Кіріспе

Астероид соқтығысу гипотезасы – бор кезеңінің-палеогеннің жойылу себебі Альварез гипотезасы бойынша, құс емес динозаврлардың және көптеген басқа да тірі организмдердің бор кезеңінің-палеогеннің жойылу оқиғасы кезіндегі жаппай қырылуына Жерге ірі астероидтың соқтығысуы себеп болған. 2013 жылға дейін бұл шамамен 65 миллион жыл бұрын болған деп есептелген, бірақ Ренне және әріптестері (2013) 66 миллион жыл бұрын деген жаңа мәлімет келтірді. Дәлелдерге сәйкес, астероид Мексиканың Юкатан түбегіндегі Чиксулубта құлаған. Гипотезаға ғалымдар Луис және Уолтер Альварездердің әке-баласының есімі берілген, олар бұл гипотезаны алғаш 1980 жылы ұсынған. Одан кейін, тәуелсіз түрде, голланд палеонтологы Ян Смит та осы пікірді айтқан. 2010 жылдың наурыз айында халықаралық ғалымдар тобы астероид гипотезасын, атап айтқанда Чиксулуб соқтығысын, жойылудың себебі деп мойындады. 41 ғалымнан тұратын команда 20 жылдық ғылыми әдебиеттерді қарап шығып, сондай-ақ, үлкен вулканизм сияқты басқа теорияларды жоққа шығарды. Олар Чиксулубта диаметрі шамасындағы ғарыш денесінің Жерге құлағанын анықтады. Салыстыру үшін, Марстың Фобос спутнигінің диаметрі – 2000 км, ал Эверест тауының биіктігі 8,8 км шамасында. Соқтығыс кезінде бұрынғы атом бомбаларының Хиросима мен Нагасакиге тасталған энергиясынан миллиард есе артық энергия бөлінген. 2016 жылы кратердің шың сақинасына бұрғылау жүргізу жобасы гипотезаны нығайтты және осы уақытқа дейін белгісіз болған бірқатар мәселені растады. Олардың ішінде шың сақинасының граниттен (Жердің терең қабаттарында кездесетін тау жынысы) тұратыны, теңіз түбінің қалыпты жыныстарынан емес, соққыға ұшырап, еріген және бірнеше минут ішінде жер бетіне шығарылғаны, сондай-ақ құм шөгінділерінен кейін байқалған теңіз суының үлкен қозғалысының дәлелдері бар. Ең бастысы, түйіндіктерде гипс, яғни сульфатты құрайтын тау жынысының дерлік толық жоқтығы анықталды, ол буланып, атмосфераға аэрозоль түрінде таратылған, бұл соқтығыс пен климатқа және тағам тізбегіне ұзақ мерзімді әсер ету арасындағы ықтимал байланысты растайды.

Тарих

1980 жылы Нобель сыйлығының лауреаты физик Луис Альварес, оның ұлы геолог Уолтер Альварес және химиктер Фрэнк Асаро мен Хелен Вон Мишель басқаратын зерттеушілер тобы, бүкіл әлемде кридалық-палеогендік шекарада (K–Pg шекарасы, бұрын кридалық-терциарлық немесе K–T шекарасы деп аталған) табылған шөгінді қабаттарда иридийдің концентрациясы қалыпты деңгейден жүздеген есе артық екенін анықтады. Ал 1953 жылы жарияланған зерттемеде геологтар Аллан О. Келли мен Франк Дахилл, Жерге бір немесе бірнеше алып астероидтар шағылысып, оның осінің бұрылуына, жаһандық су тасқынына, өрт сөндірмейтін өрттерге, атмосфераның тұйықталуына және динозаврлардың жойылуына себеп болған жаһандық геологиялық деректерді талдаған болатын. Бұрын да соққы оқиғасы болуы мүмкін деген пікірлер айтылған, бірақ оларды нақты растайтын мәліметтер жеткіліксіз болды.

