Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Норвегия жағалауында орналасқан палеарктикалық экоөңір
Palearctic ecoregion located along the coast of Norway
Скандинавия жағалауындағы қылқан жапырақты ормандар немесе Норвегия жағалауындағы қылқан жапырақты ормандар – қоңыржай қылқан жапырақты ормандар биомындағы палеарктикалық экоөңір. Оның ішінде ботаникалық ерекшеліктерімен және қоңыржай ылғалды орман климатымен сәйкес келетін бірнеше шағын аймақтар бар.
The Scandinavian coastal conifer forests or Norwegian coastal conifer forest is a Palearctic ecoregion in the temperate coniferous forests biome, located along the coast of Norway. Within it are a number of small areas with botanical features and a local climate consistent with a temperate rainforest.
Орналасуы және сипаттамасы
Скандинавия жағалауындағы қылқан жапырақты орман – WWF және National Geographic анықтаған құрлықтағы экорегион. Кең анықтамасы климаттық параметрлерге негізделген және Батыс Норвегия жағалауының бойымен Линдеснестен солтүстікке қарай Сеньяға дейін (солтүстікте жағалау аймақтарында қарағай үшін жаз тым салқын) созылған ұзын аумақты қамтиды; негізінен Норвегия жағалауындағы қысы әлдеқандай жұмсақ болып, жауын-шашын жеткілікті және жыл бойы жауатын, әдетте күз бен қыста ең жоғары нүктеге жететін аймақтар. Бұл табиғи түрде қылқан жапырақты орман жоқ аймақтарды (мысалы, Лофотендегідей, онда қарағай орманы көп ғасырлар бұрын кесілген) және тіпті орманды жерлердің аз немесе жоқ аралдар мен жартасты жағалауларды, сондай-ақ көбінесе жапырақты орманды (аспен, күміс қайың және қады қайың, ельм, роуан, сикомор, жаңғақ) аймақтарды да қамтиды. Қарағайлар өте ескі болуы мүмкін, солтүстіктегі кейбір аймақтарда (Хинноя) 700 жылға дейін өседі. Скандинавия тауларындағы ағаштар шегіне жақын жерде Скандинавия таулық қайың орманы мен шалғынды далалар экорегионы орналасқан. Кейбір аңғарларда бұл экорегион тау кедергілері жоқ скандинавиялық және ресейлік тайга экорегионына жататын ішкі тайгамен шектеседі. Мұндай аңғарлардың мысалдары – Андальснестен Леся және Домбасқа дейін жалғасатын Раума аңғары және Норд-Трёнделаг жағалауын Швециямен байланыстыратын Намдален аңғары. Экорегион табиғи түрде фьордтар мен таулармен бөлінген.
The Scandinavian coastal conifer forest is a terrestrial ecoregion as defined by WWF and National Geographic. The broad definition is based on climatic parameters and includes a long area along the western Norwegian coast from Lindesnes and north to approximately Senja (further north summers are too cool for pine in coastal areas); in essence areas along the Norwegian coast where winters are fairly mild and where precipitation is sufficient and falls all year, usually with a peak in autumn and winter. It might include areas lacking naturally occurring conifer forests (as in Lofoten, where the pine forest was cleared many centuries ago) and even islands and rocky headlands with little to no woodland or forest, as well as areas with mostly deciduous forest (aspen, silver birch and downy birch, elm, rowan, sycamore maple, hazel). The pine trees can be very old, up to 700 years in some areas in the north (Hinnøya). At somewhat higher elevations near the treeline in the Scandinavian Mountains is the Scandinavian montane birch forest and grasslands ecoregion. In some areas along valleys, this ecoregion meets the inland taiga belonging to the Scandinavian and Russian taiga ecoregion without mountain barriers. Examples of such valleys include the Rauma valley connecting Åndalsnes to Lesja and Dombås, and the Namdalen valley connecting the Nord Trøndelag coast to the cold interior with connection into Sweden. The ecoregion is naturally fragmented by fjords and mountains.
