Кіріспе

Уыт өндіретін сүтқоректілер класының жануарлары

Уытты сүтқоректілер – олжаны өлтіру немесе жарақаттау, жыртқыштардан немесе өз түрлестерінен қорғану немесе бәсекелес кездесулерде пайдаланатын уыт өндіретін сүтқоректілер класының жануарлары. Сүтқоректілердің улары әртүрлі құрамы мен әрекет ету тәсілдері бар гетерогенді топты құрайды және төрт сүтқоректілер отрядынан кездеседі: Eulipotyphla, Monotremata, Primates және Chiroptera. Сүтқоректілерде удың таралуының сирек кездесуін түсіндіру үшін Стратклайд университетінің Марк Дафтон деген ғалымы қазіргі сүтқоректі жыртқыштарына удың қажеті жоқ екенін айтады, себебі олар тістерімен немесе тырнақтарымен жылдам өлтіре алады, ал у, қаншалықты күрделі болса да, олжаны жарақаттау үшін уақыт қажет. Қазіргі сүтқоректілердің арасында удың сирек кездесуіне қарамастан, у сүтқоректілердің ежелгі қасиеті болуы мүмкін, өйткені қазіргі платипустарға ұқсас уытты тікендер көптеген териялық емес сүтқоректілер тобында табылады. Уыт басқа омыртқалы жануарларда көбірек кездеседі; уытты бауырымен жорғалаушылардың (мысалы, уытты жыландар) және балықтардың (мысалы, тас балық) көптеген түрлері бар. Кейбір құстарды жеуге немесе қолға тигізуге зиянды (мысалы, капотты питохуи), бірақ құстардың ешбір түрі уытты емес. Уытты қосмекенділердің тек бірнеше түрі ғана бар; кейбір саламандрид саламандралары өткір уытталған қабырғаларын шығара алады.

Анықтамалар

Улы жануарлардың бірнеше анықтамасы ұсынылған. Бюхерлдің сөзіне қарағанда, улы жануарлардың кем дегенде бір улы безі, уды шығару немесе сығып шығару механизмі және жара салуға арналған құрылғысы болуы керек. Мэбс улы жануарлардың уды жасушалар немесе бездер тобында өндіретінін, ал уды тістеу немесе шаншу арқылы инъекциялауға мүмкіндік беретін у аппаратының болатынын жазады. Осы анықтамадағы у аппараты безді де, инъекция құрылғысын да қамтиды, олар тікелей байланысты болуы тиіс. Фрай және авторлар тобы удың бір жануардың арнайы безінде өндіріліп, жара арқылы басқа жануарға жеткізілетін секреция екенін анықтады. Бұл секрецияда уды өндіруші жануардың қоректенуіне немесе қорғануына көмектесетін, қалыпты физиологиялық процестерді бұзатын молекулалар болуы керек. Сонымен қатар, гематофаг мамандарының (мысалы, қанқорешті жарыстандардың) тамақтану секрециясы удың ерекше түрі ретінде қарастырылуы мүмкін.

