Кіріспе
Чемпионаттың түпкілікті жеңімпазын анықтайтын соңғы матч. Көбінесе Австралия спортында, "гран-финал" – спорт лигасының премьерлігін (немесе чемпионатын) жеңіп алған команданы анықтайтын ойын, яғни финалдық (немесе плей-офф) сериясының шешуші матчы. Солтүстік Америка спортындағы чемпионат ойынымен мағынасы бірдей, гран-финал Австралия мәдениетінің маңызды бөлігіне айналды. Гран-финалды алғаш рет өткізген лигалардың бірі австралиялық футбол, одан кейін регби лигасы болды. Қазіргі уақытта ең ірі гран-финалдар Австралия Футбол Лигасында (АФЛ) және Ұлттық Регби Лигасында (НРЛ) өтеді. Олардың танымалдылығы футболдың A лигасы (ерлер және әйелдер), Ұлттық Баскетбол Лигасы, Suncorp Super Netball және Еуропалық регби лигасының Супер Лигасы сияқты басқа да жарыстарға гран-финалды қабылдауға ықпал етті. Көптеген гран-финалдарда алаңдағы ең үздік ойыншыға берілетін құрметті сыйлық болады.
Primarily in Australian sports, a grand final is a game that decides a sports league's premiership (or championship) winning team, i. e. the conclusive game of a finals (or play off) series. Synonymous with a championship game in North American sports, grand finals have become a significant part of Australian culture. The earliest leagues to feature a grand final were in Australian rules football, followed soon after by rugby league. Currently the largest grand finals are in the Australian Football League (AFL) and National Rugby League (NRL). Their popularity influenced other competitions such as soccer's A League Men and A League Women, the National Basketball League, Suncorp Super Netball and European rugby league's Super League to adopt grand finals as well. Most grand finals involve a prestigious award for the player voted best on field.
Тарих
Англо-норманд термині "grand", спорттық іс-шараны сипаттау үшін қолданылып, 1836 жылы Англияда "grand match" деп тіркелген, 1850-ші жылдардан бастап Австралияда да қолданыла бастады. Англиядағы тікқабат кедергілермен жүгіріс жарысы ("steeplechase") кем дегенде 1839 жылдан бері "Ұлы Ұлттық тікқабат кедергілермен жүгіріс жарысы" ("Grand National" деп қысқартылып) аталады. 1859 жылы 18 наурыздағы Әулие Патрик күніне орай Тасманияның Ричмонд қаласында "үлкен футбол матчы" жарияланды. 1861 жылғы "The Argus" газетінде Мельбурн Корольдік Каледониялық қоғамы клубтарды футболдың алғашқы кубогы – Каледониялық шақыру кубогына қатысуға шақырды, алайда матч келесі жылға дейін өткізілмеді. Сиднейде "үлкен" деп сипатталған ең алғашқы белгілі оқиға 1862 жылы өткен крикет матчы болды. 1871 жылғы Оңтүстік Яра шақыру кубогында Карлтон мен Мельбурн үш матчта тең түсті, бірақ екі клуб та қалған матчтарда Альберт Парк және Оңтүстік Яра клубтарына қарсы жеңіске жетті, яғни кубок иегерін анықтау үшін қолданылатын жалғыз тәсіл – жеке кездесулердегі көрсеткіш оларды ажырата алмады. Екі команданың капитандықтары мен кубок ұйымдастырушылары 7 қазан күні, маусым аяқталғаннан кейін бір апта өткен соң, премьерлік атаванды анықтау үшін "үлкен матч" (The Argus газетінде жарияланғандай) ұйымдастырды: Карлтон екі голмен жеңіске жетті. Бастапқыда футбол премьер-лигасының финалы тек финалда жеңілген команда егер кіші лига жеңімпазы болса және олар жеңімпаздармен екінші премьерлік матч өткізуге "шақыру құқығын" пайдаланса ғана "үлкен финал" деп аталды.