Мұхит климаты
Бұл аймақта 150–240 күнге созылатын өсімдік өсіру маусымы (24 сағаттық орташа температурасы 5 °C) және 870–3000 мм мөлшеріндегі сенімді жауын-шашын бар. Шілде айының орташа температурасы солтүстіктегі кейбір аралдарда (Андес, Рёст) 12 °C-тан басталып, оңтүстіктегі қорғалған фьордтарда (Квамсёй) 16 °C-қа жетеді. Шілдедегі күндізгі орташа ең жоғары температура 14–20 °C аралығында. Қыстар көбінесе жаңбырлы, кейде қарлы болады (әсіресе солтүстік аймақтарда), қаңтар айының орташа температурасы –2–3 °C, ал күндізгі ең жоғары температура 0–5 °C. Жылдық орташа температура оңтүстікте 8,5 °C (Бёмло; Ставангер мен Бергенде 8,4 °C), орталық аймақта 6,7 °C (Кристиансундта 7,2 °C, Брённёйда 6,6 °C), ал ең солтүстік бөлігінде 4–5 °C (Бодо 5,5 °C, Андес 4,4 °C) аралығында. Бұл климат түрі Кёппеннің Cfb (солтүстік аралдар үшін Cfc) типіне сәйкес келеді. Температура мен жауын-шашын үлгілері Британдық Колумбияның жағалауымен, солтүстік Ванкувер аралынан бастап Алясканың Панхендл арқылы Якутат пен Сьюардқа дейін салыстыруға болады. Жаңбырлы орман ретінде жіктелетін кішігірім аймақта жылына кем дегенде 200 күн өлшенетін жауын-шашын болады. Ең төменгі жылдық жауын-шашын мөлшері дереккөздерде әртүрлі көрсетілген, бірақ әдетте шамамен 1400 мм құрайды. Бұл экоаймақтағы ең ылғалды аймақтардың кейбіреулерінде жылына 3000 мм-ден астам жауын-шашын жауады, мысалы, Согнефьордтың сағасына жақын Брекке (3495 мм) және тіпті солтүстіктегі кейбір аймақтарда (теңіз деңгейінен 115 м биіктіктегі Лурой 3066 мм).
This area has a growing season lasting 150–240 days (24 hr mean 5 °C threshold) and reliable precipitation, from 870 to 3000 mm. July means range from 12 °C at some islands in the north (Andenes, Røst) to 16 °C in sheltered fjords in the south (Kvamsøy). Average daily highs in July range from 14 to 20 °C. Winters are often rainy and sometimes snowy (especially in northern areas), January means range from −2 to 3 °C with daytime highs from 0 to 5 °C. Mean annual temperatures range from 8.5 °C in the south (Bømlo; Stavanger and Bergen at 8.4), to 6 7 °C in central area (Kristiansund 7.2 °C, Brønnøy 6.6 °C), and 4 5 °C in the northernmost part (Bodø 5.5 °C Andenes 4.4 °C). This type of climate corresponds to Köppen type Cfb (Cfc for the northernmost islands). Temperatures and precipitation patterns are comparable to the coast of British Columbia from northern Vancouver Island and north through the Alaska Panhandle to Yakutat and Seward. For the smaller area classified as rainforest, there are at least 200 days/year with measurable precipitation. The minimum annual precipitation given in the sources varies but is generally around 1400 mm. Some of the wettest areas in this ecoregion get more than 3000 mm annually, such as Brekke (3495 mm) near the mouth of Sognefjord, and even some areas much further north (Lurøy 3066 mm at 115 m ASL).
