Аляска тарихы: ежелгі дәуірден бүгінге дейін

Аляска тарихы: ежелгі халықтар, Беринг бұғазы, орыс шаруалары, 1867-де АҚШ-қа қосылуы, алтын асығу. Алясканың шығу тегі мен дамуы туралы мағлұмат.

28 мин оқу

100%

Дереккөз: History of Alaska — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Аляска тарихы Жоғарғы палеолит кезеңіне (шамамен б.з.д. 14000 жыл) дейін барып жетеді, сол кезде азық-түлік іздеуші топтар Беринг мұхитының құрлық көпірі арқылы қазіргі Батыс Аляскаға өтіп келген. Ресейлік саяхатшылармен еуропалықтар алғаш рет кездескен кезде, бұл аймақта Алясканың иеліктеріндегі халықтар тұрған. "Аляска" атауы алеут тіліндегі "Alaxsxaq" (кейде "Alyeska" деп те жазылады) сөзінен шыққан, ол "құрлық" дегенді білдіреді (әдеби мағынасында, "теңіз әрекетіне бағытталған нысан"). АҚШ 1867 жылы Алясканы Ресейден сатып алды. 1890 жылдары Аляскадағы және жақын жердегі Юкон айманындағы алтын асығулары мыңдаған кеншілер мен қоныс аударушыларды Аляскаға әкелді. АҚШ 1912 жылы Аляскаға аумақтық мәртебе берді. 1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондықтар екі сыртқы Алеут аралдарын – Атту мен Кисканы басып алды, ал оларды АҚШ-қа қайтару ұлттық мақтанышқа айналды. Әскери базалардың салынуы кейбір Аляска қалаларының халқының өсуіне де ықпал етті. Аляска 1959 жылдың 3 қаңтарында АҚШ штаты болып жарияланды. 1964 жылы болған зор "Жұма күнгі жер сілкінісі" 131 адамның өмірін қиып, бірнеше ауылды толығымен қиратты. 1968 жылы Прудхо шығанағында мұнайдың табылуы және 1977 жылы "Транс-Аляска" құбыр желісінің құрылысын аяқтауы мұнай өндірісінің өркендеуіне әкелді. 1989 жылы "Эксон Валдез" кемесі Принц-Уильям шығанағындағы рифке шағылысып, 1770 шақырымнан астам жағалауға шикі мұнай төгілді. Бүгінде даму және табиғатты қорғау идеологиялары арасындағы күрес Арктикалық ұлттық жануарлар қорығында мұнайды бұрғылау мәселесі бойынша қызу пікірталас ретінде көрінеді.

Алясканың ежелгі тарихы

Палеолиттік отбасылар б.з.д. 10 000 жыл бұрын Аляскадағы Беринг жер көпірі арқылы Солтүстік Американың солтүстік-батысына көшіп келді (Американы қоныстану тарихына қараңыз). Аляска инуиттер мен түрлі түпкілікті американдықтармен толықты. Бүгінде алғашқы аляскалықтар бірнеше негізгі топқа бөлінеді: Оңтүстік-Шығыс жағалауының үндістері (Тлингит, Хайда және Цимшиан), Атабаскалар, Алеуттар және эскимостардың екі тобы – Инупиат және Юпик. Азиядан келген жағалау бойындағы көшпенділер, әлдебір Беринг жер көпірінен өткен адамдардың алғашқы толқыны болған болуы мүмкін, және олардың көпшілігі бастапқыда қазіргі Канаданың ішкі аймақтарына қоныстанды. Тлингиттер осы топтың ең көп саны болды, еуропалықтармен алғашқы байланыс кезінде жағалаудың көп бөлігін иеленді және Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы дамыған мәдениеттер тобының ең солтүстігінде орналасқан. Олар күрделі өнер және саяси жүйелерімен, сондай-ақ Potlatch деп аталатын салтанатты және құқықтық жүйелерімен танымал. Уэльс Принсі аралының оңтүстік бөлігіне Хайдалар, Хайда Гваайи (бұрынғы Королева Шарлотта аралдары, қазір Британдық Колумбияның бөлігі) аралдарынан қуғын-сүргіннен қашып келді. Алеуттар шамамен 10 000 жыл бұрын Алеут аралдарына қоныстанды. Мәдени және тұрмыстық әдет-ғұрыптар туған жердің кең аумағында таралған түрлі тайпалар арасында әлдеқандай айырмашылықтарға ие болды.

Ертедегі орыс қоныстары

Ресейлік зерттеу экспедициялары 18 ғасырдың басында Аляскаға жетті, ал отарлаушы саудагерлер (әсіресе тері саудагерлері) олардан кейін ілесіп келді. Кейбір аралдарда және Аляска түбегінің бөліктерінде орыс саудагерлері жергілікті тұрғындармен салыстырмалы бейбіт қатар өмір сүре алды. Ал басқа топтар шиеленісті жағдайды басқара алмады және зұлсалы жасады. Кешірілгендерді құлыпқа алу, адамдарды құлдыққа салу, отбасыларды бөліп жіберу, ал кейбір адамдарды өздерінің ауылдарынан кетуге және басқа жерде қоныстануға мәжбүрлеу болды. Сонымен қатар, Ресеймен алғашқы екі буын қарым-қатынас барысында алеуттардың сексен пайызы Ескі әлемнің ауруларынан қайтыс болды, оларға қарсы иммунитеті болмады. 1784 жылы Григорий Иванович Шелихов Кодиак аралындағы Үш қасиеттілер шығанағына келді және Шелихов-Голиков компаниясы арқылы тері саудасын жүргізді. Шелихов және оның серіктері жүздеген жергілікті кониагтарды өлтірді, содан кейін Аляскадағы алғашқы тұрақты орыс қонысын – аралдағы Үш қасиеттілер шығанағында құрды. 1788 жылға қарай Шелихов және басқалар кең аумақта бірнеше орыс қоныстарын құрды, соның ішінде Кук шығанағының құрлықтағы аймақтары да бар еді. Ресейліктер ең құнды теңіз суырықтарының – Курил, Камчатка және Алеут теңіз суырықтарының мекенжайларын бақылауға алды. Олардың терісі Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы және Калифорниядағы теңіз суырықтарының терісінен қалың, жылтыр және қара түсті болды. Сондықтан ресейліктер Тынық мұхитының жағалауында 1788 жылға дейін, теңіз суырықтарының жоғары сапалы түрлерінің қырынуынан кейін ғана оңтүстікке қарай жылжуды бастады. Алайда Ресейдің Солтүстік-Батыс жағалауына кіруі кемелер мен теңізшілердің жетіспеушілігіне байланысты баяу болды. Орыстар 1794 жылы Якутат шығанағына жетті және 1795 жылы Славороссия елді мекенін құрды. Джеймс Шилдс, Голиков-Шелихов компаниясының британдық қызметкері, Королева Шарлотта аралдарына дейін жағалауды барлады. 1795 жылы Александр Баранов, 1790 жылы Шелиховтың тері кәсіпорнын басқаруға жалданып, Ситка шығанағына келді және оны Ресей үшін иеленді. Келесі жылдары аңшылық бригадалары келді, ал 1800 жылға қарай Ресей Америкасының теңіз суырықтарының үштен төрт бөлігі Ситка шығанағы аймағынан түсті. 1799 жылдың шілдесінде Баранов "Орел" бригімен оралып, Архангельск елді мекенін құрды. 1802 жылы тлингиттермен қиратылған, бірақ 1804 жылы жақын жерде қайта салынған, ол Ново-Архангельск (lang ru) атанды. Көп ұзамай ол Ресей Америкасының негізгі қонысы және отарлық астанасы болды. (АҚШ 1867 жылы Алясканы сатып алғаннан кейін Новоархангельск Ситка деп аталды және Аляска территориясының алғашқы астанасы болды.)

