Кіріспе
Гондурас саяси жүйесі Гондурас саясаты көп партиялық президенттік өкілді демократиялық республика аясында жүзеге асырылады. Гондурас Президенті – мемлекет басшысы және үкімет басшысы. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі Гондурас Ұлттық Конгресіне жүктелген. Партиялық жүйеде консервативті Гондурас Ұлттық партиясы, Гондурас Либералдық партиясы және «Еркіндік және қайта құру» партиясы басымдыққа ие. Сот билігі атқару және заң шығару билігінен тәуелсіз. 1981 жылғы Гондурас Конституциясы кейбір жағынан атқару билігіне айқын күш береді, бірақ басқа жерлерде атқару билігіне берілген көптеген өкілеттіктер бірпалаталы Ұлттық Конгрестің міндеттері ретінде белгіленген. Сот судьялары Ұлттық Конгресс тағайындайды. Аталған Конституция оны өзгерту механизмдерін көрсетеді, сонымен қатар сегіз бапты өзгертуге жатпайтын, өзгермейтін және өзгертпеуге болатын деп жариялайды, оларға республикалық үкімет нысанының кепілдігі және кез келген уақытта немесе кез келген себеппен бұрын Президент болған адамның президенттікке кандидат болуына қатысты айқын тыйым салу кіреді. Ұлттық партия 2017 жылғы сайлаулардан бұрын Конституцияға қайшы келіп, Президентті қайта сайлануға мүмкіндік беретін түзету енгізді. Конституция сондай-ақ сайлауды бақылау және іске асыру үшін тәуелсіз орган – Жоғары Сайлау Трибуналын қарастырады. Үкіметтің үш тармағынан тәуелсіз тағы бір орган – Үкімет тармақтары арасындағы дауларды шешу жөніндегі арнайы сот.
Politics of Honduras takes place in a framework of a multi party system presidential representative democratic republic. The President of Honduras is both head of state and head of government. Executive power is exercised by the government. Legislative power is vested in the National Congress of Honduras. The party system is dominated by the conservative National Party of Honduras, the Liberal Party of Honduras, and Liberty and Refoundation. The Judiciary is independent of the executive and the legislature. The 1981 Constitution of Honduras provides for a fairly strong executive in some ways, but many powers conceded to the executive elsewhere are designated duties of the unicameral National Congress. A judiciary is appointed by the National Congress. That constitution delineates mechanisms for amending it, but it also declares eight articles immutable and unalterable and not subject to change, which include a guarantee of a republican form of government, and an explicit prohibition against presidential candidacy of anyone who has been president previously at any time or for any reason. The National Party unconstitutionally amended the latter prior to the 2017 elections, enabling the President to be re elected for the position. The constitution also provides for an independent organ to supervise and implement elections, the Superior Electoral Tribunal. Another organ similarly independent of the three main branches of government a Special Court for Resolution of Conflicts Between Branches of Government.
Заң шығарушы билік
Гондурас Ұлттық Конгресі (Congreso Nacional) 128 депутаттан тұрады, олар пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша төрт жылға сайланады. Парламенттік орындар партиялардың кандидаттарына облыстар бойынша, әр партия алған дауыс санына пропорционал түрде бөлінеді.
Сот тармағы
Сот жүйесіне Жоғары Сот, Гондурас Жоғарғы Соты, апелляциялық соттар және еңбек, салық, қылмыстық соттар сияқты бастапқы юрисдикциядағы бірнеше соттар кіреді. Жоғары Сот судьялары жеті жылдық мерзімге Ұлттық Конгресс тарапынан сайланады.
Әкімшілік бөлімшелер
Әкімшілік мақсаттарда Гондурас 18 департаментке бөлінген, департаменттік және муниципалдық шенеуніктер төрт жылдық мерзімге тағайындалады.
