гондурас үшін басты сауда серіктесі және елге келіп түсетін тікелей шетелдік инвестициялардың шамамен үштен екі бөлігінің көзі. АҚШ-тың Dole Food Company және Chiquita компаниялары Гондурас ауыл шаруашылығы экспортының үлкен үлесін бақылайды. Қазіргі таңда Гондурас, АҚШ-қа ауыл шаруашылығы тауарларын экспорттау үшін Rainforest Alliance ұйымымен бірлесіп жұмыс істейді. АҚШ-та жұмыс істейтін гондурас азаматтары жыл сайын Гондурастағы отбасыларына 2 миллиард доллардан астам ақша жібереді; бұл ақша аударымдары Гондурас ЖІӨ-сінің 28,2%-ын құрайды (2007 жылғы мәліметтер).

Шетелдік инвестициялар

Салыстырмалы түрде жақында Гондурастың солтүстік жағалауындағы құрастыру фирмаларына Азиядан жасалған инвестициялардан басқа, 1990 жылдардың басында ел өзінің инвестициялық қажеттіліктерінің көп бөлігі үшін АҚШ-та орналасқан көпұлттық корпорацияларға күшті тәуелді болып қалды. Жалпы инвестициялардың ЖІӨ-ге қатынасы 1980 жылдары күрт төмендеді, 1980 жылы шамамен 25 проценттен 1990 жылы жақсырақ 15 процентке дейін азайды. Dole Food Company және Chiquita Brands International компаниялары Гондурастың сыра қайнату, пластик, цемент, сабын, консерві банкалар және аяқ киім сияқты алуан түрлі салаларына көп инвестиция жасады. Гондурас 1990 жылдарға қадам басқанда, ол қиын экономикалық мәселелерге тап болады. Бұрынғы шешімдер – дәстүрлі экспорттық өнімдер, макиладордағы құрастыру өнеркәсібі және 1980 жылдардағы даму жоспарлары – тез өсіп келе жатқан халыққа жеткілікті жаңа жұмыс орындарын ұсынуға тиімді болмайды. Келесі он жылда Гондурас үшін басты экономикалық міндет – тұрақты экономикалық өсудің сенімді көздерін табу болады.

Әлемдік даму көрсеткіштері

Тақырып 2008 2009 2010 2011 2012 2013 ЖІӨ жан басына шаққанда, ТТЖ (қазіргі халықаралық $) 4,100 3,990 4,000 4,110 4,190 4,270 Халық саны, барлығы 7,322,368 7,469,844 7,621,204 7,776,669 7,935,846 8,097,688 ЖІӨ (қазіргі АҚШ доллары) 13,789,720,387 14,587,485,644 15,839,344,592 17,710,325,578 18,564,264,545 18,550,011,298 ЖІӨ өсуі (жылдық %) 4.231864123 −2.431875015 3.731270148 3.835560728 3.863139114 2.563736624 Туған кездегі өмір сүру ұзақтығы, жалпы (жылдар) 72.23434146 72.5342439 72.85031707 73.17319512 73.49343902

Жоғарыдағы кесте 2008 жылдан 2013 жылға дейінгі кезеңде Гондурас елінің Әлемдік даму көрсеткіштеріндегі көрсеткіштерін көрсетеді. Ақпарат Дүниежүзілік банк деректерінің веб-сайтынан алынды.