Кіріспе
Тығыз ағаштар жиынтығы салыстырмалы түрде үлкен аумақты жабады, ағаштардың қауымдастығы. Орман – ағаштардың тығыз қауымдастығымен сипатталатын экожүйе. Әлем бойынша орманның жүздеген анықтамасы қолданылады, олар ағаш тығыздығы, ағаш биіктігі, жерді пайдалану, заңдық мәртебе және экологиялық функция сияқты факторларды қамтиды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО) орманды былай анықтайды: "0,5 гектардан астам аумақты алып жатқан, 5 метрден биік ағаштармен және 10 проценттен жоғары жапырақ жамылғысымен жабылған жер, немесе осы шектерге жетуге қабілетті ағаштар. Бұл анықтамаға негізінен ауыл шаруашылығы немесе қалалық жерлер кірмейді". Осы анықтаманы пайдаланып, 2020 жылғы Жалпы әлемдік орман ресурстарын бағалау (FRA 2020) 2020 жылы орман жері әлемдік жер ауданының 31 пайызын, яғни шамамен 31 пайызын құрағанын анықтады. Орман – Жердегі ең ірі экожүйе, ол бүкіл әлемде кездеседі. Орман жерлерінің 45 пайызы тропикалық ендіктерде орналасқан. Орманның келесі үлкен бөлігі субарктикалық климатта, одан кейін орташа және субтропикалық аймақтарда таралған. Орман Жер биосферасының жалпы бастапқы өнімінің 75 пайызын құрайды және Жердегі өсімдік биомассасының 80 пайызын қамтиды. Тропикалық ормандардағы жылдық таза өнім 21,9 гигатонна биомассаға, қоңыржай ормандарда – 8,1 гигатоннаға, ал бореальдық ормандарда – 2,6 гигатоннаға бағаланады. Бұл биомдарға субарктикалық климаттағы бореальдық ормандар, экватор маңындағы тропикалық ылғалды және тропикалық құрғақ ормандар, орташа ендіктегі қоңыржай ормандар жатады. Орман Жерде жауын-шашын мөлшері жоғары аймақтарда қалыптасады, ал құрғақ жағдайлар саваннаға өтуге алып келеді. Дегенмен, жауын-шашынның орташа деңгейі бар жерлерде, ағаштармен жабылған жердің үлесі 40-45 проценттен төмендегенде орман тез саваннаға айналады. Амазонка тропикалық ормандарында жүргізілген зерттеулер ағаштар аймақта жауын-шашын қарқынын өзгерте алатынын көрсетті, олар маусымдық жаңбырды одан ертерек бастау үшін жапырақтарынан су шығарады. Осының салдарынан, Амазонкадағы маусымдық жаңбыр климаттық жағдайларға қарағанда екі-үш ай бұрын басталады. Амазонкадағы орманды жою және антропогендік климаттың өзгеруі бұл процеске бөгет қойып, орманның саваннаға айналуына әкелуі мүмкін. Орманды жою көптеген орман экожүйелеріне қауіп төндіреді. Орманды жою адамдардың орманды жерлерден ағаштарды кесіп немесе өртеу арқылы, ағаш өнімдерін алу немесе егіс жасау үшін жасауымен жүзеге асырылады. Бүгінде орманды жоюдың көп бөлігі тропикалық ормандарда болып жатыр. Бұл орманды жоюдың басым бөлігі төрт тауардың өндірісіне байланысты: ағаш, сиыр еті, соя және пальма майы. Соңғы 2000 жыл ішінде Еуропадағы орманды жердің ауданы 80 проценттен 34 процентке дейін азайды. Қытай мен АҚШ-тың шығысында да орманның үлкен аумақтары жойылды, нәтижесінде жердің 0,1 пайызы ғана бұзылмаған күйде қалды. Жердегі орман ауданының шамамен жартысы (49 пайызы) салыстырмалы түрде бұзылмаған, ал 9 пайызы байланысы жоқ немесе нашар байланысқан бөлшектерде орналасқан. Тропикалық жаңбырлы ормандар мен бореальдық қылқан жапырақты ормандар ең аз бөлшектелген, ал субтропикалық құрғақ ормандар мен қоңыржай мұхиттық ормандар ең көп бөлшектелгендердің қатарында. Әлемдегі орман ауданының шамамен 80 пайызы одан ірі аудандарда орналасқан, ал қалған 20 пайызы әлем бойынша 34 миллионнан астам бөлшектерде орналасқан, олардың көп бөлігі өте кішкентай. Орман адамдарға экожүйелік қызметтер көрсетеді және туристік орталықтар болып табылады. Орман адамдардың денсаулығына да әсер етеді. Адамның қызметі, оның ішінде орман ресурстарын тұрақты емес пайдалану орман экожүйелеріне кері әсер етеді.
