Абул Фатех: Бангладеш дипломатының өмірі мен қызметі

Кіріспе

Абул Фатех (16 мамыр 1924 – 4 желтоқсан 2010) – бангладештік дипломат, мемлекет қайраткері және суфи. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Оңтүстік Азия дипломатиясының негізін қалаушылардың бірі, Пәкістан Сыртқы істер академиясын құрған және алғашқы директоры болған.

Bangladeshi diplomat

Abul Fateh (; 16 May 1924 – 4 December 2010) was a Bangladeshi diplomat, statesman and Sufi who was one of the founding fathers of South Asian diplomacy after the Second World War, having been the founder and inaugural Director of Pakistan's Foreign Service Academy

Exceptionally for a Bengali born diplomat, he rose to the most senior ranks of public service in Pakistan. Abul Fateh was automatically the highest ranked and most senior foreign service officer in the new country. His story was later documented in a National Geographic documentary, Running for Freedom. Following his death he was described by a former colleague and successor Foreign Secretary as "a great and brave freedom fighter" who was at the same time "remarkably reticent about his contributions", a "soft spoken and scholarly diplomat" whose service to the Bangladeshi independence cause at a critical period was "invaluable" and "a lesson for all diplomats. His outstanding professional skill and deep sense of patriotism should be a shining example". She also cited his "outstanding career", stating that he would be "always remembered for his contribution to the country's liberation" war. Although rarely in the public eye, Abul Fateh was a distinguished figure in the history of post Second World War, post colonial diplomacy, a public servant who was a leading light behind the scenes within the Developing World and Non Aligned Conference, including the Commonwealth, with a significant tour of duty in Washington D. C. at the height of the Cold War. In the West too Abul Fateh came to be held in the highest regard, a rare joint U. S./U. K. intelligence assessment remarking in 1977 that he was: "very able, highly intelligent, moderate, easy to deal with, and well informed". At the launch of his university's South Asia Centre in 2015, the President and Director of the London School of Economics Professor Craig Calhoun included Abul Fateh in a list of a dozen public figures of the 20th century who he felt represented "the greatest fruits" of the "close mutual relations between South Asia and the LSE".

Бенгал туған дипломат үшін ерекше жағдай, ол Пәкістанда мемлекеттік қызметтегі ең жоғары лауазымға көтерілді. Абул Фатех жаңа елдегі ең жоғары ранкті және ең тәжірибелі сыртқы істер қызметкері болды. Оның өмірі кейіннен National Geographic телеарнасының "Еркіндікке ұмтылыс" атты деректі фильмінде көрсетілді. Оның қазасынан кейін бұрынғы әріптесі және Сыртқы істер министрінің ізбасары оны "ұлы және батыл азаттық күрескері" деп сипаттап, сонымен бірге "өз үлесін ашып айтудан тартынған", "жұмсақ сөйлейтін және білімді дипломат" екенін айтты. Оның Бангладеш тәуелсіздігіне қосқан үлесі өте маңызды болды және "барлық дипломаттарға үлгі" болатындығын жеткізді. Оның кәсіби шеберлігі мен патриотизмге деген терең сезімі жарқын мысал болуы керек. Сондай-ақ, ол "тамаша мансапқа" ие болғанын, елдің азаттығына қосқан үлесі үшін әрқашан есте қалатынын атап өтті. Көпшілік назарына ілікпесе де, Абул Фатех Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі, отаршылдықтан кейінгі дипломатия тарихындағы көрнекті тұлға, дамушы елдер мен бейтарап елдер конференциясындағы жетекші тұлға, соның ішінде Ұлыбритания ғимаратындағы Салқын соғыстың қақпасындағы Вашингтон қаласындағы маңызды міндеттерді атқарған мемлекеттік қызметкер болды. Батыста да Абул Фатех жоғары құрметке ие болды, 1977 жылғы АҚШ пен Ұлыбританияның бірлескен барлау бағалауында оның "өте қабілетті, жоғары интеллектуалды, орташа, қарым-қатынасқа оңай және жақсы хабардар" екені айтылды. 2015 жылы университетінің Оңтүстік Азия орталығының ашылуында Лондон экономика мектебінің президенті және директоры профессор Крейг Калхун Абул Фатехті 20 ғасырдың оннан астам қоғам қайраткерлерінің тізіміне енгізіп, оның "Оңтүстік Азия мен LSE арасындағы жақын өзара қарым-қатынастың" "ең үлкен жетістіктерін" көрсететінін айтты.