Russian expeditions of exploration reached Alaska by the early 18th century, and colonial traders (especially fur traders) followed. On some islands and parts of the Alaskan peninsula, groups of Russian traders proved capable of relatively peaceful coexistence with the local inhabitants. Other groups could not manage the tensions and perpetrated exactions. Hostages were taken, individuals were enslaved, families were split up, and other individuals were forced to leave their villages and settle elsewhere. In addition, during the first two generations of Russian contact, eighty percent of the Aleut population died of Old World diseases, against which they had no immunity. In 1784 Grigory Ivanovich Shelikhov arrived in Three Saints Bay on Kodiak Island, operating the fur trading Shelikhov Golikov Company. Shelikhov and his group killed hundreds of indigenous Koniag, then founded the first permanent Russian settlement in Alaska – on the island's Three Saints Bay. By 1788 Shelikhov and others had established a number of Russian settlements over a large region, including the mainland areas around Cook Inlet. The Russians had gained control of the habitats of the most valuable sea otters, the Kurilian Kamchatkan and Aleutian sea otters. Their fur was thicker, glossier, and blacker than that of sea otters on the Pacific Northwest coast and in California. The Russians, therefore, advanced southwards along the Pacific coast only after the superior varieties of sea otters had become depleted, around 1788. The Russian entry to the Northwest Coast was slow, however, due to a shortage of ships and sailors. Russians reached Yakutat Bay in 1794 and built the settlement of Slavorossiya there in 1795. James Shields, a British employee of the Golikov Shelikhov Company, reconnoitred the coast as far as the Queen Charlotte Islands. In 1795 Alexander Baranov, hired in 1790 to manage Shelikhov's fur enterprise, sailed into Sitka Sound and claimed it for Russia. Hunting parties arrived in the following years, and by 1800 three quarters of Russian America's sea otter skins were coming from the Sitka Sound area. In July 1799 Baranov returned on the brig Oryol and established the settlement of Arkhangelsk. Destroyed by Tlingits in 1802 but rebuilt nearby in 1804, it became Novo Arkhangelsk (lang ru ). It soon become the primary settlement and colonial capital of Russian America. (After the United States purchased Alaska in 1867, Novoarkhangelsk was renamed Sitka and became the first capital of Alaska Territory.)

Миссионерлік қызмет

Ресейлік тері саудагерлері 1740-1780 жылдары орыс православие шіркеуін (оның рәсімдері мен қасиетті мәтіндері өте ерте кезеңде алеут тіліне аударылған) бейресми түрде таныстырды. 1784 жылы Үш қасиетті шығанақты мекендеген кезде Шеликов алғашқы тұрақты миссионерлер мен дін қызметкерлерін әкелді. Бұл миссионерлік қызмет 19 ғасырға дейін жалғасып, нәтижесінде қазіргі Аляскадағы орыс отарлау дәуірінің ең айқын іздеріне айналды.

Испанияның талаптары

Испанияның Аляска аймағына қатысты талаптары 1493 жылғы папалық бұйрығымен байланысты, бірақ отарлау, бекіністер немесе қоныстар құрылмады. Оның орнына Мадрид аймақты зерттеу және оны Испанияға қарату үшін түрлі теңіз экспедицияларын жіберді. 1775 жылы Бруно де Хезета экспедицияға жетекшілік етті; Бодега и Квадра басқарған «Сонора» кемесі 58° солтүстік ендікке жетіп, Ситка шығанауына кірді және аймақты Испания үшін ресми түрде талап етті. 1779 жылы Игнасио де Артеага мен Бодега и Квадра экспедициясы Хинчинбрук аралындағы Порт Этческе жетіп, Принц Уильям шығанауына енді. Олар Испанияның ең солтүстік нүктесіне, 61° солтүстік ендікке жетті. 1788 жылы Эстебан Хосе Мартинес және Гонсало Лопес де Харо Уналаскадағы орыс елді мекендерінде болды. 1789 жылғы Нутка дағдарысы Ұлыбритания мен Испания арасында соғысқа жақын әкелді: Ұлыбритания Британ Колумбиясындағы жерлерге Испанияның талаптарын мойындамады, ал Испания бірнеше британдық кемелерді тәркіледі. Дағдарыс Мадридте 1790–1794 жылдарғы Нутка келісімдері арқылы шешілді, онда Ұлыбритания мен Испания саудагерлері солтүстік-батыс жағалауында сауда жасауға, тәркіленген британдық кемелерді қайтаруға және өтемақы төлеуге келісті. Бұл Ұлыбританияның жеңісі болды және Испания Солтүстік Тынық мұхитынан шықты. Ол 1819 жылғы Адамс-Онис шарты бойынша аймақтағы талаптарын АҚШ-қа өткізді. Бүгінде Испанияның Аляскадағы мұрасы бірнеше жер аттарында сақталған, олардың ішінде Маласпина мұздығы, Вальдес және Кордова қалалары бар.

Ұлыбританияның қатысуы

Сол кезде Аляскадағы британдық қоныстар бірнеше шашыраңқы сауда бекеттерінен тұратын, көптеген қоныс аурушылар теңіз арқылы келген. 1778 жылы үшінші және соңғы саяхатының ортасында капитан Джеймс Кук сол кездегі испандық Калифорниядан Беринг бұғазына дейін Солтүстік Американың батыс жағалауымен жүзіп өтті. Саяхат барысында ол Аляска суларында Кук шығанағын (1794 жылы оның қол астында қызмет еткен Джордж Ванкувер Кук құрметіне атады) ашты. Беринг бұғазынан өтуге мүмкіндік болмады, бірақ «Резолюция» және оның серігі «Дискавери» онымен өтуге бірнеше рет әрекеттенді. 1779 жылы британдық кемелер Гавайиге қайту үшін бұғаздан шықты. Кук экспедициясы британдықтарды испандықтардың ізімен солтүстік-батыс жағалауында (Тынық мұхитының солтүстік-шығыс жағалауы) жүзуді көбейтуге ынталандырды. 1791 жылдан 1795 жылға дейін Ванкувер өзінің экспедициясын басқарып, Тынық мұхитының жағалауын Кук шығанағынан испандық Калифорнияға дейін картаға түсірді. Аляскадағы «Хадсон шығанағы» компаниясына тиесілі посттар Юкон фортында (Юкон өзенінде), Дарам фортында (Таку форты деп те аталады) Таку өзенінің сағасында және Стикин форты Стикин өзенінің сағасына жақын орналасқан (XIX ғасырдың басында Урангеллмен байланысты болған).

Кейінгі ресейлік қоныстар және орыс-американ компаниясы (1799-1867)

1799 жылы Шелиховтың күйеу баласы Николай Петрович Резанов император Павел І-ден американдық тері саудасына монополия құқығын алып, Ресей-Америка компаниясын құрды. Келісімнің шарты бойынша император компаниядан Аляскада жаңа бекіністер салуды және кеңейтілген отарлау бағдарламасын жүзеге асыруды күтті. 1804 жылға қарай Ресей-Америка компаниясының басқарушысы Александр Баранов Ситка шайқасындағы жергілікті тлингит тайпасынан жеңіс однып, компанияның американдық тері саудасындағы беделін нығайтты. Бұл күш-жігерге қарамастан, орыстар Алясканы толығымен отарлай алмады. Ресейдің сауда монополиясы 1833 жылы Ресей Америкасының оңтүстік жиегінде бекет құрған Гудзон шығанағы компаниясының әрекеттерінен әлсіреп, құлдырады. 1818 жылы Ресей-Америка компаниясының басқаруы Ресей империясының Әскери-теңіз флотына берілді, ал 1821 жылғы жарлық шетелдіктерге Аляска экономикасына қатысуға тыйым салды. Компания көп ұзамай 1825 жылғы Англо-Ресей конвенциясына қосылды, ол британ саудагерлеріне Аляскада сауда жасауға рұқсат берді. Конвенция Аляска мен Британдық Солтүстік Америка арасындағы шекараның көп бөлігін де белгіледі. 1824 жылғы орыс-американдық шарт, 54° 40' солтүстік ендігінен жоғарыдағы американдық саудагерлерге тыйым салған болатын, көпшілік тарапынан елеусіз қалды және орыстардың Аляскадағы билігі одан әрі әлсіреп кетті. Ресей Америкасының гүлденген кезеңінде орыс халқының саны 700-ге жетті. XIX ғасырдың ортасы Аляскадағы орыстар үшін қиын кезең болғанымен, байланысқа түскен Алясканың жағалау тұрғындарының жағдайы жақсарды. Тлингиттер ешқашан бағындырылмады және 1850 жылдарға дейін орыстарға қарсы соғыс жүргізе берді. Алеуттар 1840 жылдары халық санының азаюымен күрессе де, ақырында қалпына келді.

Алясканы сатып алу

Ресейдің қаржылық қиындықтары, Аляска елді мекендерімен сауданың төмен кірістілігі және Алясканы британдықтардың қолына өткізбеуге деген маңызды ниеті Ресейдің Солтүстік Америкадағы иеліктерін сатуға дайындығына себеп болды. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Уильям Сьюардтың ұсынысымен АҚШ Сенаты 1867 жылдың 1 тамызында Ресейден Алясканы сатып алуды бекітті (бұл шамамен 7,2 долларға бағаланды). Бұл сатып алу АҚШ-та "Seward's Folly", "Seward's Icebox" немесе "Эндрю Джонсоннің Құтб Аюының Бағы" деп белгілі болды және сол кездегі кейбір адамдардың арасында наразылық тудырды. Кейін алтын мен мұнайдың табылуы оның тиімді екенін көрсетті. Ғалымдар Алясканы сатып алудың федералдық қазына үшін қаржылық тұрғыдан пайдалы болған-болмағанын, оның Аляска тұрғындарына, бизнеске және ұлттық қорғанысқа тигізген пайдасынан бөлек талқылайды.