Дәлел

Альварес тобы гипотезасын жасаған кезде соқтығысу орны белгісіз болған, бірақ кейін ғалымдар Юкатан түбегіндегі Чиксулуб кратерін тапты, қазіргі уақытта бұл орын соқтығысудың болуы мүмкін жері деп есептеледі. 2019 жылдың сәуір айында PNAS журналында жарияланған мақалада Солтүстік Дакотадағы қазба қалдықтарынан алынған дәлелдер келтірілді, авторлар бұл оқиғалардың "соқтығысудан кейінгі жағдайын" көрсетеді, "оның ішінде шығарылған материалдың жиналуы және жануарлар әлемінің жаппай қырылуы". Зерттеушілер аймақты көмкерген тектиттердің қазба қалдықтарындағы янтарьда кездесетінін, сондай-ақ, қазба балықтардың шамамен 50 пайызының жамбас қабыршақтарында орналасқанын анықтады. Олар иридийдің іздерін де тапты. Авторлар, оның ішінде Уолтер Альварес, соқтығысудың құбылысы 10 немесе 11 магнитудалы жер сілкінісіне тең болуы мүмкін, бұл көлдердегі, шығанақтардағы немесе теңіздердегі судың тербелісіне (сейштерге) әкеліп соқтыруы мүмкін, және бұл әсерден кейін бірнеше минут немесе сағаттар ішінде Солтүстік Дакотаға жетеді. Бұл организмдердің қалың шөгінділердің астына жылдам көмілуіне себеп болар еді. Канзас университетінен Дэвид Бернхам: «Олар сығылмаған, су тасқыны сияқты сұйық күйде құлап, бетон сияқты қатаңдайды. Олар судың күшінен өте тез қырылды. Бір балық ағашқа соғылып, екіге бөлінген», – деді. 2022 жылы жарияланған қазбаланған балық сүйектерінің жоғары ажыратымдылығы бар зерттеуіне сәйкес, жаппай жойылуға себеп болған креда-палеоген астероиді Солтүстік жарты шардың көктемінде соқтығысқан.

Сын

2010 жылы "Science" журналында динозаврлардың құрып кетуіне Чиксулуб астероидінің соқтығысы себеп болды деп жариялаған мақала 41 ғалымның бірлескен еңбегі болғанымен, ондаған басқа ғалымдар мақаланың әдістемесіне де, қорытындыларына да қарсылық білдірді. Альварес гипотезасының басты сыншысы – Герта Келлер, ол Декан тұзақтарының жанартаулық белсенділігі динозаврлардың бірте-бірте құрып кетуіне ықтимал себеп болуы мүмкін деп санайды. Альварес гипотезасы ғылыми қауымдастықтың көпшілігі тарапынан қолдауға ие болғанына қарамастан, Келлер баламалы теорияларды зерттеуді жалғастыруда. Декан тұзақтары – Батыс Үндістанда 1,3 миллион шаршы километрге жуық аумақты алып жатқан жанартаулық тасқынды базальт аймағы. Ол Чиксулуб астероидінің соқтығысымен бірдей кезеңде болған күшті жанартаулық белсенділіктің нәтижесінде пайда болған. Келлердің зерттеулеріне дейін Декан тұзақтарының жанартаулық атқылау мерзімінде үлкен қателіктер болды, бұл олардың K-Pg жойылуымен байланысын анықтауды қиын етірді. Оның пікірінше, мұхиттың қышқылдануы, озон қабатының жұғаруы, қышқыл жаңбырлар және зиянды газдардың таралуы сияқты жағдайлар жаппай жойылудың басталуына жеткілікті себеп болды. Сонымен қатар, жақында айтылғандай, соқтығыстан пайда болған цунами осы ерекше шөгінді қабатын құрады. Келлер сондай-ақ, соқтығыс салдарынан экологиялық зиянның көп болмағанын мәлімдейді.