Ерте өмір және білім

Әбул Фатех 1924 жылы 16 мамырда Кишорегандж қаласында жер иелері отбасында, Абдул Гафур мен оның екінші әйелі Зохра Хатунның ұлы ретінде дүниеге келді. Әбул Фатех оннан астам баласы бар үлкен отбасының ортаншы баласы болды, олардың барлығы ересекке дейін жетті, ал тағы екі бауырлары жас кезінде қайтыс болды. Оның әкесі Абдул Гафур Калькуттадағы Президенттік колледжінде оқыған және Британдық Үндістандағы алғашқы мұсылман даргогаларының (шерифтердің) бірі болды. Әбул Фатехтің анасы Зохра – жергілікті дворянның қызы. Әбул Фатех 1941 жылы Кишоргандж қаласындағы Рамкришна ағылшын тіліндегі жоғары мектебін бітірді. 1943 жылы Мейменсингтегі Ананда Мохан колледжіндегі аралық емтихандарды тапсырғаннан кейін, ол Дакка университетінде ағылшын әдебиеті бойынша жоғары білім алды (1946 жылы бакалавр, 1947 жылы магистр). Ол сонымен қатар спортта да өте жақсы болды, бір кезде крикет командасының капитаны болды және үстел теннисінен чемпион атанды.

Пәкістандық дипломат

Сылхеттегі Бриндабан колледжінде ағылшын әдебиетінен сабақ берген кезде ол Пәкістанның алғашқы Сыртқы істер ведомствосының емтиханына (1948 ж.) қатысты. Содан кейін ол Джессордағы Майкл Мадхусудан Датта колледжінде бірнеше ай ағылшын әдебиетінен сабақ берді. 1949 жылы ол Пәкістан Сыртқы істер ведомствосының алғашқы курсына қабылданды және Карачиге көшті. Ұзақ өтпей ол Лондонға оқуға кетті, онда Лондон экономика мектебінде арнайы курс оқыды, ал 1950 жылы Парижде оқуын аяқтады. Қысқа уақытқа Карачиге оралғаннан кейін, ол (1951 ж.) Парижге Пәкістан елшілігінде үшінші хатшы болып жіберілді. 1953-1956 жылдары Калькуттада үшінші хатшы қызметін атқарды. Осы кезеңде ол 1956 жылдың 5 қаңтарында Рангпурда Ассам штатының Дубри қаласынан шыққан Махфуза Банумен, танымал заңгер Шахабуддин Ахмедтің қызы және белгілі қоғам қайырмашы Машуда Банумен үйленді. Кейін екінші хатшы болып тағайындалды және 1956-1960 жылдары Вашингтондағы Пәкістан елшілігінде қызмет етті, осы жылдары әйелімен бірге екі ұлы дүниеге келді, олардың бірі – Аладдин, стратегиялық кеңесші, ғалым, суретші және Бангладештің Bdnews24 жаңалықтар агенттігінің редакторы. 1971 жылдың шілдесінде Фатех Тегеранда өткен Пакистан елшілерінің конференциясына қатысу үшін Пакистан Сыртқы істер министрлігінен шақыру алды. Ол Тегеранға бару үшін ресми көлігімен жүруді жоспарлады, бірақ Иран-Ирак шекарасына жақындағанда, ол кеудесінде ауырсыну сезімін көрсетіп, жүргізушісіне үйге қайтуды бұйырды және сол күні кешке жетті. Келесі күні ұшаққа отыратынын айтып, жүргізушіні босатып жіберді. Сол түні ол әйелі мен ұлдарымен бірге Кувейтке қашып өтті, онда жергілікті үндістан елшілігінің қызметкерлері оларға Лондонға ұшаққа отыруға көмектесті. Әбуль-Фатехтің Бангладеш тарапына өткені туралы хабарлама Бангладештің жаңадан құрылған дипломатиялық қызметіне толыққанды елшінің қосылғанын білдірді. Бұл жаңалық Исламбадтағы әскери режимді ашуландырды, олар кейін бұл оқиғаны «салқынқанды және есептелген Джеймс Бонд стиліндегі оқиға» деп сипаттады. Бұл дипломатиялық шеңберлерде сенсация тудырған және азаттық соғысына қатысқандардың рухын көтерген драматикалық оқиға болды. Пакистанның Яхья Хан әскери режимі ашуланып, британ үкіметінен Әбуль-Фатехті Лондоннан экстрадициялауды сұрады, бірақ британ үкіметі бұл өтініштерді қабылдамады. Ол Дака азат етілгеннен кейін алғашқы жоғары лауазымды шенеуніктердің бірі болды және 1972 жылдың қаңтарына дейін Бангабхабанда басқа жоғары лауазымды шенеуніктермен бірге орналасты. Тәуелсіздік алғаннан кейін президент және министрлер кабинеті келгенге дейін Дакадағы ең жоғары Бангладештік шенеунік болды. Дакаға келгеннен кейін ол әуежайдан эскортпен әкелінді, Шахид Минарының қираған жерлеріне гүл шоғын қойған алғашқы азаматтық лауазымды шенеунік болды, бұл әрекет үкіметтің Дакадағы алғашқы қатысуын белгілеу мақсатында жасалды. Сыртқы істер ведомствосының нақты басшысы болған ол 1971 жылдың соңында Сыртқы істер министрі болып тағайындалды, маңызды рөл атқарды. Әсіресе қызықтысы – Пәкістан билігінің А.Ф.М. Әбуль-Фатехті, Пәкістанның шетелдегі елшісі қызметін атқаратын бенгалдықты, Мүжибнағар үкіметіне адал болғаннан кейін Исламабадқа экстрадициялауға жасаған сәтілген әрекеті.