Тарих
1920 жылдан бері Гондурас негізінен екі партиялық жүйеге ие, Либералдық партия мен Ұлттық партия сайлау саясатында үстемдік құрып келді. 1980 жылдардың басында Орталық Американың солшыл партизандық топтардың шабуылына ұшыраған басқа елдермен салыстырғанда, салыстырмалы түрде бейбіт кезең болды. Гондурас үкіметі Никарагуада әрекет ететін АҚШ қолдауындағы контрреволюциялық әскерлерге база ұсынды. 1981 және 1984 жылдар аралығында әскерилер бірнеше адамды күштеп жоғалтты, бұл факті Америкааралық Адам құқықтары сотында дәлелденді, сондай-ақ Гондурастағы Адам құқықтарын қорғау жөніндегі Ұлттық комиссардың баяндамасында көрсетілді. 1984 жылы қарулы күштердің басшысы, генерал Густаво Альварес, астана Тегусигалпада АҚШ-қа қарсы наразылық акциялары кезінде қызметтен алынды; бұл контрреволюциялық әрекеттердің азаюын білдірді, ал үкімет экономикалық көмек алмасу шарты бойынша Никарагуадағы Сандинистерге қарсы АҚШ-тың әрекеттерін қолдауын жалғастырды. 1986 жылы Либералдық партияның өкілі Жозе Азкона дель Хойо президент болып сайланды. Адам құқықтарын бұзу туралы айыптаулар және полиция тарапынан жасалған, әсіресе көшедегі топтарға қатысты, тез арада жазалау іс-шаралары соңғы жылдары біртіндеп азайды, бірақ саяси зорлық-зомбылық үздіксіз жалғасты. Рафаэль Каллехас 1990 жылы президент болып сайланды және неолибералдық экономикалық реформалар мен үнемдеу шараларын енгізді. Ол елдің көлік инфрақұрылымын жақсартуға үлкен үлес қосты. Ол кабинет мүшелеріне үміткерлерді алдымен тиісті емтиханнан өтуді талап ететін ерекше саясатты жүзеге асырды, бұл саясаткерлер арасында бірегей болып табылады. 1993 жылы Либералдық партияның өкілі Карлос Рейна президент болып сайланды, ол сот жүйесін реформалауға және қарулы күштердің билігін шектеуге уәде берді. 1995 жылдың сәуір айында міндетті әскери қызмет жойылды. 1997 жылы Либералдық партияның өкілі Карлос Роберто Флорес Факуссе де қарулы күштерді қайта құрылымдауға уәде берді; 1999 жылы қарулы күштер азаматтық бақылауға алынды. 2001 жылы Рикардо Мадуро елдегі тез өсетін инфляцияны тоқтатуға және көшедегі қылмыстық топтардың қатыгездікпен жасаған зорлық-зомбылықтарын тоқтатуға уәде беріп президент болып сайланды. Сол кезде топтардың кәмелетке толмағандарды тартып алу үшін балаларға арналған қорғау заңдарын теріс пайдалануы және зорлық-зомбылықпен қорқытып мүшелерді жалдауы Мадуроның қарулы күштерді қылмысқа қарсы күреске белсенді түрде тартуына кең қолдау көрсетті, себебі полицияның күші жеткіліксіз деп есептелді.
Топтық зорлық-зомбылық
Гондураста 1990 жылдан бері басты саяси мәселе – маралар (испан тілінде – жастардың топтары) және Оңтүстік Америкадан АҚШ-қа кокаин тасымалдаумен айналысатын есірткі саудасы ұйымдарымен байланысты зорлық-зомбылық қылмыстарының жоғары деңгейі. Тегусигальпада 1980 жылдары топтар болғанмен, 1990 жылдардың басында бұл құбылыс кеңінен тарады. Көшелік топтар түрлі қылмыстық әрекеттерді жасайды: адам ұрлау, адам сату, есірткі, автокөлік және қару-жарақ контрабандасы, сондай-ақ үй шаруаларын қорқыту. 2006 жылы ФБР және Гондурас Ұлттық қауіпсіздік басқармасының бағалауынша, Гондураста 36 000-ға жуық топ мүшесі бар. Топқа қатысу ішінара Гондурас пен АҚШ арасындағы халық қозғалысына байланысты. 1980 жылдары көптеген гондурастар азаматтық соғыс пен қақтығыстардан қашу үшін АҚШ-қа көшті, ал кейін экономикалық себептермен эмиграция жалғасты. Азаматтық соғыстан басқа, кедейлік пен жұмыссыздықтың жоғары деңгейі және білімнің жетіспеушілігі қауіпті жастарды топтарға оңайрақ тартып алады. Гондураста халықтың шамамен 30% 15–24 жас аралығында. 