Субрегиондар мен түрлер
Арктикалық шеңберден солтүстікке қарай (Сальтфелл) және оңтүстік-батыс жағалауда шыршаның жетіспеушілігі негізінен фьордтар мен тау жоталары сияқты кедергілерге байланысты, ал отырғызылған шырша Тромсёдегідей арктикалық шеңберден солтүстікке қарай да жақсы өседі. Норвегиядағы Норвегия шыршасының табиғи ареалының оңтүстік шегін таулар мен фьордтар құрайды, сондай-ақ оңтүстік-батыс жағалаудағы сыртқы теңіз жағалауында Норвегия шыршасы үшін қыс тым жұмсақ болады. Оңтүстік-батыс жағалау мен фьордтар (Вестлант немесе Батыс Норвегия) бойында жазық жерлерде қарағай, кейбір қалампыр және жапырақты ағаштар (Betula pendula, шымтезек, липа, емен, терек, жаңғақ, арша) және жоғары биіктіктегі типикалық боралдық орман кездеседі. Бірнеше түр осы экоаймақта ең солтүстікке дейін жетеді (табиғи түрде): Эдёй мен Эрландта емен, Молдеде қалампыр, Смолада сопақша, Фростада күл, Брённёйда липа, Бейарнда шымтезек, Штигенде жаңғақ, ал Стаббурсдален ұлттық паркінде қарағай әлемдегі ең солтүстік орманды құрайды. Ботаникалық жағынан ең бай аймақтар (солтүстік жағалаудан Алесундқа дейін және Тронхеймсфьорд бойымен солтүстікке қарай шағын участақтар), фьордтар мен таулар сияқты көші-қон кедергілеріне байланысты Ослофьорд аймағынан гөрі азырақ түрлі болып саналады. Осы аймақтың жылдық жауын-шашын мөлшері 2000 мм-ден немесе тіпті 3000 мм-ден асатын ылғалды аудандары кейде бореонморальдық орташа белдеулі жаңбырлы орман деп есептеледі.
The lack of Spruce north of the Arctic circle (Saltfjell) and along the southwestern coast is mainly due to barriers such as fjords and mountain ranges, and planted Spruce grows well north of the arctic circle as in Tromsø. The southern limit of the Norway Spruce habitat in Norway is formed by a barrier of mountains and fjords, as well as winters being too mild for Norway Spruce near the outer seaboard along the southwestern coast. Along the southwestern coast and fjords (Vestlandet or Western Norway) is a temperate mixed forest with pine, some yew and deciduous trees (betula pendula, wych elm, linden, oak, aspen, hazel, juniper) in the lowlands and more typical boreal forest at higher altitudes. Several species reach their northernmost extent in this ecoregion (naturally occurring): Oak at Edøy and Ørland, yew at Molde, holly at Smøla, ash at Frosta, linden at Brønnøy, elm at Beiarn, hazel at Steigen, and pine has its northernmost forests in the world at Stabbursdalen National Park. The botanically richest areas the coast north up to Ålesund and some patches further north along Trondheimsfjord), although less diverse than the Oslofjord area due to migration barriers like fjords and mountains are considered boreonemoral. Some of the wettest areas in this region, where annual rainfall exceed 2000 mm or even 3000 mm, are sometimes considered boreonemoral temperate rainforest.
Кірісілген түрлер
Кіргізілген түрлерге Норвегия шыршасы жатады, ол экономикалық себептермен табиғи ареалынан тыс жерлерде, оңтүстік-батыс жағалауда және экоаймақтың ең солтүстік бөлігінде отырғызылған. Ситка шыршасы да кеңінен егілген, әсіресе сыртқы жағалауға жақын, тіпті солтүстікке қарай Вестерлен мен Харстадқа дейін. Сикамор жапырақтыы ағашы 150 жылдан астам бұрын жеке бақтар мен шіркеулердің аулаларына енгізілген, және оңтүстік-батыс жағалауда, орталық жағалауда (Трёнделаг) және айтарлықтай аз дәрежеде солтүстікке қарай Вестероленге дейін кеңінен тараған. Ол әлі де қалалар мен ауылдар маңында жиі кездеседі, бірақ жағалау мен фьордтар бойымен одан әрі таралуы мүмкін. Роза ругоза сияқты көптеген кішкентай кіргізілген өсімдіктер де таралуда. Дегенмен, көбінесе тік беткейлі жер болғандықтан, жағалау аймағында орман шаруашылығы шектеулі, және бастапқы өсімдіктер өсетін көптеген аймақтар сақталған, бірақ көбінесе фрагменттелген, әсіресе экоаймақтың оңтүстік бөлігінде. Америкалық норк, бастапқыда тері фермаларынан қашып, бүкіл елді мекендеп, кейбір аймақтарда теңіз құстарының колонияларына қауіп төндіреді, бірақ ең ірі теңіз құстарының колониялары орналасқан Рост сияқты шеткі аралдарға жетпеді. Жергілікті сусарлар бәсекелес аймақтарда үстемдік ететін сияқты.
