Кіріспе

Рим епискобының юрисдикциясы, Римнің Киелі Тақтысы және Ватикан қаласы мемлекетінің, сондай-ақ бүкіл әлемдегі Католик шіркеуінің басқаруы.

Киелі Тақ (, ; ˈsanta ˈsɛːde), сонымен қатар Рим Тақтысы, Петр Тақтысы немесе Апостолдық Тақ деп аталады, Рим епискобы ретінде Папаның юрисдикциясы болып табылады. Оған Рим діни округінің апостолдық епископтық орындығы кіреді, ол бүкіл әлемдегі Католик шіркеуінің діни юрисдикциясына ие және Ватикан қаласы деп белгілі қала-мемлекетінің егемендігіне ие. Католик шіркеуінің жоғарғы басқару органы ретінде Киелі Тақ халықаралық құқық бойынша егемен заңды тұлға мәртебесіне ие. Католик дәстүрі мен тарихи жазбаларға сәйкес, ол бірінші ғасырда Әулие Петр және Пауылмен құрылған, ал Петрлік және Папалық басымдық туралы ілімдерге сәйкес, ол әлемдегі Католик христиандары үшін толық бірлік орталығы болып табылады. Киелі Тақтың бас кеңсесі Римдегі тәуелсіз Ватикан қаласы мемлекетінің анклавында орналасқан, ол онда жұмыс істейді және "ексклюзивті билік" жүргізеді, оның басшысы – Папа. Киелі Тақ Рим Куриясы (лат. "Рим соты") арқылы басқарылады, ол Католик шіркеуінің орталық үкіметі болып табылады. Осылайша, Папалық нунцийлер, яғни мемлекеттер мен халықаралық ұйымдарға Папаның дипломаттары, Католик шіркеуінің канондық заңдарында белгіленгендей, Ватикан қаласы емес, Киелі Тақтың өкілі ретінде танылады. Сондықтан Киелі Тақ Католик шіркеуінің және Ватикан қаласының орталық үкіметі ретінде қарастырылады. Католик шіркеуі, өз кезегінде, әлемдегі ең ірі мемлекеттік емес білім беру және денсаулық сақтау қызметтерінің провайдері болып табылады. Киелі Тақ 183 егемен мемлекетпен екіжақты дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, конкордаттар мен шарттарға қол қояды және Біріккен Ұлттар Ұйымы мен оның мекемелері, Еуропа Кеңесі, Еуропалық қауымдастықтар, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы және Америка мемлекеттері ұйымы сияқты көптеген үкіметаралық ұйымдармен көпжақты дипломатиялық қарым-қатынас жасайды.

Терминология

"Көр" сөзі латын тіліндегі *sedes* сөзінен шыққан, яғни "орындық", бұл епископ тағына (катедраға) сілтеме жасайды. "Апостолдық орын" термині Он екі апостолдың бірі құрған кез келген орынды білдіре алады, бірақ анықталған артикльмен қолданылғанда, Католик шіркеуінде Рим епискобының орындылығын білдіреді, оны шіркеу Киелі Петірдің мұрагері деп санайды. Ватикан қаласындағы Киелі Петір базиликасы, әрине, паптық билікпен ең көп байланысты шіркеу болғанымен, Киелі Тақтың нақты соборы – Рим қаласындағы Киелі Иоанн Латеран архибазиликасы. Киелі Иоанн Латеран заңды түрде Рим қаласының ішінде орналасқанымен, ол Киелі Тақтың экстратерриториялық құқықтармен қамтамасыз етілген мүліктерінің бірі болып табылады. Рим-католик шіркеуінде тек Папаның орындылығын ғана символдық түрде "қасиетті" деп атауға құқық бар. Дегенмен, бұл ережеден бір ерекшелік болды, ол Майнц епископтығы еді. Рим империясы кезінде Майнцтың бұрынғы архиепископтығы (ол сонымен қатар сайлау және біріншілік дәрежесіне ие болды) "Майнцтың Киелі Орындығы" (лат. *Sancta Sedes Moguntina*) аталымын тағу құқығына ие болды.