2004 жылы АҚШ Ішкі қауіпсіздік департаментінің Иммиграция және құқық қорғау басқармасы Гондурас 2345 қылмыскерді депортациялағанын хабарлады. Бірақ олардың қаншасы топқа қатысты екені белгісіз. Гондурастың үштен бірі қылмысқа байланысты қауіпсіздіксіздік сезімін сезінеді. Есепте себептері мен қауіп факторлары ретінде «жастар мен жасөспірімдер үшін мүмкіндіктер мен баламалардың жетіспеушілігі, отбасылардың ыдырауы, гондурастардың АҚШ-қа және одан көшіп-қонуы, есірткі мен алкогольді пайдалану және қару-жарақтардың болуы» көрсетілген. Дегенмен, жақында бұқаралық ақпарат құралдары топ проблемасын асыра көрсетіп, гондурастықтар өздерінің қоғамдастықтары шын мәнінде қауіпсіз емес деп ойлауына себеп болады деген пікір айтылды. Гондурастағы қылмыстың көп бөлігі Тегусигальпа және Сан-Педро-Сула сияқты ірі қалаларда орын алады. 2004 жылы Митчелл А. Селигсон жүргізген сауалнамада халықтың 18% қоғамдық қауіпсіздік пен зорлық-зомбылық – қылмыстар, қылмыс, зорлық-зомбылық, есірткі саудасы және топтар – ел алдындағы ең күрделі проблема деп санайтынын көрсетті. Гондурас Колумбия мен АҚШ арасында кокаин тасымалдауға транзиттік пункт болды, бірақ бұл үрдіс бұрынғы президент Мел Зелаяның тұтқындалуынан және жер аударылуынан кейін тоқтатылды, сонымен қатар ішкі нарығы да бар, ол қалалардағы түрлі проблемаларды тудырады. Топтар крек сатады, басқа қылмыстар жасайды және есірткі контрабандашыларына өздерін жалдап береді. Халықаралық саудамен айналысатын адамдар мемлекеттік органдармен күресіп жатқандарға қарағанда жақсы ресурстарға ие. Топ мүшелері көшеде есірткі сату үшін тұтқындалғанымен, олардың Гондурастағы есірткі картелдерімен және олардың операцияларымен қаншалықты байланысы бар екені әлі белгісіз. Кейбіреулер осы аргументті АҚШ-тың Гондурасқа ұйымдасқан есірткі бандиттерімен күресу үшін әскери көмегін арттыруды ақтау үшін пайдаланса, басқалары Гондурас есірткілерді заңдастырса, гондурастық қауіпсіздік мәселелерін әскери жолмен шешуге қажеттілік болмайды деп санайды. Топ проблемасын шешу үшін АҚШ-тың соңғы көмегінің түрі – Орталық Американың өңірлік қауіпсіздік бастамасын (CARSI) құру, ол бастапқыда АҚШ-Мексиканың Мерида бастамасының бөлігі ретінде қарастырылды. 2010 жылы АҚШ Конгресі Орталық Америка үшін жалпы сомасы 83 миллион доллар қаржы бөлді. Көмектің бір бөлігі әскери техника түрінде берілсе де, кейбір компоненттері қабылдаушы елдің сот жүйесін нығайтуға бағытталған. Президент Рикардо Мадуро, Гондурас Орталық банкінің бұрынғы төрағасы, өзінің жалғыз ұлы 1999 жылдың 28 сәуірінде өлтірілгеннен кейін қылмысқа қарсы платформада жарысты. Гондурас Орталық банкіне қызмет еткен кезінде Banco de Producción-ға банктік лицензия берілді. Орталық банктен кеткеннен кейін ол Banco de Producción-ның төрағасы және көпшілік акционері болды, ал Орталық банктің бас директоры Ана Кристина Мехиа де Перейра Banco de la Producción-ның бас директоры болды. Мадуро 2002 жылдың қаңтар айында билікке келген кезде топтар мен қылмыскерлерге қарсы бірқатар шаралар қабылдады, ең байқалатындары – көшеде патрульдік жасақтар. Көптеген топ мүшелері заңсыз байланыс үшін түрмеге қамалды. Оның «Мано Дуро» саясаты (Орталық Американың қылмысқа қарсы қатал ұстанымды ұстанатын басшыларын сипаттау үшін қолданылатын атау) 2003 жылы қылмыстық кодекстің құрылуына әкелді, ол MS 13 және M 18 сияқты көшелік топтарды заңсыз деп жариялады және дәлелденген мүшелігі үшін 12 жылға дейін түрме жазасын белгіледі. Олардың уақытша бейшаралығы үкіметке қарсы «соғыс жариялауға» әкелді, соңғы жылдары