Аляска департаменті (18671884)

1867 жылы 18 қазанда АҚШ-тың туы көтерілді, бұл күн Аляска күні деп аталады. Осыған байланысты, аймақ тұрғындары үшін 1867 жылдың 6 қазаны, жұма күнінен кейін бірден 1867 жылдың 18 қазаны, жұма күні келді – күнтізбедегі 12 күндік өзгеріс пен мердіандық сызықтың бір күндік ығысуының нәтижесінде екі жұма қатарынан туды. 1867 жылдан 1884 жылға дейінгі департамент дәуірінде Аляска әртүрлі кезеңдерде АҚШ армиясының (1877 жылға дейін), 1877 жылдан 1879 жылға дейін АҚШ Қаржы департаментінің және 1879 жылдан 1884 жылға дейін АҚШ Әскери-теңіз күштерінің басқаруында болды. Алясканың азаматтық басқаруы 1877 жылы АҚШ Қаржы департаменті арқылы басталды. АҚШ президенті кеден инспекторын тағайындады. Инспектор Аляскадағы АҚШ үкіметінің жоғары лауазымды өкілі және де-факто губернаторы болды. Генри С. ДеАна, бұрынғы Одақ армиясының офицері және Мотром Д. Болл, бұрынғы Конфедерация армиясының офицері, Кеден инспекторы лауазымына тағайындалған алғашқы адамдар еді. Аляска алғаш рет сатып алынғанда, оның көп бөлігі зерттелмеген болып қалды. 1865 жылы Western Union компаниясы Аляска арқылы Беринг бұғазына дейін телеграф желісін салды, ол су астынан Азия желісімен жалғасты. Бұл компания аймақтың алғашқы ғылыми зерттеулерін жүргізіп, Юкон өзенінің толық картасын жасады. Аляска коммерциялық компаниясы мен әскерилер де 19 ғасырдың соңғы онжылдықтарында Алясканы зерттеуге үлкен үлес қосты, ішкі аймақтың көптеген өзендері бойында сауда посттарын құрды.

Аляска округі (18841912)

1884 жылы аймақ ұйымдастырылып, атауы Аляска департаментінен Аляска округіне өзгертілді. Сол кезде Вашингтондағы заң шығарушылар Азамат соғысынан кейінгі қайта құру мәселелерімен айналысып, Аляскаға көп уақыт бөлмеді. 1896 жылы көршілес Канададағы Юкон аймағында алтынның табылуы Аляскаға мыңдаған кеншілер мен жаңа қоныс аударушыларды әкелді, бұл елдегі төрт жылдық экономикалық депрессияны жылдам аяқтады. Аляскада да алтын табылатыны белгісіз болғанымен, Аляска Юкон алтын кендеріне ең оңай көлік жолы болғандықтан үлкен пайдаға ие болды. Скайуэй сияқты көптеген жаңа қалалардың пайда болуы Канададағы алтын асығумен байланысты. Алтын іздеу дәуірінде Аляскадағы ең ірі қылмыстық империяны басқарған, сенімді адам және қылмыс жетекшісі Сопи Смит Джуноу портындағы атыста өздігінен қорғаныс жасаушылар тарапынан атып өлтірілді. Ол "Алясканың заңнан тыс адамы" ретінде танымал. 1899 жылы Алясканың өзінде, Номде алтын табылды, содан кейін Фэрбанкс және Руби сияқты бірнеше қалалар салына бастады. 1902 жылы Аляска темір жолының құрылысы басталды, ол 1914 жылға қарай Сьюардтан Фэрбанкске дейін жалғасты, бірақ бүгінгі күнге дейін Алясканы төменгі 48 штатқа байланыстыратын темір жол жоқ. Дегенмен, құрлық арқылы жол салынды, бұл көршілес штаттарға тасымалдау уақытын бірнеше күнге қысқартты. 20 ғасырдың басында мыс өндіру, балық аулау және консервілеу өнеркәсіптері дами бастады, кейбір ірі қалаларда 10 консервілеу зауыты болды. 1903 жылы Канадамен шекаралық дау ақыры шешілді. 20 ғасырдың басында Алеут аралдарында коммерциялық балық аулау қарқынды дамыды. Балықты тұздайтын және селедканы қаптайтын фабрикалар, сондай-ақ, лосось консервілеу зауыттары ашылды. Басқа бір коммерциялық қызмет – кит аулау, аңдардың көп аулануын ескермей жалғасты. Олар киттердің майы үшін оларды құрып кетуге жеткізді. Көп ұзамай алеуттар терілі теңіз аңдары мен теңіз суырының азаюына байланысты ауыр қиындықтарға тап болды, олар тіршілік үшін қажет болды. Олар етін тамақ ретінде пайдаланумен қатар, қайықтарын жабу үшін де терілерін қолданды, оларсыз аң аулау мүмкін емес еді. Америкалықтар ішкі және Арктикалық Аляскаға да кеңейіп, жергілікті тұрғындардың тәуелді болған терілі аңдар, балық және басқа да аңдарды пайдаланды.

In 1884, the region was organized and the name was changed from the Department of Alaska to the District of Alaska. At the time, legislators in Washington, D. C., were occupied with post Civil War reconstruction issues, and had little time to devote to Alaska. In 1896, the discovery of gold in Yukon Territory in neighboring Canada, brought many thousands of miners and new settlers to Alaska, and very quickly ended the nation's four year economic depression. Although it was uncertain whether gold would also be found in Alaska, Alaska greatly profited because it was along the easiest transportation route to the Yukon goldfields. Numerous new cities, such as Skagway, Alaska, owe their existence to a gold rush in Canada. Soapy Smith, a crime boss confidence man who operated the largest criminal empire in gold rush era Alaska, was shot down by vigilantes in the famed Shootout on Juneau Wharf. He is known as "Alaska's Outlaw." In 1899, gold was found in Alaska itself in Nome, and several towns subsequently began to be built, such as Fairbanks and Ruby. In 1902, the Alaska Railroad began to be built, which would connect from Seward to Fairbanks by 1914, though Alaska still does not have a railroad connecting it to the lower 48 states today. Still, an overland route was built, cutting transportation times to the contiguous states by days. The industries of copper mining, fishing, and canning began to become popular in the early 20th century, with 10 canneries in some major towns. In 1903, a boundary dispute with Canada was finally resolved. By the turn of the 20th century, commercial fishing was gaining a foothold in the Aleutian Islands. Packing houses salted cod and herring, and salmon canneries were opened. Another commercial occupation, whaling, continued with no regard for over hunting. They pushed the bowhead whales to the edge of extinction for the oil in their tissue. The Aleuts soon suffered severe problems due to the depletion of fur seals and sea otters which they needed for survival. As well as requiring the flesh for food, they also used the skins to cover their boats, without which they could not hunt. The Americans also expanded into the Interior and Arctic Alaska, exploiting the furbearers, fish, and other game on which Natives depended.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде екі сыртқы Алеут аралдары – Атту және Киска – жапон әскерлері тарапынан басылып алынып, оккупацияланды. Соғыс жылнасындағы жау мемлекеттің континенттік АҚШ-тың бір бөлігін басып алуы мен оккупациялауы осы еді. Аралдарды қайтару ұлттық мақтанышқа айналды. 1942 жылдың 3 маусымында жапондықтар Уналаска аралындағы АҚШ-тың теңіз базасы – Голланд портына әуе шабуылы жасады, бірақ АҚШ күштері оларды кері қайтарды. Бірнеше күннен кейін жапондықтар Киска және Атту аралдарына қонды, Атту ауылдарын басып алды. Ауыл тұрғындары Жапонияға жеткізіліп, соғыс аяқталғанға дейін интернировка лагерьде ұсталды. Прибилов және Алеут аралдарының тұрғындары АҚШ тарапынан Алясканың оңтүстік-шығысына эвакуацияланды. Олардың көптегені екі жылдық интернировка кезеңінде қиындықтарға тап болды, ал олардың күтіміне жауапты болған федералдық үкіметтің денсаулық сақтау, тамақ және баспанамен қамтамасыз етуі жеткіліксіз болды. Атту 1943 жылдың мамыр айында екі апталық қатал шайқастан кейін қайта басып алынды, нәтижесінде 3829 американдық зардап шекті: 549 қаза тапты, 1148 жарақат алды, 1200 адам суықтан зардап шекті, 614 аурудан көз жұмды, ал 318-і түрлі себептерден қайтыс болды. Содан кейін АҚШ назарын басқа оккупацияланған арал – Кискаға бұрды. Маусымнан тамызға дейін кішкентай аралға көптеген бомбалар тасталды, бірақ жапондықтар көлік кемелерімен қашып құтылды. Соғыстан кейін интернировкадан аман қалған жергілікті Атту тұрғындары федералдық үкімет тарапынан Аткаға қоныстандырылды, өйткені олардың туған ауылдары қорғануға тым алыс деп есептелді. 1942 жылы Аляска–Канада әскери тас жолы аяқталды, оның мақсаты Беринг бұғазының ар жағындағы Кеңес Одағына құрлық арқылы жабдықтау жолын құру болды. Монтана штатының Грейт-Фоллс қаласынан Фэрбанкс қаласына дейін созылған бұл жол Аляска мен АҚШ-тың қалған бөлігі арасындағы тұрақты байланыс құрады. Адак базасы сияқты әскери базалардың салынуы Алясканың кейбір қалаларының халқының өсуіне әсер етті. Анкоридж халқы 1940 жылы 4200 адамды құраса, 1945 жылы 8000-ға жуық адамға жетті.