While teaching English Literature at Brindaban College in Sylhet, he took the first Foreign Service exams of Pakistan (1948), before teaching English Literature for a few months at Michael Madhusudhan Datta College in Jessore. He joined the first batch of Pakistan Foreign Service trainees in 1949, moving to Karachi. Soon after he left for training in London, which included taking a special course at the London School of Economics, before he moved in 1950 to Paris to complete his training. Returning briefly to Karachi, he was sent back (1951) to Paris as Third Secretary in the Pakistan Embassy. A further posting as Third Secretary followed in Calcutta (1953–1956). During this time he married, at Rangpur on 5 January 1956, Mahfuza Banu of Dhubri, Assam daughter of Shahabuddin Ahmed, a respected lawyer and Mashudaa Banu a well known social campaigner. Then promoted to Second Secretary, he served in the Pakistan Embassy in Washington, D. C. from 1956 to 1960, during which time he and his wife had their two sons, one of whom, Aladin, is a strategy consultant, academic, artist and Editor Emeritus of the Bangladeshi news organisation Bdnews24. At about the same time, in July 1971, Fateh received a summons from the Pakistan Foreign Ministry to attend a conference in Tehran of regional Pakistani ambassadors. He chose to take his official car ostensibly to drive to Tehran but, as he and his driver approached the Iran–Iraq border, he feigned chest pains and ordered the driver to return him home, where he arrived that evening. Saying that he would take a plane the next day, he dismissed the driver. That night, he fled with his wife and sons across the border into Kuwait, where they were assisted by officials attached to the local Indian Embassy to take a plane to London. The announcement of Abul Fateh's defection to the Bangladesh cause marked the first time a full ambassador had joined the fledgling Bangladesh diplomatic service. The news was received with fury by the military regime in Islamabad, duped by what was later described as a "cool and calculated James Bond type adventure" It was a dramatic defection which created sensation in diplomatic circles and greatly boosted the morale of those engaged in the war of liberation. The Yahya Khan military regime in Pakistan was furious and requested the British Government to extradite Abul Fateh from London, but the requests were rebuffed by the British Government. He was one of the first high officials to reach Dhaka after its liberation, and was quartered with other senior officials in Bangabhaban until January 1972. He was also the highest Bangladeshi official in Dhaka until the acting president and cabinet arrived after independence; on his arrival in Dhaka he was driven under escort from the airport, becoming the first civilian official to lay a wreath at the ruins of the Shaheed Minar, an act planned to mark the first presence of the government in Dhaka. Already the effective head of the incipient foreign service, he became Foreign Secretary at the end of 1971, playing a key role
Especially intriguing is the move, an abortive one, by the Pakistani authorities to have A. F. M Abul Fateh, a Bengali serving as Pakistan's ambassador abroad, extradited to Islamabad once he switches allegiance to the Mujibnagar government.|Syed Badrul Ahsan, New Age newspaper, Dhaka