Тарих

Католик дәстүріне сәйкес, Рим епархиясының апостолдық орынды 1-ғасырда Әулие Петр мен Әулие Павел құрған. Католик шіркеуінің құқықтық мәртебесі мен оның мүлігі 313 жылы Рим императоры Ұлы Константиннің Милан жарлығымен мойындалды, ал 380 жылы император Феодосий I-нің Тесалоника жарлығымен Рим империясының мемлекеттік шіркеуі болды. 476 жылы Батыс Рим империясы құлағаннан кейін, папалық биліктің уақытша құқықтық юрисдикциясы канондық құқықта жарияланғандай, тағы да мойындалды. 728 жылы Ломбардтар патшасы Лиутпрандтың Сутри сыйлығымен Рим герцогтығында Киелі орынға аумақ берілді, ал 756 жылы Франктар патшасы Пепиннің сыйлығымен егемендік берілді. Паптық мемлекеттер 756–1870 жылдары кең аумақтар мен қарулы күштерге ие болды. 800 жылы Рим папасы III Лео Карлді *translatio imperii* арқылы Рим императоры етіп тәж кигізді. Папаның уақытша билігі 858 жылдан бастап, қасиетті Рим империясы императорларын тәж кигізу кезінде және 1075 жылғы *Dictatus papae* кезінде ең жоғары деңгейге жетті, соңғысы папаның құлдырау билігін де сипаттады. Көптеген қазіргі мемлекеттер өздерінің егемендігін орта ғасырлық папалық бұйрықтарындағы мойындауға дейін жатқызады. Ерте орта ғасырларда Римнің бірнеше рет тонауларына қарамастан, Киелі орынның егемендігі сақталды. Дегенмен, Италия Корольдігімен және қасиетті Рим империясымен қарым-қатынас кейде шиеленісіп, 10 ғасырдағы «Әулие Петрдің мұрасы» туралы *Diploma Ottonianum* және *Libellus de imperatoria potestate in urbe Roma*-дан бастап, 1076–1122 жылдардағы инвеституралық дауға дейін созылып, 1122 жылғы Вормс конкордатымен қайта шешілді. 1309–1376 жылдар аралығында Авиньон папалығының жер аударылуы да папалыққа қысым жасады, бірақ ол ақырында Римге оралды. Рим папасы X Иннокентий 1648 жылғы Вестфалия бейбітшілігін сынға алды, өйткені ол Киелі орынның Еуропаның көп бөлігіндегі билігін әлсіретті. Француз төңкерісінен кейін Паптық мемлекеттер 1798 жылдан 1799 жылға дейін Наполеонның басшылығымен Бірінші француз империясының серіктес республикасы ретінде «Рим Республикасы» деп белгілі бір уақытқа басылып алынды, бірақ олардың аумағы қайта құрылды. Бұл ретте, Киелі орын Вена конгресінде (1814–1815) «барлық мемлекеттерге қатысты жалпы әдеттегі халықаралық құқықтың тұрақты субъектісі» ретінде мойындалды. Паптық мемлекеттер Папалық билік астында мойындалды және бұрынғы көлеміне жақын қалпына келтірілді. Италия Корольдігінің 1870 жылы Римді басып алуына және Савойя дәуіріндегі Рим мәселесіне (1870 жылдан 1929 жылға дейін Папаны Ватиканның «тұтқыны» еткен) қарамастан, оның халықаралық құқықтық субъектісі «дипломатиялық қарым-қатынастардың үздірілмейтін және көбейтілген өзара іс-қимылы» арқылы құрылды. 1929 жылғы 11 ақпандағы Киелі орын мен Италия арасындағы Латеран шарты Ватиканды аймақтағы экстерриториалды мүліктермен бірге тәуелсіз қала-мемлекет ретінде мойындады. Сол кезден бері Ватикан қаласы «толық иеліктеу, айрықша билік және егемендік билік пен юрисдикция» (Sancta Sedes) астындағы Киелі орыннан ерекшеленеді. Киелі орын – Католик шіркеуінің орталық басқару органы және Папа мен Рим Куриясынан тұратын халықаралық құқықпен мойындалған егемендік тұлға. Ол, әсіресе, Католик шіркеуінің иерархиясы үшін метафора ретінде қолданылғанда, «Ватикан» деп те аталады.