Эволюциялық тарих және палеонтология

Бұрын улы сүтқоректілер көбірек кездескен болуы мүмкін. Өліп кеткен мезозойлық сүтқоректілерде байқалған экстратарсальды шұңқырлар қазіргі кездегі монотремдерде байқалған шұңқырларға гомологты және бұл ерекшелік кең таралған. Бұл экстратарсальды шұңқырлар уды жеткізу жүйесі ретінде қызмет еткен-емегені күмәндануда. Гобиконодон және Жангеотериум сияқты түрлердің экстратарсальды шұңқыры болғанымен, олар шұңқырдың қуыс немесе арналы болмауына байланысты, қазіргі улы орниторинкстегідей, улы емес деп болжанады. Удың болмауы базалық қасиеттің жоғалуынан туындаған-ба, оны қазіргі қазба деректерімен анықтау қиын. Бұл үлгілер қайта қаралып, ұсынылған дәлелдер осы түрлерде удың бар екенін дәлелдеуге жеткіліксіз болуы мүмкін деген негізде қабылданбады. Фокс пен Скотт улы бездің бар екенін көрсететін қуыс таппады. Сондай-ақ, жоғары тістері ойысқан көптеген улы емес сүтқоректілерде де кездеседі, сондықтан тек ойыс тістердің болуы удың бар екенін көрсете бермейді. B. browni-де удың болуына филогенетикалық дәлелдер жоқ. Беремендия туысында уды жеткізу жүйесіне ие жекелеген түрлер болған болуы мүмкін. Бірнеше түрдің алғашқы төменгі кескіш тістерінде уды безден тістің ұшына дейін жүретін арна ретінде қызмет еткен ойыс бар. У безіне жақ сүйегінің симфизісіндегі қуыста қолдау табылады. Беремендия филогенетикалық тұрғыдан Соленодонға жақын, оның қазіргі кездегі өкілдері улы. Euchambersia – бұл терапсидтердің (сүтқоректілердің туысы) бір мысалы, олардың тістерінде ойыстар бар, ал жоғарғы жақ сүйегіндегі қуыстар у бездерінің бар екенін көрсетеді. Euchambersia ерекшелігі – жоғарғы кәдімгі тістері ойысқан және ойыстар дерлік түтікшеге айналған.

Эулипотифла (бұрын инсективиор деп аталатын)

Вампир жарғақшыларын қоспағанда, Eulipotyphla – улы сілекей шығаратын қазірге дейін байқалған жалғыз сүтқоректілер. Бұл түрлердің ірі, түйіршікті сілекей бездері бар, олардан улы сілекей өндіріледі. Куба соленодоны (Atopogale cubana) және Испания соленодоны (Solenodon paradoxus) ірі сораңдарға ұқсайды. Екеуінің де улағыш шағуы бар; у, өзгертілген сілекей бездерінен екінші төменгі кескіш тістеріндегі ойықтар арқылы жеткізіледі. Жақында жүргізілген зерттеу осы кішкентай сүтқоректілерде у жеткізу жүйесінің дамуына жауапты гендік реттеу желісін анықтады. Сілекейдегі калликрейндердің артық өндірілуіне байланысты соленодон шағуы қан тамырларының кеңеюіне және қан айналым шоқына әкелуі мүмкін. Еуропалық түлкі (Talpa europaea) және, мүмкін, түлкінің басқа түрлерінің сілекейінде жер құрттарын парализге түсіретін у бар, бұл түлкілерге оларды кейінірек жеу үшін тірі күйде сақтауға мүмкіндік береді.

Ұрғашы ордақ

Еркек және ұрғашы орбиталық балықтардың (Ornithorhyncus anatinus) артқы аяқтары кератиннен жасалған өскірлермен туады, бірақ ұрғашылары даму кезінде оларды жоғалтады. Өскірлер у өндіретін тізелік бездермен байланысып, тізелік жүйені құрайды. Жұптасу маусымында бұл бездер өте белсенді болып, уды арналы өскір арқылы жеткізуге дайындалады. Ехидналар, басқа монотремалар, өскірлері бар, бірақ функционалды у бездері жоқ. Адамдар үшін өлімге жеткілікті күшті болмаса да, орбиталық балықтың уы өте қатты ауыртады, сондықтан құрбандар кейде уақытша қабілетсіз болып қалады. Орбиталық балықтың улануы оның терісі үшін аң ауланған кезде жиі кездесетін. Бүгінде осы жануармен жақын байланыс сирек және ғалымдар, зообақтардағы қызметкерлер және балықшылармен (кейде оларды балық аулау арқандарымен немесе торлармен ұстайды) шектеледі. Өскірлер орбиталық балықтың салмағын көтеруге жеткілікті күшті, сондықтан ол құрбанға ілініп, оны алып тастау үшін көмек қажет болады. Қазіргі кездегі көптеген дәлелдер у жүйесінің еркектер ұрғашылар үшін бәсекелескенде, табиғи іріктеуге қатысқанда бір-біріне қару ретінде қолданылатынын көрсетеді. Осы маусымда еркектер агрессивті болады және денелерінде, әсіресе құйрық аймағында тесіктер табылады. Ересек еркек орбиталық балықтар жұптасу кезіндегі бәсекелестіктен басқа уақытта бір-бірінен аулақ жүреді. Гипотеза бойынша, у өскірлері бұрын хищниктерден қорғану үшін қолданылған болуы мүмкін.