Introduced species include the Norway spruce, which has been planted for economic reasons in areas outside the natural range both on the southwestern coast and in the northernmost part of the ecoregion. Sitka spruce has also been planted extensively, especially near the outer seaboard, even north to Vesterålen and Harstad. Sycamore maple was introduced to private gardens and church yards more than 150 years ago, and has spread profusely along the southwestern coast, along the central coast (Trøndelag) and, to a considerably lesser degree, north to Vesterålen. It is still most common near cities and villages, but seems certain to continue expansion along the coast and fjords. There are many smaller introduced plants spreading, such as rosa rugosa. However, due to the often steep terrain, forestry has been somewhat limited in the coastal area, and many areas with original vegetation remain, but are often fragmented, especially so in the southern part of the ecoregion. American mink, originally escaped from fur farms, have colonized the whole country, and threaten sea bird colonies in some areas, but have not reached the outermost islands such as Røst, which have the largest sea bird colonies. The native otter seem to be dominant in areas with competition.
Бореалды жаңбырлы орман
Бұл ұзын аймақтың ішінде ботаникалық критерийлерге сәйкес боралдық жаңбырлы орман деп жіктелетін кішірек аймақ бар. Алғашқы орманның көп бөлігі жойылған, бірақ барлығы 250 орманды аймақ, олардың көпшілігі аса ірі емес, боралдық жаңбырлы орман ретінде жіктелген. Олар Сор-Трёнделаг округінің Сниллфьорд қаласының 63°20' солтүстік енінен бастап, солтүстікке қарай жағалау бойымен Нордланд округінің Рана қаласына дейін 66° солтүстік еніне дейін орналасқан, бірақ жоғары ылғалдылыққа ие аймақтармен шектелген; көбінесе күнінің көп бөлігінде күннен қорғалған. Ішкі аймақтардың да бір бөлігі кіреді; олар ылғалды жерлерде, көбінесе сарқырамалардың жанында орналасқан. Бұл Еуропадағы боралдық жаңбырлы орманның негізгі аймағы, сондықтан Норвегия оны сақтау бойынша ерекше жауапкершілікке ие. Бұл жағалау орманның көп бөлігі төменгі биіктікте (200 метрден төмен) кездеседі.
Within this long area is a smaller area classified as boreal rainforest based on botanical criteria. Much of the original forests have been destroyed, but a total of 250 forested areas, most of them not very large, have been classified as boreal rainforest. They are located from 63°20'N in Snillfjord in Sør Trøndelag county and north along the coast to 66°N in Rana in Nordland county, but restricted to areas with high humidity; often shielded from the sun most of the day. Some inland locations are included; these are located in moist locations, often near waterfalls. This is the main area in Europe for boreal rainforest and Norway thus has a special responsibility for preservation. This coastal forest is mostly found at the lower elevations (below 200 m).
Бореалды жаңбырлы ормандар үшін ботаникалық критерийлер
Адамның мыңжылдықтар бойы ауыл шаруашылығы және соңғы кезде орман шаруашылығымен айналысуына байланысты, бастапқы орманның тек шағын бөліктері ғана сақталған. Бореалдық жаңбырлы ормандар негізінен Норвегия шыршасынан (Picea abies) тұрады, бірақ жапырақты ағаштар да кездеседі. Жайын шырша (Juniperus communis) да кең таралған. Онда мохтар мен папоротниктердің бай өсімдігі бар. Дегенмен, ең ерекше белгісі – лишайлардың әртүрлілігі, олардың кейбіреулері осы орманға ғана тән немесе Еуропада осы жерде ғана өседі (көбінесе Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауында кездеседі). Сирек немесе типтік лишайлардың шамамен 15 түрі Трёнделаг элементі (Trøndelagselementet) деп аталады (Трёнделаг айманының атымен). Pseudocyphella crocata, Pannaria ahlneri, Erioderma padicellatum және Lobaria halli – лишайлардың мысалдары. Бұл аймақта 60-тан астам ерекше лишай және мох түрлері табылған. Бұл жаңбырлы ормандардың екі типі бар: Намдален және Брённёй/Фосен типтері. Бұл орманда, әсіресе Брённёй/Фосен типінде, жапырақты ағаштар да шашырап өседі. Жапырақты ағаштарға қайың (Silver Birch Betula pendula және Downy Birch Betula pubescens), еуропалық долана (Sorbus aucuparia), терек (Populus tremula), ешкімүйіз (Salix caprea) және сұр қарағаш (Alnus incana) жатады. Сирек кездесетін түрлері: Уайк-Эльм (Ulmus glabra), жалған лепеспе (Corylus avellana) және қара қарағаш (Alnus glutinosa) (соңғысы тек аймақтың оңтүстік бөлігінде өседі).