Ұйым

Киелі Тақ – Сауд Арабиясы, Эсватини, Біріккен Араб Әмірліктері, Катар, Бруней және Оманмен қатар әлемдегі соңғы жеті абсолютті монархияның бірі. Рим Папасы Католик шіркеуін Рим Куриясы арқылы басқарады. Курияның құрамына ең жоғары деңгейдегі шіркеу істерін басқаратын кеңселердің кешені кіреді, оның ішінде Мемлекеттік хатшылық, тоғыз Конгрегация, үш Трибунал, он бір Папалық Кеңес және жеті Папалық Комиссия. Мемлекеттік хатшылық, Кардинал Мемлекеттік хатшының басшылығымен, Курияны басқарады және үйлестіреді. Кардинал Пьетро Паролин – премьер-министрге тең дәрежедегі тұлға. Архиепископ Пол Галлахер, Мемлекеттік хатшылықтың Мемлекеттермен қарым-қатынас бөлімінің хатшысы, Киелі Тақтың сыртқы істер министрі қызметін атқарады. Паролин 2013 жылдың 31 тамызында Папа Франциск тарапынан осы лауазымға тағайындалды. Мемлекеттік хатшылық – Ватикан қаласында орналасқан Курияның жалғыз органы. Қалғандары Римнің әртүрлі бөліктеріндегі ғимараттарда орналасқан, олардың аумақтық құқықтары елшіліктерге ұқсас. Курияның ең белсенді мекемелері – Католик шіркеуінің доктринасын бақылайтын Дін туралы Конгрегация; Епископтар Конгрегациясы, ол бүкіл әлемде епископтарды тағайындауды үйлестіреді; Халықтарды евангелизациялау Конгрегациясы, ол барлық миссионерлік қызметті бақылайды; және Халықаралық бейбітшілік және әлеуметтік мәселелермен айналысатын Әділет және бейбітшілік жөніндегі Папалық Кеңес. Үш Трибунал сот билігін жүзеге асырады. Рим Ротасы әдеттегі сот шағымдарын қарастырады, олардың көп бөлігі некелердің жарамсыздығына қатысты. Апостолдық Сигнатура – Рим Ротасының және шіркеу басшыларының (епископтар мен діни институттардың басшылары) әкімшілік шешімдеріне қатысты жоғары апелляциялық және әкімшілік соты, мысалы, приходты жабу немесе қызметтен шеттету туралы. Сондай-ақ ол барлық деңгейдегі басқа шіркеу Трибуналдарының жұмысын қадағалайды. Апостолдық Пенитенциарий сыртқы үкімдермен немесе жарлықтармен емес, ар-ождан мәселелерімен айналысады, айыптаулардан босату, рұхсаттар, алмастырулар, растаулар, кешірімдер және басқа да жақсылықтар береді; сондай-ақ ол индульгенциялар береді. Киелі Тақтың экономикалық істер жөніндегі префектурасы Киелі Тақтың ведомстволарының қаржысын үйлестіреді және осы қаржыны басқаратын барлық ведомстволардың әкімшілігін бақылайды, олардың дербестігі қандай болмасын. Олардың ең маңыздысы – Апостолдық Тақтың мүлігін басқару. Папалық үйдің префектурасы Папалық үйді, аудиенцияларды және рәсімдерді ұйымдастыруға жауапты (қатаң литургиялық бөлігінен басқа). Папа Францисктың мақсаттарының бірі – Курияны қайта ұйымдастыру, шіркеудің евангелизациялаудағы рөлін басымдыққа қою. Бұл реформа Курияның орталықтандырылған бюрократия емес, Рим Папасы мен епархиялық епископтарға қызмет етуі керектігін, сондай-ақ жергілікті епископтар конференцияларымен байланыста болуын талап етеді. Сондай-ақ, дикастериялардың жұмысына және оларға өз үлесін қосуға көбірек мирян тартылуы керек. Киелі Тақ Папаның өлімі немесе отставкасына байланысты таратылмайды. Оның орнына ол басқа заңдарға сәйкес *sede vacante* кезеңінде жұмыс істейді. Бұл аралықта Курияның дикастерияларының басшылары (мысалы, Конгрегациялардың префекттері) бірден лауазымдарынан босатылады, жалғыз ерекшелік – Үлкен Пенитенциарий, ол өзінің маңызды рөлін айыптаулар мен рұхсаттарға қатысты жалғастырады, және Рим шіркеуінің Камерленгосы, ол осы кезеңде Петр Тақтың мүлігін (яғни, мүлікті және қаржыны) басқарады. Киелі Тақтың, демек Католик шіркеуінің басқаруы Кардиналдар коллегиясына тиесілі болады. Канондық құқық коллегияға және Камерленгоға осы кезеңде шіркеу басқаруына кез келген жаңалықтар мен өзгерістер енгізуге тыйым салады. 2001 жылы Киелі Тақтың кірісі 422,098 миллиард итальян лирасын (сол кезде шамамен 202 миллион АҚШ доллары), ал таза кірісі 17,720 миллиард итальян лирасын (шамамен 8 миллион АҚШ доллары) құрады. Дэвид Лидің Guardian газетіндегі мақаласына сәйкес, Еуропа Кеңесінің 2012 жылғы есебі Ватиканның мүліктік активтерінің бір бөлігінің құны 680 миллион еуродан (570 миллион фунт стерлинг) асатынын анықтады; 2013 жылдың қаңтарынан бастап Римдегі папалық лауазымды тұлға Паоло Менни Киелі Тақтың британдық инвестициялар, басқа да еуропалық активтер мен валюталық саудадан тұратын активтерінің осы бөлігін басқарады. The Guardian газеті Менниді және оның рөлін былай сипаттады: "Паоло Менни – іс жүзінде Папаның сауда банкирі. Менни Ватиканның ішінде "Апостолдық Тақтың мүлігін" басқаратын APSA – Amministrazione del Patrimonio della Sede Apostolica деп аталатын арнайы бөлімнің басшысы". Киелі Тақтың ордендері, декорациялары және медальдары Папа тарапынан Киелі Тақтың уақытша билеушісі және құрметтің көзі ретінде беріледі, басқа мемлекет басшыларының берген ордендеріне ұқсас.