Вампир жарғанақтары

Фрай және авторлардың удың берген анықтамасы бойынша, қан сорғыш мамандардың тамақтану секрециясы удың нақты бір түрі болып есептеледі. Осы контексте Desmodontinae тұқымдасы Chiroptera отрядынан уытты сүтқоректілерді білдіреді. Бұл топқа ең танымал уытты жануар – кәдімгі вампир жануары (Desmodus rotundus) және тағы екі сирек кездесетін түр – түкті аяқты вампир жануары (Diphylla ecaudata) мен ақ қанатты вампир жануары (Diaemus youngi) кіреді. Бұл жануарлар қанды ұйытуға қарсы қасиеттері бар уытты сілекей шығарады және тек қана қанға негізделген тамақтануға мүмкіндік беретін анатомиялық және физиологиялық бейімделулерге ие. Олардың көптеген жемтіктері шабуылдан немесе умен байланысқаннан кейін өлмейді.

Бастапқылар

Баяу лорилер (Nycticebus және Xanthonycticebus туыстары) – жалғыз белгілі уытты примат ретінде қабылданған. Олар сілекей мен қол безінің шырышынан тұратын қос құрамды уға ие, бұл жануардың алқызыл сызығындағы апокринді тер безінен түзілетін жағымсыз иісті сұйықтық. Екі сұйықтық та жеке-жеке уытты болып табылады және араластырылғанда одан да қуатты у құрайтыны дәлелденген, сондай-ақ қарым-қатынасқа да қатысты. Баяу лорилердің сілекейі зертханалық тәжірибелерде BGE қолданбастан адам тері жасушаларына цитотоксикалық әсер ететіні көрсетілген. У, морфологиялық ерекше тістер арқылы, бейімделген тіс қабырғасы түрінде беріледі, көбінесе іріңдеп, некрозға алып келетін жараларға себеп болады. Адамдарда баяу лорилердің улануы сирек кездеседі, бірақ өлімге жақын анафилактикалық шокқа әкелуі мүмкін. Удың қосымша әсерлері, оның ішінде жеңіл немесе тұрақты бұрмалану және қозғалыс қабілетінің жоғалтылуы құжатталған. Баяу лорилер уын зерттеу 2012 жылы приматолог профессор К.А.И. Некарис және оның BBC деректі фильмі «Жаваның ормандағы гоблиндері» арқылы көпшілік назарына жеткізілді.

Эулипотифла

Қырғилар (Erinaceinae) өз тікенегін түрлі улы және тітіркендіретін заттармен майлайды. Кейде олар бақаларды (Bufo sp.) өлтіріп, бақаның улы бездерін шағып, осы улы қоспаны тікенегіне жағады.

Химиялық қорғаныс

Мустелидтер (Mustelidae) анальды бездерінен зиянды сұйықтық шығара алады. Ол жаман иіс қана емес, теріде тітіркеніс тудыруы мүмкін, ал көзге тисе, уақытша соқырлыққа себеп болуы мүмкін. Мустелидтер тұқымдасының кейбір өкілдері, мысалы жолақты скунс (Ictonyx striatus) да осы қабілетке белгілі бір дәрежеде ие. Панголиндер де анус маңындағы бездерден жағымсыз иісті сұйықтық бөле алады. Ұзын мұрынды үлкен армадилло қауіп сезгенде, жағымсыз мускус иісін шығарады.