Бангладеш елшісі

Содан кейін ол Бангладештің Париждегі алғашқы елшісі (1972–1976) болды. Осы қызметінің алғашқы кезеңінде Африкадағы африкалық үкіметтерді Бангладештің тәуелсіздігін мойындауға көндіру үшін кең ауқымды сапарлар жасады. 1973 жылы ол Бангладештің атынан Лусакадағы Жастар министрлерінің Комонвелл конференциясына қатысты. 1975 жылы Мароккоға сапар шегіп, фосфат жетіспейтін кезде Бангладеш үшін маңызды көлемде фосфат жөнелтімін қамтамасыз етті. 1975 жылдың ортасында ол Ұлыбританиядағы Жоғары комиссар лауазымына тағайындалды және 1976 жылдың басында қызметке кірісті. Лондонмен өткен екі жылы (1976–1977) ішінде ол Адам экологиясы және дамуы жөніндегі Комонвелл конференциясына төрағалық етті, сондай-ақ Бангладеш үкіметі екі азаматтыққа ие болуға рұқсат беру туралы оның ұсынысын мақұлдады. Ұлыбританияда Бангладештен келген көптеген адамдар қоныстанды, олардың Бангладешке жіберген ақшасы шетелдік валютаның маңызды көзіне айналды. Ол, егер олар британдық азаматтықтың артықшылықтарын қабылдаса, Бангладеш азаматтығынан бас тартуға мәжбүрлеу олардың Отанмен байланысын сақтауына кедерілтінетінін атап өтті. Оның соңғы лауазымы 1977–1982 жылдары Алжирдегі елшілік болды. Ол Бангладеш үкіметін Біріккен Ұлттар Ұйымының Алжирдегі (1980) және Бейтарап елдер конференциясының (1981) Намибия жөніндегі конференцияларында өкілдік етті. 1982 жылы ол осы лауазымнан зейнетке шықты. Әбуль-Фатех мансабының соңына таман Бангладештің күрделі және өзгеретін саяси жағдайының құрбаны болды. Бангладештің бастапқы, Азаттық соғысы кезеңіндегі әкімшілігімен тығыз байланысты болғандықтан, Әбуль-Фатехтің кейінгі әскери режимдер тарапынан қолдауы болмады. Қазіргі заманғы тарихшылар оның Алжирге жасаған елшілік тағайындалуын мерзімінен бұрынғы ауысу және дипломатиялық посттағы жасырын жерсінге теңеді. Бір сарапшы Әбу Фатехтің "бостандық күшіне қарсы күштердің оған қарсы жасаған қастандықтың құрбаны" болғаны туралы кеңінен тараған пікірді білдірді. Бангладеш үкіметі атынан Бангладештің Жоғары комиссары, профессор Мұхаммед Саидур Рахман Хан Хан сөз сөйледі, ол Премьер-министр Шейх Хасинаның елші Әбуль-Фатехтің қазасы туралы хабарды естігендегі қайғысын жеткізді, Сыртқы істер министрі Дипу Монидің көңіл айтуын білдірді және Әбуль-Фатехтің мінез-құлқы мен мансабының мемлекеттік қызметтегі ең жоғары стандартты білдіретінін айтты. Бангладеш үкіметі мен халқының Әбуль-Фатех елшіге деген құрметінің нысаны ретінде Жоғары комиссар жеке өзі Бангладештің туын әкеліп, оның табынына жапты, осылайша Әбуль-Фатехтің мәйіті біршама уақытқа қойылды. Жоғарғы сот судьясы, құрметті Сейед Рефаат Ахмет те осы шарада Әбуль-Фатехтің барлық жағдайдағы қарапайымдылығы мен өзіне сыйсыздығы туралы айтты, сонымен қатар ол елдің қоғамдық және азаматтық өміріне қосқан үлкен үлесін атап өтті. Бірнеше күннен кейін, 2010 жылдың 11 желтоқсанында өткен Құл Хуани және конфессиялық емес суфилік қызметте Лондон қалалық әкімдігіндегі Лондон Ассамблеясының мүшесі Мурад Куреши жиналғандарға еске салып, 1971 жылғы соғыста Әбуль-Фатехтің әкесінің қиын жағдайда тұрып, өзін көрсеткенін айтты. Инайат Хан құрған суфилік орден, оның ұлы Вилаят Инайат Хан Әбульдің досы болған, конфессиялық емес суфилік қызмет ұйымдастырды. Пир Вилаят Ханның ұлы Пир Зия Хан жеке хабарлама жіберіп, онда: "Абұл Фатех Сахиб өмірін ар-ұяқпен және қызмет етумен өткізді және ол рухымен мистик" деді. Бангладештегі барлық БАҚ елдің ең көрнекті дипломатының қазасы туралы кеңінен хабарлады.