During World War II, two of the outer Aleutian Islands—Attu and Kiska—were invaded and occupied by Japanese troops. They were the only parts of the continental United States to be invaded and occupied by an enemy nation during the war. Their recovery became a matter of national pride. On June 3, 1942, the Japanese launched an air attack on Dutch Harbor, a U. S. naval base on Unalaska Island, but were repelled by U. S. forces. A few days later, the Japanese landed on the islands of Kiska and Attu, where they overwhelmed Attu villagers. The villagers were taken to Japan, where they were interned for the remainder of the war. Aleuts from the Pribilofs and Aleutian villages were evacuated by the United States to Southeast Alaska. Many suffered during their two years internment there, and the federal government, charged with their care, provided inadequate health care, food, and shelter. Attu was regained in May 1943 after two weeks of intense fighting and 3,829 American casualties: 549 were killed, 1,148 were injured, 1,200 had severe cold injuries, 614 succumbed to disease, and 318 died of miscellaneous causes. The U. S. then turned its attention to the other occupied island, Kiska. From June through August, a multitude of bombs were dropped on the tiny island, though the Japanese ultimately escaped via transport ships. After the war, the Native Attuans who had survived their internment were resettled to Atka by the federal government, which considered their home villages too remote to defend. In 1942, the Alaska–Canada Military Highway was completed, in part to form an overland supply route to the Soviet Union on the other side of the Bering Strait. Running from Great Falls, Montana, to Fairbanks, the road was the first stable link between Alaska and the rest of America. The construction of military bases, such as the Adak base, contributed to the population growth of some Alaskan cities. Anchorage almost doubled in size, from 4,200 people in 1940 to 8,000 in 1945.

Мемлекеттіклік

ХХ ғасырдың басында Алясканың штат болуы үшін күрестің қозғалысы басталды, бірақ континенттік 48 штаттағы заң шығарушылар Алясканың халқының тым сирек, алыс және оқшауланған екеніне, ал экономикасының АҚШ-қа тиімді қосымша бола алмайтындай тұрақсыз екеніне алаңдады. Екінші дүниежүзілік соғыс және Жапонияның шабуылы Алясканың стратегиялық маңыздылығын көрсетті, штаттану мәселесіне көбірек мән берілді, бірақ Кенэй түбегіндегі Свонсон өзенінде мұнайдың табылуы Алясканың әлсіз, тәуелді аймақ ретіндегі бейнесін жойды. Президент Дуайт Д. Эйзенхауэр 1958 жылдың 4 шілдесінде Аляска штаттық актісіне қол қойды, бұл Алясканың 1959 жылдың 3 қаңтарында Одаққа қосылуына жол ашты. Территориялық астана Джуно штат астанасы болып қала берді, ал Уильям А. Иган бірінші губернатор ретінде қызметке кірісті. Аляскада, Луизианадан басқа, Американың басқа штаттарындағы сияқты округтер жоқ. (Луизианада приходтар бар). Оның орнына ол 16 округке және барлық округке кірмейтін жерлерден құралған бір "ұйымдастырылмаған округке" бөлінген. Округтарда кең аумақты ұйымдастырылған басқару органдары бар, бірақ ұйымдастырылмаған округте, мұндай басқару органы жоқ болған жағдайда, қызметтерді мемлекет көрсетеді. Ұйымдастырылмаған округте қалалар немесе тайпалық ұйымдар көбінесе қоғамдық қызметтерді ұсынады, ал мемлекеттік билік өңірлік білім беру аймақтары (REAA) арқылы білім беру қызметтерін ұсынады. Аляскадағы пионерлік жағдайлар тапқырлықты оятып, Аляска пилорамасын ойлап табуға әкелді, ол тізбекті араға қосылып, кесілген ағаштарды параллель қабырғалы тақтайларға немесе доскаларға кесуге мүмкіндік берді.

1964 жылғы жер сілкінісі

1964 жылғы 27 наурызда Алясканың оңтүстік-орталық аймағында Ұлы жұма күні жер сілкінісі болды. Жер сілкінісінің магнитудасы 9.2-ге жетеді және ол тіркелген ең күшті жер сілкіністерінің бірі болды, нәтижесінде 139 адам қаза тапты. Олардың көпшілігі Вальдес және Ченега қалаларын қиратқан цунамиден суға батып қайтыс болды. Принц-Уильям шығанағы аймағында қалалар мен порттар қирады, ал жерлер көтеріліп немесе төменге қарай ығысты. Жердің көтерілуі лосось өзендерін жойды, себебі балықтар енді жаңадан пайда болған кедергілерден секіріп, шаруашылыққа арналған жерлеріне жете алмайды. Вальдес және Кордова порттарын жөндеу мүмкін болмады, ал өрттер тағылымды қиратудан қалған жерлерді де жойды. Вальдесте Аляска Steamship Company компаниясына тиесілі кеме үлкен толқынмен доктан асып, теңізге шығарылды, бірақ көптеген адамдар аман қалды. Кук шығанағындағы Турнагейн шығанағында келген су ағаштарды қиратты және үйлерді лайға батырды. Кодиакта цунами Афогнак, Ескі батпақ және Кагуяк ауылдарын жойды, басқа да елді мекендерге зиян келтірді, ал Севард портын жоғалтты. Апаттың ауқымы қаншалықты болғанына қарамастан, Аляскалықтар көптеген қалаларды қайта жаңартып, қалпына келтірді.

Болашаққа қарай солтүстікке

"Солтүстікке – болашаққа" – Алясканың ресми мемлекеттік ұраны, ол 1967 жылы Алясканы сатып алудың жүз жылдығына арналған шаралардың бірі ретінде қабылданды. Мерекеге дайындық шараларының бірі ретінде Алясканың жүз жылдық комиссиясы 1963 жылы Аляска штатының ерекшелігін көрсететін жүз жылдық ұран мен эмблеманы анықтау үшін конкурс өткізді. Жеңімпазға 300 доллар (2023 жылғы шамамен 3000 доллар) сыйлық тағайындалды. Комиссияға 761 өтініш келіп түсті. 1963 жылдың желтоқсан айында комиссия Джуно қаласының журналисі Ричард Питердің ұсынысын таңдағанын хабарлады. Ол бұл ұранның "қалалық қауашақтың ар жағында біздің туымыз астындағы Ұлы Жердің жатқанын еске салады, ол осы ғасырдың 'бостандыққа ұмтылатын халықтарына' жаңа ертеңгі күнді сыйлай алады" деді. Бұл ұран уәдеге толы штат үшін болашаққа деген сенімді көрініс береді; Аляска штатын дамытуға бағытталған, болашақтың Төменгі 48 штатының солтүстігінде орналасқан соңғы АҚШ жұлдызының жанында екенін көрсетеді.