Халықаралық құқықтағы мәртебесі

Киелі Тақ мемлекеттік тәжірибеде де, қазіргі заманғы құқық ғалымдарының еңбектерінде де халықаралық құқықтың субъектісі ретінде мойындалған, оның құқықтары мен міндеттері мемлекеттерге ұқсас. Ватикан қаласынан өзгеше, Киелі Тақ халықаралық құқықта қалыптасқан мемлекеттік критерийлерді – тұрақты халқы, белгілі бір аумағы, тұрақты үкіметі және басқа мемлекеттермен қарым-қатынас құру мүмкіндігін толыққанды орындамаса да, халықаралық құқықта толық құқықтық тұлға екенін дәлелдейді. Оның 180 мемлекетпен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуы, түрлі үкіметаралық халықаралық ұйымдардың мүшесі болуы және "халықаралық қауымдастықтың тәуелді мемлекеттері тарапынан құрметтелгені және халықаралық құқықтың субъектісі ретінде қаралып, дипломатиялық қарым-қатынас орнатуға, сондай-ақ халықаралық құқық шеңберінде бір, бірнеше немесе көптеген мемлекеттермен міндетті келісімдер жасауға қабілетті, бұл келісімдер әлемде бейбітшілікті орнату мен сақтауға бағытталған" деген фактіде көрінеді.