Виктория футбол ассоциациясы
Викториялық футбол қауымдастығында, 1877 жылдан 1896 жылға дейін Викторияның жоғары деңгейдегі аға футбол лигасы болған, премьерлік әдетте тек жоспарланған премьерлік матчтардың (қазіргі кезде үйде және сыртта өтетін маусым деп аталады) нәтижесі бойынша берілді. Дегенмен, VFA ережелерінде егер екі немесе одан көп команда премьер-лига ұпайлары бойынша тең түссе, премьерлікті анықтау үшін олардың арасында плей-офф матчы немесе матчтар өткізілетіні айтылған. Бұл 1986 жылы қажет болды, онда екі команда 14 жеңіс және бір тең ойынмен турнир кестесінің жоғарғы сатысында тең түсті. Олардың арасындағы плей-офф матчы, кейін Викторияның алғашқы Ұлы финалы деп есептелді (іс жүзінде бұл матчты алғаш рет осылай атады), Коллингвуд Оңтүстік Мельбурнды 6.9 – 5.10 есебімен жеңіп, клубтың тарихындағы тұңғыш премьерлік титулын жеңіп алды.
Виктория футбол лигасы және Австралия футбол лигасы
1897 жылы сегіз команда VFA-дан бөлініп, VFL құрғанда, финалдық ойындар идеясы күн тәртібінде тұрды, командалар 1896 жылғы Ұлы финалдың табысы мен көп көрермен жиылуына үміттенеді. Келесі он жылдың ішінде Австралияның барлық жоғары деңгейдегі футбол лигалары финалдық жүйеге көшті. 1931 жылы VFL Пейдж-МакИнтайр жүйесін қабылдады, ол Ұлы финалдың өтуін қамтамасыз етті және бұл идея бекітілді.
Оңтүстік Австралия футбол ассоциациясы
1889 жылға дейін Оңтүстік Австралия футбол қауымдастығы (SAFA, қазір SANFL) маусым соңындағы турнир кестесінде ең жоғары орын алған командаға табысталды. 1889 жылы Норвуд және Порт-Аделаида командалары 14 жеңіс және бір тең ойынмен тең нәтиже көрсетті, сондықтан чемпионды анықтау үшін плей-офф өткізу қажет болды. Плей-оффты жарнамалаған жергілікті баспасөз оны «чемпиондық матч» деп атады. Бұл матч 5 қазанда өтті, және Норвуд 7.4 – 5.9 есебімен жеңіске жетті. 1894 жылы Норвуд пен Оңтүстік Аделаида 18 матчта 13–5 есебімен аяқтады. Плей-офф матчы 6 қазанға белгіленді, бірақ матчтың негізгі уақыты тең аяқталған жағдайда 20 минуттан қосымша уақыт берілгеніне қарамастан, матч қараңғылық себепті 4.8 есебімен тоқтатылды. SAFA матчты 10 қазан, Еңбек күніне қайталауға белгіледі: бұл Австралияның элиталық футболы тарихындағы жеті финалдық матчтың қайталануының біріншісі болды. Норвуд қайталама матчта Оңтүстік Аделаиданы 4.7 – 3.5 есебімен жеңді, ал Энтони "Бос" Дейли соңғы сигнал берілгенде жеңіс голын соқты.
Жаңа Оңтүстік Уэльс регби футбол лигасы
Жаңа Оңтүстік Уэльс регби футбол лигасы (NSWRFL) 1908 жылы, құрылған жылы финал жүйесін сынақтан өткізді, бірақ келесі маусымда одан бас тартты. 1926 жылы финалдар қайтадан енгізілді, ал чемпионаттың шешуші матчын тек егер ол кіші чемпионмен болса ғана "үлкен финал" деп атауға рұқсат етілді. 1930 жылдарға қарай NSWRFL чемпионаттың шешуші матчын сипаттау үшін "үлкен финал" терминін қабылдады. 1954 жылға дейін "үлкен финал" матчы кіші чемпион жеңілген жағдайда ғана өткізілді. 1954 жылғы NSWRFL маусымы үшін VFL-дің Page–McIntyre жүйесін қабылдау арқасында алғаш рет әр маусымда үлкен финалға қажеттілік туды, сондықтан "үлкен финал" термині барлық чемпионаттың шешуші маттарын сипаттау үшін қолданылатын болды. Бұл дәстүр қазіргі NRL Ұлттық регби лигасымен сақталып келеді.