Мұнайдың ашылуы, Алясканың жергілікті талаптарды реттеу туралы заң (ANCSA) және Транс-Аляска құбыр жолы

1968 жылы Солтүстік жағалаудың Прудхоу шығанағында мұнайдың табылуы – АҚШ-тағы кез келген кен орнынан ең көп мұнай өндірілетін кен орын болып шықты – Алясканың саяси жағдайын ондаған жылдарға өзгертеді. Бұл жаңалық тума халқының жер иелігі мәселесін жеңілдіре түсті. 1960 жылдардың ортасында Алясканың көптеген тайпалық топтары еуропалықтардан тартып алынған жерлеріне құқық алуға бірікті, бірақ Прудхоу шығанағының табылуына дейін үкімет баяу әрекет етті. Аляска мұнайын нарыққа жеткізуге қажетті құбырға рұқсат беру кешіктірілді, себебі тума халқының жер талаптары шешілмеген болатын. 1971 жылы, мұнайдың үлкен қаржысы қауқап тұрғанда, Ричард Никсон Аляска тума халқының жер талаптарын реттеу туралы заңға қол қойды. Заңға сәйкес, тума халқы өз жерлеріне қатысты алғашқы талаптарынан бас тартып, орнына 44 миллион акр (180 000 км²) жерге қол жеткізіп, 963 миллион доллар төлемақы алды. Бұл қаржы аймақтық, қалалық және ауылдық корпорациялар арасында бөлінді, олар өз қаражатын әртүрлі деңгейде сәтті басқарды. Солтүстік жағалаудан ең жақын мұзсыз портына дейін, шамамен 1300 км қашықтықтағы құбыр – Аляска мұнайын нарыққа жеткізудің жалғыз жолы болғандықтан, алда үлкен инженерлік қиындықтар күтіп тұрды. Солтүстік жағалау мен Вальдес арасында белсенді жарықтар, үш тау тізбегі, мұзбен қапталған, тұрақсыз батпақты жерлердің шақырымдары және карибу мен лосьтің қоныс аудару жолдары болды. Транс-Аляска құбыры 1977 жылы 8 миллиард долларға аяқталды. Бұл құбыр мұнайдың өркендеуіне жол ашты. Штаттағы жан басына шаққандағы табыс өсті, және дерлік барлық қауымдастықтар пайда тапты. Штат басшылары бұл өсімнің тері мен алтын өсімі сияқты, ресурстар таусылғанда экономикалық дағдарысқа ұшырамауына бейілді болды. 1976 жылы штаттың конституциясына түзетулер енгізіліп, Аляска тұрақты қоры құрылды, онда минералдық жалдаудан түскен кірістің ширегі инвестицияланды. Қордан түскен табыс барлық талапкер тұрғындарға жылдық дивиденд төлеуге, инфляцияға қарсы қордың негізгі капиталын арттыруға және штат заң шығарушы органына қаражат бөлуге пайдаланылады. 1993 жылдан бері қордың табысы Прудхоу шығанағының мұнай өндірісінен асып түсті, оның өндірісі азайып барады. 2005 жылдың наурыз айында қордың құны 30 миллиард доллардан асты.

The 1968 discovery of oil on the North Slope's Prudhoe Bay—which would turn out to have the most recoverable oil of any field in the United States—would change Alaska's political landscape for decades. This discovery catapulted the issue of Native land ownership into the headlines. In the mid 1960s, Alaska Natives from many tribal groups had united in an effort to gain title to lands wrested from them by Europeans, but the government had responded slowly before the Prudhoe Bay discovery. The government finally took action when permitting for a pipeline crossing the state, necessary to get Alaskan oil to market, was stalled pending the settlement of Native land claims. In 1971, with major petroleum dollars on the line, the Alaska Native Claims Settlement Act was signed into law by Richard Nixon. Under the Act, Natives relinquished aboriginal claims to their lands in exchange for access to 44 million acres (180,000 km2) of land and payment of $963 million. The settlement was divided among regional, urban, and village corporations, which managed their funds with varying degrees of success. Though a pipeline from the North Slope to the nearest ice free port, almost 800 miles (1,300 km) to the south, was the only way to get Alaska's oil to market, significant engineering challenges lay ahead. Between the North Slope and Valdez, there were active fault lines, three mountain ranges, miles of unstable, boggy ground underlain with frost, and migration paths of caribou and moose. The Trans Alaska Pipeline was ultimately completed in 1977 at a total cost of $8 billion. The pipeline allowed an oil bonanza to take shape. Per capita incomes rose throughout the state, with virtually every community benefiting. State leaders were determined that this boom would not end like the fur and gold booms, in an economic bust as soon as the resource had disappeared. In 1976, the state's constitution was amended to establish the Alaska Permanent Fund, in which a quarter of all mineral lease proceeds is invested. Income from the fund is used to pay annual dividends to all residents who qualify, to increase the fund's principal as a hedge against inflation, and to provide funds for the state legislature. Since 1993, the fund has produced more money than the Prudhoe Bay oil fields, whose production is diminishing. In March 2005, the fund's value was over $30 billion.

Экология, Эксон Валдез, АДЭК және АНВР

Алайда Алясканың жерінің экономикалық құндылығы тек мұнай өндірумен ғана шектелмеген. 20 ғасырдың екінші жартысында Аляска туризмді маңызды табыс көзі ретінде тапты. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін туризм кеңінен тарады, себебі сол аймақта орналасқан әскери қызметкерлер үйлеріне оралып, оның табиғи сұлулығын мадақтады. Соғыс кезінде салынған Алкан тас жолы және 1963 жылы аяқталған Аляска теңіз тас жолы жүйесі штатты бұрынғыдан да қолжетімді етті. Аляскада туризмнің маңызы арта түсті, және бүгінде жылына 1,4 миллионнан астам адам бұл штатқа келеді. Туризм экономика үшін маңызды болғандықтан, экологиялық қорғау да маңызды болды. 1980 жылғы Алясканың ұлттық мүдделік жерлерді қорғау туралы заң (ANILCA) Ұлттық жабайы табиғат баспанасы жүйесіне 53,7 миллион акр (217 000 км²) қосты, Ұлттық жабайы және көрікті өзендер жүйесіне 25 өзеннің бөліктерін, Ұлттық орман жерлеріне 3,3 миллион акр (13 000 км²) және Ұлттық саябақ жерлеріне 43,6 миллион акр (176 000 км²) қосты. Атап айтқанда, Аляскада барлық ұлттық саябақтардың үштен екісі орналасқан. Бүгінде Аляска жерінің жартысынан астамы федералды үкіметке тиесілі. Мұнай өндірудің қоршаған ортаға тигізетін әсері 1989 жылы «Эксон Валдез» мұнай төгілуінен анық көрінді. 24 наурызда «Эксон Валдез» танкері Принц-Уильям шығанағында суға тұншығып, 11 миллион галлон шикі мұнайды суға тастап, 1800 шақырымдық жағалау бойына тарады. АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметінің мәліметінше, төгілу салдарынан кем дегенде 300 мың теңіз құсы, 2000 сусар және басқа да теңіз жануарлары қаза тапты. Эксон компаниясы тек бірінші жылы тазалауға 2 миллиард доллар жұмсады. Эксон мемлекеттік және федералды агенттіктермен жұмыс істеп, 1990 жылдардың басында тазалауды жалғастырды. Үкіметтік зерттеулер мұнай мен тазалау процесінің өзі шығанақтың экологиясына ұзақ мерзімді зиян келтіргенін, құстар мен жануарлардың көбеюіне әлі толық түсініксіз жолдармен кедергі келтіргенін көрсетті. Принц-Уильям шығанағының жағдайы жақсарған сияқты, бірақ ғалымдар әлі де қалпына келген деңгейі туралы пікір айтуда. Азаматтық келісім бойынша Эксон он жыл бойы 900 миллион доллар төлеуге келісті, сондай-ақ жаңадан анықталған залалдар үшін қосымша 100 миллион доллар төледі. Эксонға қарсы топтық сотта алқабилер 5 миллиард доллар жазалаушы өтемақы тағайындады, бірақ 2008 жылға дейін ешқандай ақша төленбеді және апелляциялық сот ісі жалғасуда. *Аляска қоршаған ортаны қорғау департаменті мен Қоршаған ортаны қорғау агенттігі* (EPA) арасындағы 540 U.S. 461 (2004) АҚШ Жоғарғы Сотының ісі мемлекеттік экологиялық реттеушілердің және Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) құзыретін анықтайды. 5–4 дауыспен Жоғарғы Сот EPA-ның компанияның ластануды болдырмау үшін «ең жақсы қол жетімді бақылау технологиясын» қолданатыны туралы Таза ауа туралы заңға сәйкес мемлекеттік агенттік шешімдерін жоққа шығаруға құқығы бар екенін анықтады. 1998 жылы Teck Cominco Alaska мырыш өндіруді кеңейту үшін қосымша генератор салуға және қазбаларындағы бар генераторды өзгертуге рұқсат сұрады. 1999 жылдың мамыр айында Алясканың қоршаған ортаны қорғау департаменті (ADEC) рұқсат берді, ал техникалық есеп «төмен NOx» технологиясы BACT екенін және «селективті каталитикалық азайтуды» (SCR) ең жақсы бақылау технологиясы ретінде анықтады. EPA рұқсатқа қарсылық білдірді және ADEC SCR-ді ең жақсы бақылау технологиясы ретінде анықтағанымен, оны BACT ретінде талап етпегенін айтты. ADEC бастапқы қорытындыларды растайтын екінші есеп шығарды, бірақ Teck Cominco-дан шығындар туралы деректердің болмауы кен орнының табыстылығына SCR әсерін бағалауды мүмкін емес етті. EPA Заңның 113(a)(5) және 167-баптарына сәйкес ADEC-ке бұйрық берді, ол Teck Cominco-ға SCR BACT емес екенін құжаттамасыз рұқсат беруге тыйым салды. ADEC EPA-ның бұйрықтарын Тоғызыншы апелляциялық округтік сотқа шағымдады және EPA мемлекеттік агенттіктің шешіміне араласуға құқығы жоқ деп мәлімдеді. Тоғызыншы округ EPA-ның жағында болды, ал ADEC шағымданды. Бүгінде Арктикалық ұлттық жабайы табиғат қорығы (ANWR) бұрғылау даусында сақтау мен дамыту арасындағы шиеленіс байқалады. ANWR-де мұнай бұрғылауға рұқсат беру мәселесі Джимми Картерден бері әрбір американдық президент үшін саяси мәселе болып келді. АҚШ Геологиялық зерттеулер қызметі жүргізген зерттеулер ANWR-дің «1002 аймағында», Прудхо-Бейдің шығысында ірі мұнай кендері бар екенін көрсетті. Аляска тұрғындары, кәсіподақтар және бизнес өкілдері қорықта бұрғылауды қолдаған, ал экологиялық топтар мен Демократиялық партияның көптеген мүшелері қарсы болған. Жергілікті аляскалық тайпалар арасында қолдау әртүрлі. 1990 жылдарда және 21 ғасырдың басында АҚШ Өкілдер палатасы мен Сенатында қорықтың мәртебесі туралы дауыстар қайта-қайта өтті, бірақ 2007 жылға дейін бұрғылауға рұқсат беруге жасалған барлық әрекеттер филибстерлермен, түзетулермен немесе ветолармен тоқтатылды.