Дипломатиялық

Орта ғасырлардан бері Рим епископтық тақтысы егеменді бірлік ретінде танылған. Киелі Тақ (Ватикан мемлекеті емес) тәуелсіз мемлекеттермен ресми дипломатиялық қарым-қатынастарды сақтайды және соңғы дипломатиялық қарым-қатынастардың орнатылуымен, Киелі Таққа аккредиттелген дипломатиялық миссиялардың 69-ы Римде орналасқан. Киелі Тақтың шетелде 180 тұрақты дипломатиялық миссиясы бар, олардың 74-і резиденциялық емес, сондықтан оның 106 нақты миссиясының көптегені екі немесе одан көп елдерге немесе халықаралық ұйымдарға аккредиттелген. Киелі Тақтың дипломатиялық қызметін Мемлекеттік хатшылық (Кардинал Мемлекеттік хатшы басқарады) Мемлекеттермен қарым-қатынас бөлімі арқылы жүзеге асырады. Халықаралық жазықта Киелі Тақпен қарым-қатынасы жоқ 12 мемлекет бар: Ауғанстан, Бутан, Бруней, Комор аралдары, Лаос, Мальдив аралдары, Солтүстік Корея, Қытай Халық Республикасы, Сауд Арабиясы, Сомали, Тувалу және Вьетнам. Киелі Тақ – Қытай Халық Республикасының үкіметі емес, Қытай Республикасы (Тайвань) үкіметімен Қытайды өкілдік ету тұрғысынан дипломатиялық қарым-қатынас жасайтын халықаралық құқықтың жалғыз еуропалық субъектісі (Киелі Тақ – Тайвань қарым-қатынастарына қараңыз). Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі Ватиканды Киелі Тақтың «астанасы» деп атайды, бірақ Киелі Тақтың құқықтық статусын христиан монархияларындағы Тақтың құқықтық статусымен салыстырады және Киелі Тақ пен Ватикан мемлекеті екі түрлі халықаралық тұлға екенін жариялайды. Сондай-ақ, ол Киелі Тақтың қызметкерлері (Рим куриясында жұмыс істейтін 2750 адам және Киелі Тақтың шетелдегі дипломатиялық миссияларында жұмыс істейтін тағы 333 адам) мен Ватикан мемлекетінің 1909 қызметкері арасында ажырату жасайды. Бұл АҚШ Мемлекеттік департаментінің веб-сайтында Киелі Тақ және Ватикан мемлекеті туралы ақпарат келтіргенде қолданылатын тұжырыммен толық сәйкес келеді: ол да Киелі Тақ «Ватикан мемлекетінен жұмыс істейді» дейді. Киелі Тақ түрлі халықаралық ұйымдар мен топтардың мүшесі, оның ішінде Халықаралық атом энергиясы агенттігі (МАГАТЭ), Халықаралық телекоммуникация одағы, Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ), Химиялық қаруды тыйым салу ұйымы (ХҚҰҰ) және Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссары (БҰҰК). Киелі Тақ сондай-ақ түрлі халықаралық ұйымдарда тұрақты бақылаушы болып табылады, оның ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы, Еуропа Кеңесі, ЮНЕСКО (Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымы), Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) және Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО).