Еуропа
"Ұлы финал" термині 1995 жылы Еуропаға гольфтен – мүлдем басқа спорт түрінен енгізілді. Сол жылы Еуропалық турдың ресми даму лигасы – Challenge Tour маусымын Challenge Tour Grand Final арқылы аяқтады. Британдық регби лигасы Суперлига басталғаннан кейін екі жыл өткен соң, 1998 жылы бұл терминді қабылдады. Суперлиганың ірі финалы қазір британдық аренаның бір бөлігіне айналды, ал "ірі финал" термині Чемпионат, Чемпионат 1 және Конференция сияқты Суперлигадан төменгі лигалардың финалын сипаттау үшін де қолданылады. Осыған дейін 1904 жылы Британдық регби футбол лигасының чемпионы анықталу үшін Чемпионат финалы енгізілді, бірақ ол 1906 жылдан бастап тұрақты жүйеге айналды. 1973 жылы жарыс форматы өзгертілді, нәтижесінде чемпионатты лига кестесінде ең жоғары көрсеткішті команда жеңді, ал маусым соңындағы үздік командалар үшін нокаут турнирі құрылды, ол Премьершіп деп аталды. 2009–10 жылдан бастап, Ирландия, Шотландия және Уэльс командаларын қамтитын, тарихи Селтик лигасы деп белгілі регби одағы жарысы чемпионды анықтау үшін плей-офф жүйесін енгізді. (Лига өзінің алғашқы жылдарында нокаут турнирін өткізгенімен, ол чемпионат турнирі емес, параллель кубок жарысы болды.) Соңғы матч "ірі финал" деп аталды. Бұл қолданыс 2010–11 маусымында жалғасты, ол Италия командаларын қамтиған алғашқы маусым болды. 2011–12 маусымынан бастап, лига Pro12 ретінде алғаш рет "Ұлы финал" термині қолданыстан шығарылды; қазір Біріккен регби чемпионаты деп аталатын жарыстың соңғы матчы жай ғана "Финал" деп аталады.
Филиппин
Филиппинде "grand finals" (көпше түрі) термині көбінесе телешоулардың финалына жатады. "Grand finals" өткізген танымал шоулардың қатарында "The Voice of the Philippines" және "Idol Philippines" бар. Бұл термин 1994 жылы "Battle of the Brains" викторинасында алғаш рет қолданылған.
Спорт
Лига (Аймақ) Спорт Тұңғыш рет қолданылған жыл Рекорд Көрермендер саны Суперлига (Еуропа) Регби лигасы Суперлиганың финалы 1998 73,512 Әйелдер Суперлигасы (Еуропа) Әйелдер регби лигасы RFL Әйелдер Суперлигасының финалы 2017 Ұлттық регби лигасы (Австралазия) Регби лигасы NRL Grand Final 1930 (1908 егер кіші премьерлер күш сынасса) 107,999 NRL Әйелдер премьерлігі (Австралазия) Әйелдер регби лигасы NRL Әйелдер Grand Final 2018 Супер регби Регби одағы Супер регби Grand Final 1996 62,567 Супер W Әйелдер регби одағы Super W Grand Final 2018 Виктория/Австралия футбол лигасы (Австралия) Австралиялық футбол AFL Grand Final 1898 121,696 AFL Әйелдер (Австралия) Әйелдер Австралиялық футбол лигасы AFL Әйелдер Grand Final 2017 53,034 Ұлттық баскетбол лигасы (Австралазия) Баскетбол NBL Grand Final 1979 15,064 Әйелдер Ұлттық баскетбол лигасы (Австралия) Әйелдер баскетболы WNBL Grand Final 1981 A Лигасы (Австралазия) Футбол A Лигасы Grand Final 2004 56,371 A Лигасы Әйелдер (Австралазия) Әйелдер футболы A Лигасы Әйелдер Grand Final 2009 6,127 Оңтүстік Австралия Ұлттық футбол лигасы (Австралия) Австралиялық футбол SANFL Grand Final 1889 66,897 Виктория футбол қауымдастығы/лигасы (Австралия) Австралиялық футбол VFL Grand Final 1896 (1878 жылғы біріншісі еді. Бірақ 1896 жылға дейін басқа ірі финал болған жоқ) 23,816 Батыс Австралия футбол лигасы (Австралия) Австралиялық футбол WAFL Grand Final 1904 52,781 Кельт