He then took up the position of Bangladesh's first Ambassador in Paris (1972–1976). The early part of this posting involved extensive travel in Africa to persuade African governments to recognise the independence of Bangladesh. In 1973 he represented Bangladesh at a Commonwealth conference for Youth Ministers in Lusaka. In 1975 he went to Morocco and, at a time of a shortage in supply of phosphates, managed to secure a substantial phosphate shipment for Bangladesh. In mid 1975 he was selected to be High Commissioner in the UK, which post he took up in early 1976. His two years in London (1976–1977) saw him Chairing the Commonwealth Conference on Human Ecology and Development and the Bangladesh government approved his recommendation that dual citizenship be permitted. Many people from Bangladesh were settled in the UK, whose remittances into Bangladesh were an important source of foreign exchange. He pointed out that to oblige them to forgo Bangladesh citizenship if they took up the benefits of British nationality was not conducive to the continued maintenance of their ties to the mother country. His last post was as ambassador in Algiers (1977–1982). He represented the Bangladesh government at conferences on Namibia in Algiers of the United Nations (1980) and the Non Aligned Conference (1981). He retired from that post in 1982. Abul Fateh became a casualty of Bangladesh's complex and shifting political landscape towards the end of his career. As he was closely identified with Bangladesh's initial, Liberation War era administration Abul Fateh was not favoured by the military backed regimes which followed it. Contemporary historians have characterised his Ambassadorial assignment to Algeria as a premature transfer and a virtual exile in a diplomatic post which was a relative back water. One commentator voicing the widely held belief that Abul Fateh was "a victim of conspiracy hatched against him by anti liberation forces. The Bangladesh Government was represented by His Excellency the Bangladesh High Commissioner Professor Mohammad Sayeedur Rahman Khan Khan who delivered a homily which spoke of the Prime Minister Sheikh Hasina's devastation at the news of Ambassador Abul Fateh's death, conveyed the condolences of Foreign Minister Dipu Moni and spoke of the highest standard of public service that Mr. Abul Fateh's conduct and career represented. In consideration of the esteem of the Bangladesh government and its people for Ambassador Abul Fateh, the High Commissioner had personally brought the flag of Bangladesh to be draped over the coffin so that Mr. Abul Fateh could briefly lie in state before his interring. Justice of the Supreme Court the Right Honorable Syed Refaat Ahmed also spoke at the event about Abul Fateh's humility and self effacement in all contexts, against the backdrop of an enormous contribution to the public and civic life of the country. A few days later at the Qul Khwani and non denominational Sufi service on 11 December 2010, Murad Qureshi, Member of the London Assembly at London's City Hall, spoke, reminding those gathered that Abul Fateh father chose to stand and be counted during the 1971 war in quite fraught circumstances. The Sufi Order established by Inayat Khan, whose son Vilayat Inayat Khan was a friend of Abul, arranged a non denominational Sufi Service. Pir Vilayat Khan's son Pir Zia Khan sent a personal message, which also stated: "Abul Fateh Sahib has lived a life of honour and service and is a mystic in spirit"

All media in Bangladesh carried extensive notices about the death of the country's most distinguished diplomat.