Ватикан қаласы мен басқа да аумақтармен қарым-қатынасы

Киелі Тақ Африка Одағына, Араб Лигасына, Еуропа Кеңесіне, Бейтарап елдер қозғалысына (NAM), Америка Мемлекеттері Ұйымына, Халықаралық көші-қон ұйымына және Біріккен Ұлттар Ұйымына және оның агенттіктеріне – FAO, ILO, UNCTAD, UNEP, ЮНЕСКО, UN HABITAT, UNHCR, UNIDO, UNWTO, WFP, WHO, WIPO қатысады. Сондай-ақ, МАГАТЭ, ОХЗО, Еуропадағы Қауіпсіздік және Ынтымақтастық Ұйымының (ЕҚЫҰ) толық мүшесі болып табылады. Киелі Тақ Ватикан қаласымен тығыз байланысты болғанымен, екеуі де тәуелсіз және бөлек аумақтар болып табылады. 1870 жылы Италия Папалық мемлекеттерді басып алғаннан кейін Киелі Тақтың аумақтық егемендігі болмады. Заңгерлер арасында халықаралық мәселелерде тәуелсіз тұлға ретінде әрекет етуге болатынына қатысты күмәндер болғанына қарамастан, Киелі Тақ іс жүзінде дипломатиялық өкілдерді жіберу және қабылдау құқығын іске асырып, Ресей, Пруссия және Австрия-Мажарстан сияқты ірі державалармен қарым-қатынасты сақтап келді. 1815 жылғы Вена конгресінің шешіміне сәйкес, Нунций дипломатиялық корпустың мүшесі ғана емес, сонымен қатар деканы болғандықтан, бұл тәртіп басқа елшілер тарапынан да қабылданып, қолдауға ие болды. Киелі Тақтың аумақтық егемендігі болмаған 59 жыл ішінде, онымен дипломатиялық қарым-қатынас орнатқан мемлекеттердің саны 16-дан 29-ға дейін өсті. Ватикан қаласы мемлекеті 1929 жылы Латеран шарты бойынша "Киелі Тақтың абсолютті және көзге көрінетін тәуелсіздігін қамтамасыз ету" және "халықаралық істерде оған даусыз егемендікті кепілдік беру" мақсатымен құрылды. Киелі Тақтың мемлекеттермен қарым-қатынас жөніндегі бұрынғы хатшысы, архиепископ Жан Луи Тауран Ватикан қаласының "Папаның рухани бостандығын қамтамасыз ететін ең кішкентай мемлекет" екенін айтты. Дипломатиялық қарым-қатынасты Ватикан қаласы емес, Киелі Тақ жүзеге асырады. Шетелдік елшіліктер Ватикан қаласына емес, Киелі Таққа аккредиттеледі, және Киелі Тақ басқа тәуелсіз мемлекеттермен келісімдер мен конкордаттарды бекітеді. Қажет болған жағдайда Киелі Тақ Ватикан қаласының атынан келісімдерге қатысады. Латеран шартының талаптарына сәйкес, Киелі Тақ Римдегі және Римнен тыс екі итальяндық объектіде, соның ішінде Кастель-Гандольфодағы Папалық сарайда экстерриториалды билікке ие. Халықаралық құқық бойынша, бұл билік шетелдегі Киелі Тақтың Апостольдық нунциатурасына да қолданылады.

Әскери

Еуропаның әртүрлі елдері сияқты, бұрынғы папалар швейцариялық жалдамалы әскерлерді әскер құрамына алғанмен, Рим папасы Юлий II 1506 жылдың 22 қаңтарында Паптық швейцариялық гвардияны құрды. Олар Папаның жеке қауіпсіздік қызметкерлері ретінде құрылып, сол қызметін қазірге дейін атқарып келеді. Annuario Pontificio-да «Ватикан қаласы мемлекеті» емес, «Қасиетті Тақ» деп тізімделген. 2005 жылдың соңында Гвардияда 134 мүше болды. Жаңадан қабылдау шаралары Қасиетті Тақ пен Швейцария арасындағы арнайы келісім бойынша жүзеге асырылады. Барлық үміткерлер католик дінін ұстанатын, үйленбеген, швейцариялық азаматтығы бар, Швейцария қарулы күштеріндегі негізгі әскери дайындықты жақсы мінез-құлық туралы куәлікпен аяқтаған, 19 мен 30 жас аралығында болуы керек және кемінде 175 см (5 фут 9 дюйм) бойы болуы тиіс. Оларға жеңіл қару-жарақ, дәстүрлі шүберек (швейцариялық воулг деп те аталады) беріледі және қауіпсіздік қызметкерлерінің тактикасы оқытылады. Ватикан қаласының полиция күштері, Ватикан қаласының жандармерия корпусы ретінде танылған, Қасиетті Таққа емес, қала мемлекетіне бағынады. Қасиетті Тақ ядролық қаруды толық жою мақсатындағы келіссөздерге қатысуға міндеттейтін, халықаралық келісімге қол қойды.

Елтаңба

Екі гербтің басты айырмашылығы – Киелі Тақтың гербінде алтын кілт көлденеңінен және күміс кілт кері көлденеңінен (sede vacante гербінде және жеке папалардың гербінің сыртқы безендірілуіндегідей) бейнеленген, ал 1929 жылы жаңадан құрылған Ватикан қаласы мемлекетінің гербінде кілттердің орналасуы керісінше болды.