осы шағын елді әлемдік бұқаралық ақпарат құралдарының назарына түсірген үш маңызды оқиға болды: Ла-Сейбадан тыс жердегі түрме шаруашылығында 5 наурыз 2003 жылы 68 тұтқынның қаны төгілді, Сан-Педро-Суладағы түрмеде 18 мамыр 2004 жылы 107 тұтқын қаза тапты, ал Сан-Педро-Сулада 23 желтоқсан 2004 жылы 27 бейкүнә адам – ер адамдар, әйелдер және балалар қаза тапты. Сан-Педро-Сула маңындағы Чамелекон елді мекеніндегі қырғын салдарынан 27 адам қаза тауып, 29 адам жарақат алды. Қылмыскерлер Мадуро, Лобо, Альварес және өлім жазасына қарсы шығып, Синчонерос есімдерін атап, хабарлама қалдырды. Дегенмен, Синчонерос тобының таратылғанына сенімді. Шабуылдаушылар жаңа жылдан бұрын тағы бір қырғынды ұйымдастыруға уәде берді. Бірақ күдіктінің бірі Сан-Педро-Суланың басқа бөлігінде бірден ұсталды, ал кейіннен басқа ұсталғандар да болды. Жергілікті полиция оқ жауғандардың көшелік тобы Mara Salvatrucha (MS 13) мүшелері екенін мәлімдеді, ал шабуылдың негізгі ұйымдастырушысы деп саналатын Эбнер Анибал Ривера Пас Фалфурриас, Техас штатында ұсталды. Мадуро кеңсесінен кеткеннен кейін топтардың қайта жандануы сезілді, олардың саны бұрынғыдан азайды, бірақ қазір үкіметке қарсы демонстрациялардың жамылғысымен әрекет етеді.
Сайлаулар
ПНХ және ПЛХ ондаған жылдар бойы ел билігін жүргізді. Соңғы жылдары Гондураста 5 либералды президент болды: Роберто Суазо Кордова, Хосе Азкона дель Хойо, Карлос Роберто Рейна, Карлос Роберто Флорес және Мануэль Зелая, ал 3 ұлтшыл: Рафаэль Леонардо Кальехас Ромеро, Порфирио Лоб Соса және Рикардо Мадуро. Сайлаулар көптеген дау-дамайларға толы болды, соның ішінде Азкона Гондураста немесе Испанияда туылғандығы, ал Мадуро Панамада туылғандықтан сайлауға қатыса ала ма деген сұрақтар да туды. 2005 жылдың 20 ақпанында ПНХ және ПЛХ партия ішінде алдын ала сайлаулар (праймериз) өткізіп, қарашадағы президенттік сайлауда кімдерін өкілдік ететінін анықтады. Порфирио Пепе Лоб ПНХ-ның кандидат атанды. Мануэль Зелая Либералдық партияның кандидаты болды. Праймеризде сайлаушылардың 45 пайызы дауыс берді: либералдардың 24 пайызы және Ұлттық партияның 21 пайызы. Сан-Диего университеті кітапханасының Латын Америкасы сайлау нәтижелері туралы баяндамасында айтылғандай, «Праймериздегі төмен қатысу деңгейі – Гондурас саяси институттары мен басшыларына сенімсіздіктің көрінісі». 2005 жылдың 27 қарашасында президенттік және жалпы сайлау өтті. Гондурас Либералдық партиясының (Partido Liberal de Honduras: PLH) Мануэль Зелая жеңіске жетті, ал Гондурас Ұлттық партиясының (Partido Nacional de Honduras: PNH) Порфирио Пепе Лоб екінші орынды иеленді. Сайлауға қатысу 3,9 миллионға жуық сайлаушының 55 пайызын құрады. ПНХ сайлау нәтижелерін күдікпен қарады, ал Лоб Соса 7 желтоқсанға дейін жеңілісін мойындамады. Желтоқсанның соңында үкімет ақыры дауыс санаудың толық нәтижесін жариялады, соның нәтижесінде Зелаяның ресми жеңісі расталды. Зелая 2006 жылдың 27 қаңтарында Гондурас жаңа президенті болып инаугурацияланды.
Зелаяның төрағалығы
2007 жылдың 20 желтоқсанында Ұлттық конгресс екі үлкен партия басшыларының ұсынысымен сайлау реформаларын қабылдады. Президент Мануэль Зелая бұл реформаларға қарсы шығып, конституциялық шағымдарды келтіре отырып, вето қоятынын мәлімдеді. Бұл реформалар президенттік праймерилердің күнін 2009 жылғы ақпаннан 2008 жылғы қарашаға ықшамдап, дауыс санау орынын орталықтан жеке муниципалитеттерге көшіруді, сондай-ақ саяси партияларға мемлекеттік қаржыландыруды күрт арттыруды көздеді – әрбір сайлау циклында шамамен 3,2 миллион АҚШ долларынан 52 миллион АҚШ долларына дейін.