Oil production was not the only economic value of Alaska's land, however. In the second half of the 20th century, Alaska discovered tourism as an important source of revenue. Tourism became popular after World War II, when military personnel stationed in the region returned home praising its natural splendor. The Alcan Highway, built during the war, and the Alaska Marine Highway System, completed in 1963, made the state more accessible than before. Tourism became increasingly important in Alaska, and today over 1.4 million people visit the state each year. With tourism more vital to the economy, environmentalism also rose in importance. The Alaska National Interest Lands Conservation Act (ANILCA) of 1980 added 53.7 million acres (217,000 km2) to the National Wildlife Refuge system, parts of 25 rivers to the National Wild and Scenic Rivers system, 3.3 million acres (13,000 km2) to National Forest lands, and 43.6 million acres (176,000 km2) to National Park land. Because of the Act, Alaska now contains two thirds of all American national parklands. Today, more than half of Alaskan land is owned by the Federal Government. The possible environmental repercussions of oil production became clear in the Exxon Valdez oil spill of 1989. On March 24, the tanker Exxon Valdez ran aground in Prince William Sound, releasing 11 million gallons of crude oil into the water, spreading along 1,100 miles (1,800 km) of shoreline. According to the U. S. Fish and Wildlife Service, at least 300,000 sea birds, 2,000 otters, and other marine animals died because of the spill. Exxon spent US$2 billion on cleaning up in the first year alone. Exxon, working with state and federal agencies, continued its cleanup into the early 1990s. Government studies show that the oil and the cleaning process itself did long term harm to the ecology of the Sound, interfering with the reproduction of birds and animals in ways that still aren't fully understood. Prince William Sound seems to have recuperated, but scientists still dispute the extent of the recovery. In a civil settlement, Exxon agreed to pay $900 million in ten annual payments, plus an additional $100 million for newly discovered damages. In a class action suit against Exxon, a jury awarded punitive damages of US$5 billion, but as of 2008 no money has been disbursed and appellate litigation continues. Alaska Dept. of Environmental Conservation v. EPA, 540 U. S. 461 (2004), is a US Supreme Court case clarifying the scope of state environmental regulators and the Environmental Protection Agency (EPA). In a 5–4 decision, the Supreme Court found the EPA has authority to overrule state agency decisions under the Clean Air Act that a company is using the "best available controlling technology" to prevent pollution. In 1998, Teck Cominco Alaska, requested a permit to build an additional generator and to modify an existing generator at its mines in order to expand zinc extraction. In May 1999, the Alaska Department of Environmental Conservation (ADEC) issued the permit, and a technical report concluded that "Low NOx" technology was BACT and identified "selective catalytic reduction" (SCR) as the best control technology. The EPA opposed the permit and objected that the ADEC had identified SCR as the best available control technology but failed to require it as BACT. The ADEC issued a second report reinforcing the original findings but conceded the lack of cost data from Teck Cominco made it impossible to evaluate the impact of SCR on the mine's profitability. The EPA issued orders to ADEC under §§113(a)(5) and 167 of the Act that prohibited the ADEC from issuing permits to Teck Cominco without documenting why SCR was not BACT. The ADEC appealed the EPA's orders to the Ninth Circuit Court of Appeals and argued that the EPA did not have the right to interfere with the state agency's decision. The Ninth Circuit sided with EPA, and ADEC appealed. Today, the tension between preservation and development is seen in the Arctic National Wildlife Refuge (ANWR) drilling controversy. The question of whether to allow drilling for oil in ANWR has been a political football for every sitting American president since Jimmy Carter. Studies performed by the US Geological Survey have shown that the "1002 area" of ANWR, located just east of Prudhoe Bay, contains large deposits of crude oil. Traditionally, Alaskan residents, trade unions, and business interests have supported drilling in the refuge, while environmental groups and many within the Democratic Party have traditionally opposed it. Among native Alaskan tribes, support is mixed. In the 1990s and first decade of the 21st century, votes about the status of the refuge occurred repeatedly in the U. S. House and Senate, but as of 2007 efforts to allow drilling have always been ultimately thwarted by filibusters, amendments, or vetoes.

COVID-19 пандемиясы

COVID-19 пандемиясының АҚШ-тың Аляска штатына 2020 жылдың 12 наурызында жеткені расталды. 11 наурызда губернатор Майк Данливидің кеңсесі барлық мекемелердің қажетті жауап беру ресурстарын қамтамасыз ету үшін төтенше жағдай жариялады. Келесі күні Анкориждегі алғашқы жағдай, шетел азаматының ауруы туралы хабарланды. 2020 жылдың 21 наурызында Оңтүстік-Шығыс Аляскада орналасқан, шамамен 8000 тұрғыны бар Кетчикан қаласында COVID-19-дың алты жағдайы анықталды. Қала келесі 14 күнге өзін-өзі оқшаулады. 2020 жылдың 24 наурызында Кетчикан қаласында COVID-19-дың тағы үш жағдайы табылып, жалпы саны тоғызға жетті. Келесі күні ол жердегі аурудың жалпы саны 11-ге жетті. 2020 жылдың 1 сәуірінде Кетчикан қаласында COVID-19 жұқтырғандардың саны 14-ке өсті.