Due to the long history of human settlement (millennia) with agriculture and more recently forestry management, only fragments remain of the original forest. The boreal rainforests are made up mostly of Norway Spruce (Picea abies) but also included deciduous trees. Common Juniper (Juniperus communis) is also common. There is a rich understory of mosses and ferns. However, the most distinguishing feature is the diversity of lichens, some of which are endemic for this forest, or have their only location in Europe here (they are often found on the northwest coast of North America). Approximately 15 of the most rare or typical species of lichens have been named Trøndelagselementet (named after the Trøndelag region). Pseudocyphella crocata, Pannaria ahlneri and Erioderma padicellatum and Lobaria halli are examples of lichens. More than 60 unique species of lichen and moss can be found in the area. There are two subtypes of this rainforest; the Namdalen type and the Brønnøy/Fosen type. There are also broadleaf trees scattered in this forest, especially in the Brønnøy/Fosen type. Broadleaf trees include birch (Silver Birch Betula pendula and Downy Birch Betula pubescens), European Rowan (Sorbus aucuparia), Aspen (Populus tremula), Goat Willow (Salix caprea), and Grey Alder (Alnus incana). Rarer species are Wych Elm (Ulmus glabra), Common Hazel (Corylus avellana) and Black Alder (Alnus glutinosa) (the latter only in the southern part of the area).
Фауна
Бұл экоөңірде көптеген көшіп-қоныс жасайтын құстар түрлері бар, сондай-ақ жыл бойы тұратындары да кездеседі. Ірі шөппен қоректенетін жануарлар – қаз және қызыл бұғы (екіншісі тек Арктикалық шеңбердің оңтүстігінде), сондай-ақ кішкентай қара бұғы. Бұғылар кейде Тронхеймсфьордтың солтүстік жағалауына түсіп келеді, бірақ көбінесе осы экоөңірден тыс, жоталарда жайылады. Адамдар ғасырлар бойы аң аулап, қоңыр аю мен сұр қасқырды жайдан жойғандықтан, жыртқыштар аз. Кейбір аймақтарда олар тайга экоөңіріндегі ішкі аймақтарда кездеседі және сирек жағдайларда жағалауға жақындауы мүмкін. Қызыл түлкі мен теңіз бүркіті осы аймақта көптеп таралған жыртқыштар, екіншісі ондаған жылдар бойы қорғаудан кейін өте кең таралды. Сонымен қатар, көбінесе солтүстік бөлігінде жұлдызқұйрықтар да кездеседі. Қоян, сусарлар көптеп кездеседі, тіпті еуропалық су құбысы да сирек болса да көруге болады. Бұдан басқа, қарапайым бақа мен тегіс тритон сияқты қосмекенділер де бар; еуропалық инелік Арктикалық шеңбердің оңтүстігінде кездеседі.
There are a large number of species of migrating birds in this ecoregion, as well as some that stay all year. Larger herbivore animals are moose and red deer (the latter only south of the Arctic circle), as well as the smaller roe deer. Reindeer might occasionally come down to the coast north of Trondheimsfjord, but they usually stay at the highlands outside this ecoregion. Predators are few, as they have been hunted by man for centuries, exterminating brown bear and grey wolf in the coastal area. In some areas, they roam further inland in the taiga ecoregion, and might on rare occasions get closer to the coast. Red fox and the sea eagle are common predators in the area, the latter now being very common after decades of protection. There are also some lynx, mostly in the northern part. Hares, otters are common and one can even see european beavers although more rarely. There are also some amphibians including the common frog and the smooth newt; the european viper can be seen south of the Arctic circle.