Президент Зелаяның 2009 жылғы 28 маусымдағы құлдырауы
2008 жылы президент Мануэль Зелаяның Америка үшін Боливариандық Альянс ALBA-мен байланысы дау тудырды. Ол үкіметтік бюджетті Конгресс бекітуі үшін ұсынбаған кезде даулар одан әрі күшейді. 2009 жылдың сәуір және мамыр айларында Зелая конституцияны жаңадан жазу үшін конституциялық ассамблея шақыру туралы референдум өткізу мақсатындағы міндетті емес сауалнама өткізу жоспарларын жариялады. Гондурас Жоғарғы Соты 28 маусымдағы сауалнамаға қарсы төменгі соттың шешімін қолдады, ал 26 маусымда – Зелая бұл шешімді елемегендіктен – оны ұстау туралы құпия бұйрық берді. 28 маусымда Гондурас әскері президенттік сарайға кіріп, Зелаяны тұтқындады, сауалнаманы болдырмауға тырысты. Олар оны әскери ұшаққа мінгізіп, Коста-Рикаға жіберді. Содан кейін, 28 маусымда Гондурас Конгресі кезектен тыс отырыста Зелаяны қызметтен шеттетуге және оның конституциялық жаңарушысы, Конгресс спикері Роберто Мичелеттиді 2010 жылдың 27 қаңтарында аяқталатын мерзімге уақытша президент етіп тағайындады.
Халықаралық реакция бірауздан теріс болды, оқиғалардың мемлекеттік төңкеріс екендігіне кеңінен наразылық білдірілді.
Хуан Орландо Эрнандестің президентілігі (2014-2022 жылдар)
Порфирио "Пепе" Лоб Сосаның 2010–2014 жылдардағы президенттік кезеңінен кейін, Хуан Орландо Эрнандес 2013 жылдың қараша айында өткен жалпы сайлауда, қуғынға ұшыраған бұрынғы президент Мануэль Зелаяның әйелі Ксиомара Кастроны жеңді. Оның президенттігінің алғашқы жылдары экономикалық өсім елдің негізгі қалаларының инфрақұрылымын жақсартуға көмектесті. Дегенмен, оның бірінші мерзімінде жұмыссыздық пен әлеуметтік наразылық күшейді. Ол конституцияны өзгерту мүмкіндігін көтеріп, халықтың көп бөлігінің наразылығын тудырды. 2015 жылы Гондурас Жоғарғы соты ел президенттігіне қатысты бір мерзімдік шектеуді жойды. 2019 жылы Хуан Орландо Эрнандестің кіші інісі Хуан Антонио “Тони” Эрнандес Нью-Йоркте есірткі тасымалымен айыпталды. Ол есірткі сату және билік органдарына жалған мәлімдеме жасау, соның ішінде салынған барлық төрт айып бойынша кінәлі деп танылды. 2020 жылдың қыркүйегінде Гондурас президенті Хуан Орландо Эрнандес Гондурас елшілігін Тель-Авивтен Иерусалимге көшіру туралы хабарлады. Гондурас, АҚШ пен Гватемаладан кейін, Иерусалимде Израильге елшілік орналасқан үшінші ел болды. 2021 жылдың қаңтар айында Гондурас елдің конституциясын өзгертіп, болашақта абортты заңдастыру мүмкіндігін жоққа шығарды. Бұрын Гондурас абортқа толық тыйым салынған санаулы елдердің бірі болатын. Конституциялық реформаны Гондурас президенті Хуан Орландо Эрнандестің үкіметтік Ұлттық партиясы қолдады. Сол кездегі президент Хуан Орландо Эрнандес ел ішінде саяси қолдауға ие болғанымен, халықтың қарсылығына тап болды. 2021 жылдың 28 қарашасында бұрынғы бірінші ханым Ксиомара Кастро, оппозициялық "Еркіндік және қайта құру" партиясының солшыл президенттік үміткері, президент сайлауында дауыстардың 53% алып, Гондурас тарихындағы алғашқы әйел президент атанды.
Партизандық топтар
Революциялық халық күштері Лоренцо Зелая үкіметке қарсы тұрды, бірақ қазір тоқтатылған. "Cinchoneros" 1980-ші жылдары елдегі шетелдік және корпоративтік мүдделерге бағытталған солшыл партизандық топ болды, алайда қазір олар жойылды.