Ерекше тарихи тұлғалар

Моттром Дулани Болл (1835–1877), Аляска департаментінің кеден инспекторы (1879–1881). Аляска округінің АҚШ прокуроры (1885–1887). 1881 жылы ол АҚШ Өкілдер палатасына сайланған алғашқы өкіл деп есептеледі. Аляска территориясы әлі құрылмағандықтан, Палата сайлау комитеті оны қызметке жібермеді. Александр Баранов (1746–1819), орыс саудагері және Аляска губернаторы. Эдвард Льюис "Боб" Бартлетт (1904–1968), Фэрбенкс қаласында өсті, 1945–1959 жылдары АҚШ Өкілдер палатасының аумақтық делегаты, ал 1959 жылдан өліміне дейін АҚШ сенаторы болды. Оның құрметіне аталған көптеген жерлер бар. Бенни Бенсон (1913–1972), Чигник қаласының Аляска тумасы. 13 жасында Джесси Ли үйінің тұрғыны ретінде Алясканың туын жасады. Витус Беринг (1681–1741), орыстар үшін даниялық саяхатшы, Аляскаға жеткен алғашқы еуропалық. Чарльз Э. Баннелл (1878–1956), аумақтық федералды судья, Аляска университетінің бірінші президенті. Джон Б. "Джек" Когилл (1925–2019), Ненанадан келген саудагер. 40 жылдан астам уақыт бойы аумақтық немесе штаттық сайланған лауазымдарды атқарды, оның ішінде 1990–1994 жылдары вице-губернатор. 1955–1956 жылдары Алясканың конституциялық конвенциясына қатысқан үш тірі делегаттың бірі. Джимми Дулиттл (1896–1993), Джеймс Гарольд "Джимми" Дулиттл Ном қаласында өсті, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ әуе күштерінің атақты генералы болды, соның ішінде Құрмет медалімен марапатталды. Уайатт Эрп (1848–1929), 1897 жылдан 1901 жылға дейін Аляскада өмір сүрді, Номда Декстер салонын салдырды. Уильям А. Эган (1914–1984), Вальдездің тумасы. Саудагер, қала әкімі және заң шығарушы. 1955–1956 жылдары Алясканың конституциялық конвенциясының президенті, "Аляска Теннесси жоспары" (көлеңке) АҚШ сенаторы 1956–1958 жылдары, ал штаттық мәртебе жарияланғаннан кейін Алясканың бірінші және төртінші губернаторы 1959–1966 және 1970–1974 жылдары. Карл Бен Эйльсон (1897–1929), пионерлік авиатор. Вик Фишер (1924–2023), Алясканың конституциялық конвенциясының тағы бір тірі делегаты (үшіншісі – 1920 жылы туған Сиборн Дж. Букалев-младший). Аляска Анкоридж университетінің зейнеткер профессоры және зерттеушісі, 1981–1987 жылдары сенатор. Эрнест Генри Грунинг (1887–1974), АҚШ-тың шығыс жағалауындағы тәжірибелі журналист және ФДР әкімшілігінің бюрократы, 1939 жылы Аляска территориясының губернаторы болып тағайындалды және 1953 жылға дейін қызмет етті. Ол Алясканың алғашқы екі АҚШ сенаторының бірі болды, 1969 жылға дейін қызмет етті. Тонкин шығанағы туралы резолюцияға қарсы дауыс берген екі сенатордың бірі ретінде танымал. Джей Хаммонд (1922–2005), 50 жылдың басым бөлігінде Алясканың оңтүстік-батысында өмір сүрді. Қала әкімі және заң шығарушы. Алясканың бесінші губернаторы 1974–1982 жылдары Транс-Аляска құбыр желісі жүйесінің құрылысы кезінде және содан кейінгі мемлекеттік үкіметтегі жылдам өзгерістер, соның ішінде Тұрақты қор және оның дивидендтік бағдарламасы. Сонымен қатар, оның табиғатты қорғаушы көзқарастары мен сөздерді ерекше қолдануымен танымал. Б. Фрэнк Хайнцлеман (1888–1965), Аляскадағы АҚШ Орман қызметінің қызметкері, аумақтық губернатор болып тағайындалды және Алясканың мемлекеттілігін алудағы белсенділіктің биіктігінде қызмет етті. Аляскалық әулие Герман (1756–1837), орыс миссионері, Солтүстік Америкадағы алғашқы Шығыс православие әулиесі. Уолтер Хикель (1919–2010), жылжымайтын мүлік әзірлеушісі / индустриалист. 1966–1969 жылдары губернатор, президент Никсонның тұсында АҚШ Ішкі істер министрі болып тағайындалды, 1990 жылы губернатор болып тағы бір мерзімге сайланды, 1994 жылға дейін қызмет етті. Шелдон Джексон (1834–1909), американдық миссионер және педагог, сонымен қатар Сибирьден Аляскаға бұғыларды әкелуде маңызды рөл атқарды. Ол Ситкада түпкілікті жастарға арналған білім беру институтын құрды, ол Шелдон Джексон мұражайы мен колледжі болды (кейінгісі қазір жабық). Джозеф Джуно (1836–1899), және Ричард Харрис (1833–1907), қазіргі Алясканың астанасы Джуноның іздеушілері мен негізін қалаушылар. Остин Юджин "Кап" Латроп (1865–1950), өнеркәсіпші, Алясканың ең көне радиостанцияларының негізін қалаушы және қазіргі уақытта танылған тарихи сәулет өнерінің құрылысшысы. "Чечахоздар" атты Аляскада түсірілген алғашқы фильмді түсірді. Латроптың Грюнингпен мемлекет мәселесі бойынша араздықтары роман мен фильмге себеп болды – Мұз сарайы. Лорен Леман (1950 жылы туған), 2002–2006 жылдары Алясканың губернаторы, штаттық қызметке сайланған алғашқы Аляска тумасы. Рей Мала (1906–1952), алғашқы америкалық және алғашқы аляскалық кино жұлдызы. Ол MGM-нің "Эскимо/Мала кереметі" фильмінде түсті, ол толығымен Аляскада түсірілді. Оның ұлы, доктор Тед Мала, ықпалды Аляска тумасы дәрігері болды, сонымен қатар Хикельдің екінші губернаторлығы кезінде Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер комиссары болды. Ева Макгоун (1883–1972), Фэрбенкс қонақүйінің иесі және хористі. Сонымен қатар, "Мұз сарайы" романындағы кейіпкердің прототипі. Джон Мьюир (1838–1914), табиғатты зерттеуші, саяхатшы және табиғатты қорғаушы, Аляскадағы саяхаттарын егжей-тегжейлі сипаттады. Теодор Рузвельт президенттігі кезінде Аляскадағы алғашқы жабайы табиғат және орман қорықтарын құруда, Гиффорд Пиншотпен бірге маңызды рөл атқарды. Уильям Оефелейн (1965 жылы туған), Алясканың алғашқы ғарышкері. Оның алғашқы миссиясы STS 116. Батыс Анкоридж орта мектебіне қатысқан командир Оефелейн 1988 жылы Ұшқыш офицерлер мектебінен комиссия алды. Сара Пэйлин (1964 жылы туған), Алясканың ең жас губернаторы, алғашқы әйел губернатор және 2008 жылы республикалық вице-президенттік үміткер. Элизабет Ператрович (1911–1958), Тлингит мұрасының Аляска тумасы, түпкілікті халық үшін кемсітушілікке қарсы заңдарды қабылдау үшін күресті және "Элизабет Ператрович күнімен" құрметтеледі. Текс Рикард (1870–1929), Уайатт Эрп сияқты, шамамен 1900–1901 жылдары Ном алтын асыруында маңызды тұлға болды, сонымен қатар басқа жерлердегі еңбегімен танымал. Джордж Шаррок (1910–2005), штаттық мәртебе алғанға дейін аумаққа көшті, кейін Анкоридж қаласының мэрі болып сайланды және 1964 жылғы наурыздағы жер сілкінісі кезінде қызмет етті. Бұл Алясканы шағылған ең қатты жер сілкінісі болды, ол жағажайдың жерін баттырып, жолдарға зақым келтірді және оңтүстік-орталық аймақтағы ғимараттарды қиратты. Шаррок, кейде "жер сілкінісінің мэрі" деп аталды, қаланың алты айдан астам уақыт бойы қайта құру жұмыстарын басқарды. Сопи Смит (1860–1898), Джефферсон Рэндольф Смит, "Алясканың Заңсыз адамы". Атақты алаяқ және ерте кескіндемеші, ол 1897–98 жылдары Скегвей қаласын басқарды. Тед Стивенс (1923–2010), Аляскадан АҚШ сенаторы 1968–2009 жылдары, кез келген республикалық мүшенің ең ұзақ қызмет еткен мерзімі. Бартлетт қайтыс болғаннан кейін Хикель тағайындады, содан кейін 2008 жылы сыбайлас жемқорлыққа қатысқан іске байланысты сайлауда жеңіліске ұшырағанша жеті рет қайта сайланды. Сенатор ретінде Аляска үшін жиі дауыс көтерген белсенді жақтас ретінде танымал. Дилингхемге жақын жердегі ұшақ апатында қайтыс болды. Фран Ульмер (1947 жылы туған), 1994–2002 жылдары вице-губернатор, Аляскада штаттық кеңсеге сайланған алғашқы әйел, кейін Аляска Анкоридж университетінің ректоры болды. Аляскалық әулие Иннокентий (1797–1879), Солтүстік Америкадағы алғашқы орыс православие епископы. Джо Воглер (1913–1993), Алясканың бөлінуін жақтаған, Аляска тәуелсіздік партиясын құрған, губернаторлыққа бірнеше рет сәтсіз кандидат. Ноэль Вин (1899–1977), пионерлік авиатор, Wien Air Alaska компаниясының негізін қалаушы, Аляска мен Азия арасындағы бірінші жүйелі сапарды жасаған. Фердинанд фон Врангель (1797–1870), саяхатшы, 1840–1849 жылдары Ресей-Америка компаниясының президенті.