лигасы (Еуропа) Регби одағы Magners Лигасы Grand Final 2010; 2012 жылы тоқтатылды 44,558 Suncorp Super Netball (Австралия) Нетбол Suncorp Super Netball Grand Final 2016 8,999 Challenge Tour (Еуропа) Гольф Challenge Tour Grand Final 1995 Австралия мұзды хоккей лигасы (Австралия) Мұзды хоккей AIHL Grand Final 2000 Үнді премьер лигасы (Үндістан) Крикет IPL Final 2008 Rocket League Championship Series Rocket League кибер спорты RLCS Grand Finals 2016 Overwatch лигасы Overwatch кибер спорты Overwatch лигасы Grand Finals 2018 Hockey One (Австралия) Дала хоккейі Hockey One Grand Final 2019
Үлкен финал теледидарда
Сонымен қатар, Grand Finals көптеген реалити-шоуларда және тіпті ойын-шоуларда да қолданылады. Реалити-шоуларда, алдын ала белгіленген іріктеу кезеңдерінен өткен бірнеше іріктелген финалисттер финалда бақ сынасады. Кейбір шоулар, мысалы, The Voice-тың алғашқы маусымдары (әсіресе алғашқы екі американдық маусымы) және Project SuperStar, әр топтан бірдей сандағы финалистерді жойып, әр шоуда финалистердің саны азайып, біреу қалғанша ілгерілететін топтық форматты қабылдады. Осы кезде бұл финалистер чемпиондық атаван үшін тікелей жарысады. Тайваньдық One Million Star (және оның жалғасы Chinese Million Star) жинақталымы ұпай жүйесін пайдаланады, ұпайлар біртіндеп қосылады және ең төменгі ұпай жинаған қатысушы жарыстан шығарылады; финалдық турда бұл ұпайлар проценттік салмаққа айналдырылады және жеңімпаз салмақталған ұпайлардың нәтижесінде анықталады. Ойын-шоуларда, әсіресе Jeopardy! (мысалы, Чемпиондар турнирі және Барлық уақыттағы ең ұлы) финалистер екі кезеңнен тұратын раундта, екі ойынның жалпы ұпайлары негізінде жеңімпазды анықтайды. 1996 жылдан 1998 жылға дейін Wheel of Fortune жұма күні финалдық жүйесін қолданды, онда сол аптадағы алғашқы төрт эпизодтың үздік үш қатысушысы тағы бір ойын үшін жұма күні қайта оралды; сол эпизодтың жеңімпазы бонус раундында қосымша сыйлық жинағы үшін ойнады (қатысушы таңдаған ағымдағы сыйлыққа қосымша).
Үлкен финалда қайта ойнату
Ірі финалдың қайталануы – бұл жарыстың жеңімпазын анықтау әдісі, егер ірі финал тең аяқталса, сол күні қосымша уақыт немесе экстра-тайм ойнатудың орнына, келесі аптада матчтың толық қайталануы арқылы шешіледі. Бұл әдіс көбінесе Австралиялық футбол ережелерінде және ең әйгілісі Австралия Футбол Лигасында қолданылады, онда ол үш рет қолданылған, соңғысы 2010 жылы. Алайда, AFL тең аяқталған ірі финалдарды енді қайталап шешпейді, оның орнына экстра-таймды қолданады.
Ақырғы таңғы ас
Австралиядағы көптеген спорт лигалары финалдық күнді бастауды белгілеу үшін әдетте үлкен финалдық таңғы ас өткізеді. Бұл Австралияның спорттық күнтізбесіндегі ең қызықты шаралардың бірі. Көптеген футбол жанкүйерлері үшін осы шараны тамашалау – дәстүр, ал бұл іс-шара финалдық матчқа дайындық кезеңінде маңызды рөл атқарады. «Солтүстік Мельбурн» футбол клубы «Солтүстік Мельбурн» финалдық таңғы асын, ал Ұлттық регби лигасы әдетте Дарлинг-Харбордағы Сидней конвенция және көрме орталығында NRL финалдық таңғы асын ұйымдастырады.
Түсініктемелер
Росс, Дж. (ред.), Австралия футболының 100 жылы 1897–1996: AFL толық тарихы, барлық маңызды оқиғалар, барлық тамаша суреттер, барлық чемпиондар, әрбір AFL маусымы туралы есеп, Viking, (Ringwood), 1996.