Mottrom Dulany Ball (1835–1877), Collector of Customs, Department of Alaska (1879–1881). U. S. Attorney, District of Alaska (1885–1887). Ball is credited with being the first elected representative to the U. S. House of Representatives in 1881. He was not seated by the House Committee on Elections as the Territory of Alaska had not yet been established. Alexander Baranov (1746–1819), Russian trader and governor of Alaska. Edward Lewis "Bob" Bartlett (1904–1968), grew up in Fairbanks, was territorial delegate to the U. S. House of Representatives 1945–1959, and United States Senator from 1959 until his death. There are a substantial number of places throughout the state named for him. Benny Benson (1913–1972), Alaska Native from Chignik. Designed Alaska's flag at age 13 as a resident of the Jesse Lee Home. Vitus Bering (1681–1741), Danish explorer for the Russians, the first European to reach Alaska. Charles E. Bunnell (1878–1956), territorial federal judge, first president of the University of Alaska. John B. "Jack" Coghill (1925–2019), merchant from Nenana. Held territorial or state elected offices spanning a period of over 40 years, including Lieutenant Governor 1990–1994. One of three surviving delegates to Alaska's constitutional convention 1955–1956. Jimmy Doolittle (1896–1993), James Harold "Jimmy" Doolittle grew up in Nome, was a distinguished general in the United States Army Air Forces during World War II, including earning the Medal of Honor. Wyatt Earp (1848–1929), lived in Alaska from 1897 to 1901, built the Dexter Saloon in Nome. William A. Egan (1914–1984), native of Valdez. Merchant, mayor and legislator. President of Alaska's constitutional convention 1955–1956, "Alaska Tennessee Plan" (shadow) United States Senator 1956–1958, and following proclamation of statehood, the first and fourth governor of Alaska 1959–1966 and 1970–1974. Carl Ben Eielson (1897–1929), pioneering aviator. Vic Fischer (1924–2023), another surviving delegate to Alaska's constitutional convention (the third is Seaborn J. Buckalew Jr., born 1920). Retired professor and researcher at the University of Alaska Anchorage, state senator 1981–1987. Ernest Henry Gruening (1887–1974), veteran journalist on the east coast of the United States and bureaucrat in the FDR administration, was appointed Governor of the Territory of Alaska in 1939, and served until 1953. He was one of the new state of Alaska's first two United States Senators, serving until 1969. Chiefly known as a Senator for one of two votes again the Gulf of Tonkin Resolution. Jay Hammond (1922–2005), resided for the better part of 50 years in rural southwest Alaska. Mayor and legislator. Fifth Governor of Alaska 1974–1982, during the construction of the Trans Alaska Pipeline System and the rapid changes in state government which followed, including the Permanent Fund and its dividend program. Also known for his conservationist views and a unique way with words. B. Frank Heintzleman (1888–1965), official with the U. S. Forest Service in Alaska, appointed territorial governor and served during the height of activity on obtaining statehood for Alaska. Saint Herman of Alaska (1756–1837), Russian missionary, first Eastern Orthodox saint in North America. Walter Hickel (1919–2010), real estate developer/industrialist. Governor 1966–1969, resigned to become U. S. Secretary of the Interior under President Nixon, elected to another term as governor 1990, served until 1994. Sheldon Jackson (1834–1909), an American missionary of the Presbyterian Church and educator, also instrumental in introducing reindeer to Alaska from Siberia. The educational institute he established in Sitka for Native youths became the Sheldon Jackson Museum and College (the latter now closed). Joseph Juneau (1836–1899), and Richard Harris (1833–1907), prospectors and founders of what is now Alaska's capital city, Juneau. Austin Eugene "Cap" Lathrop (1865–1950), industrialist, founder of some of Alaska's oldest radio stations and builder of currently recognized historic architecture. Produced The Chechahcos, the first movie produced in Alaska. Lathrop's feud with Gruening over statehood issues spawned the novel and film Ice Palace. Loren Leman (born 1950), Lieutenant Governor 2002–2006, the first Alaska Native elected to statewide office. Ray Mala (1906–1952), the first Native American and first Alaskan to become a film star. He starred in MGM's Eskimo/Mala the Magnificent, which was filmed entirely on location in Alaska. His son, Dr. Ted Mala, became an influential Alaska Native physician, and was also Commissioner of Health and Social Services during Hickel's second governorship. Eva McGown (1883–1972), Fairbanks hostess and chorister. Also the basis for a character in Ice Palace. John Muir (1838–1914), naturalist, explorer, and conservationist who detailed his journeys throughout Alaska. Was instrumental, along with Gifford Pinchot, in establishing the first wilderness and forest preserves in Alaska during the presidency of Theodore Roosevelt. William Oefelein (born 1965), Alaska's first astronaut. His first mission, STS 116. Commander Oefelein, who attended West Anchorage High School, received his commission from Aviation Officer Candidate School in 1988. Sarah Palin (born 1964), Alaska's youngest governor, first female governor and Republican vice presidential nominee in 2008. Elizabeth Peratrovich (1911–1958), an Alaska Native of Tlingit heritage who fought for passage of non discrimination laws for Natives and is honored with "Elizabeth Peratrovich Day." Tex Rickard (1870–1929), like Wyatt Earp, also a major figure in the Nome Gold Rush c. 1900–1901, and better known for exploits elsewhere. George Sharrock (1910–2005), moved to the territory before statehood, eventually elected as the mayor of Anchorage and served during the Good Friday earthquake in March 1964. This was the most devastating earthquake to hit Alaska and it sank beach property, damaged roads and destroyed buildings all over the south central area. Sharrock, sometimes called the "earthquake mayor," led the city's rebuilding effort over six months. Soapy Smith (1860–1898), Jefferson Randolph Smith, "Alaska's Outlaw." The infamous confidence man and early settler, who ran the goldrush town of Skagway, Alaska, 1897–98. Ted Stevens (1923–2010), United States Senator from Alaska 1968–2009, the longest service of any Republican member. Was originally appointed by Hickel following Bartlett's death, and re elected seven times before losing re election in 2008 as he faced a corruption trial. Widely known as a Senator as an often loud and angry advocate for Alaska. Died in a plane crash near Dillingham. Fran Ulmer (born 1947), Lieutenant Governor 1994–2002, the first woman elected to statewide office in Alaska, later became chancellor of the University of Alaska Anchorage. Saint Innocent of Alaska (1797–1879), First Russian Orthodox bishop in North America. Joe Vogler (1913–1993), advocate of secession for Alaska, founder of the Alaskan Independence Party, multiple time unsuccessful candidate for governor. Noel Wien (1899–1977), pioneering aviator, founder of Wien Air Alaska, first to make a round trip between Alaska and Asia. Ferdinand von Wrangell (1797–1870), explorer, president of the Russian American Company in 1840–1849.

Анықтамалар және қосымша оқу

Арнольд, Дэвид Ф. «Балықшының шекарасы: Алясканың оңтүстік-шығысындағы адамдар мен лосось» (2008)

Бузенберг, Джордж Дж. «Аляскадағы мұнай және жабайы табиғат: Табиғи ресурстар, қоршаған ортаны қорғау және ұлттық саясат динамикасы» (Джорджтаун университетінің баспасы, 2013) 168 бет; Транс-Аляска құбыр желісі, Алясканың ұлттық мүдделерді қорғау туралы заңы және «Эксон Валдез» апатынан кейінгі реформаларға қатысты штаттың бәсекелес экологиялық және даму мүдделерін зерттейді. Кэмпбелл, Роберт. «Алясканың ең қараңғы шөбі: Ішкі жол бойындағы саяхат және империя» (2008)
Шандоннет, Ферн. «Аляска соғыста, 1941–1945: Ұмытылған соғыс естеліктері» (2007)

Макбит, Джерри және т.б. «Аляскадағы мұнайдың саяси экономикасы: Көпұлтты компанияларға қарсы штат» (2008)

Спуд, Кэтрин Холдер. «Аляска территориясындағы салондар, проституция және қанағаттылық» (Оклахома университетінің баспасы, 2015) xviii, 326 б.

Қоршаған орта

Кэттон, Теодор. Тұрғын жабайы табиғат: Аляскадағы үндістер, эскимостар және ұлттық саябақтар (1997)
Коут, Питер. «Транс-Аляска» құбыр жолына қатысты дау-жанжалдар: технология, табиғатты қорғау және шекара (1991)
Фортуин, Роберт. Суық және қызба: Алясканың ерте тарихындағы денсаулық және аурулар (1989)
Кей, Роджер. Соңғы ұлы жабайы табиғат: Арктикалық ұлттық жабайы табиғат қорығын құру жорығы (2007)
Морз, Кэтрин. Алтынның мәні: Клондайк алтын алауының экологиялық тарихы (2003)
Росс, Кен. Аляскадағы табиғатты қорғаудың алғашқы қадамдары (2006)

Бейнероликтер

(2004). Аляска: Үлкен Америка (теледокументалды фильм). The History Channel: AAE 44069.

Ресей дәуірі

Гриньев, Андрей В. және Ричард Л. Блэнд. "Жақындағы жылдардағы Ресей Америкасының ресейлік тарихнамасы туралы қысқаша шолу", Pacific Historical Review, 2010 жылғы мамыр, 79-том, 2-шы мәселе, 265–278 беттер.

Негізгі дереккөздер

Уильямс, Мария Шаа Тлаа, ред. Алясканың түпкілікті халқының оқырманы: Тарих, мәдениет, саясат (Дурхам: Дьюк университетінің баспасы, 2009. xxii, 387 б.)