a community of trees
A forest is an ecosystem characterized by a dense community of trees. Hundreds of definitions of forest are used throughout the world, incorporating factors such as tree density, tree height, land use, legal standing, and ecological function. The United Nations' Food and Agriculture Organization (FAO) defines a forest as, "Land spanning more than 0.5 hectares with trees higher than 5 meters and a canopy cover of more than 10 percent, or trees able to reach these thresholds in situ. It does not include land that is predominantly under agricultural or urban use." Using this definition, Global Forest Resources Assessment 2020 (FRA 2020) found that forests covered , or approximately 31 percent of the world's land area in 2020. Forests are the largest terrestrial ecosystems of Earth by area, and are found around the globe. 45 percent of forest land is in the tropical latitudes. The next largest share of forests are found in subarctic climates, followed by temperate, and subtropical zones. Forests account for 75% of the gross primary production of the Earth's biosphere, and contain 80% of the Earth's plant biomass. Net primary production is estimated at 21.9 gigatonnes of biomass per year for tropical forests, 8.1 for temperate forests, and 2.6 for boreal forests. These biomes include boreal forests in subarctic climates, tropical moist forests and tropical dry forests around the Equator, and temperate forests at the middle latitudes. Forests form in areas of the Earth with high rainfall, while drier conditions produce a transition to savanna. However, in areas with intermediate rainfall levels, forest transitions to savanna rapidly when the percentage of land that is covered by trees drops below 40 to 45 percent. Research conducted in the Amazon rainforest shows that trees can alter rainfall rates across a region, releasing water from their leaves in anticipation of seasonal rains to trigger the wet season early. Because of this, seasonal rainfall in the Amazon begins two to three months earlier than the climate would otherwise allow. Deforestation in the Amazon and anthropogenic climate change hold the potential to interfere with this process, causing the forest to pass a threshold where it transitions into savanna. Deforestation threatens many forest ecosystems. Deforestation occurs when humans remove trees from a forested area by cutting or burning, either to harvest timber or to make way for farming. Most deforestation today occurs in tropical forests. The vast majority of this deforestation is because of the production of four commodities: wood, beef, soy, and palm oil. Over the past 2,000 years, the area of land covered by forest in Europe has been reduced from 80% to 34%. Large areas of forest have also been cleared in China and in the eastern United States, in which only 0.1% of land was left undisturbed. Almost half of Earth's forest area (49 percent) is relatively intact, while 9 percent is found in fragments with little or no connectivity. Tropical rainforests and boreal coniferous forests are the least fragmented, whereas subtropical dry forests and temperate oceanic forests are among the most fragmented. Roughly 80 percent of the world's forest area is found in patches larger than The remaining 20 percent is located in more than 34 million patches around the world – the vast majority less than in size. Forests provide ecosystem services to humans and serve as tourist attractions. Forests can also affect people's health. Human activities, including unsustainable use of forest resources, can negatively affect forest ecosystems.
Анықтамалар
Орман сөзі жиі қолданылса да, оның жалпыға қабылданған нақты анықтамасы жоқ, бүкіл әлемде орманды анықтау үшін 800-ден астам түрлі анықтама пайдаланылады немесе өсімдік жамылғысына қарамастан, заңмен орман деп белгіленген. Орманды анықтаудың үш негізгі санаттары бар: әкімшілік, жерді пайдалану және жердің жабыны. Кейбір анықтамалар орманды және саванналарды қамтиды, олардың жапырақ жамылғысы төмен. Ал басқалары саванналарды орманның бір түрі деп есептеп, 10%-дан астам ағаш жапырағы бар барлық аумақты қамтиды. Орман сөзі көне француз тіліндегі *forès* сөзінен шыққан, ол «ағаштармен жабылған кең жазық» дегенді білдіреді. Ал ағылшын тіліне алғаш рет орманды аң ауру үшін бөлінген жабайы жерді білдіретін сөз ретінде енгізілді, онда міндетті түрде ағаштар болуы керек емес. Бұл сөз, мүмкін, франк немесе ескі жоғарғы неміс тілінен, орта ғасырлық латын тілінен алынған *foresta* сөзінен шыққан, ол «ашық ормандарды» білдіреді. Каролинг жазушылары бұл сөзді алғаш рет Шарль Ұлының жарлықтарында, әсіресе корольдің аң ауру жерлерін белгілеу үшін қолданды. Бұл сөз роман тілдеріне тән емес, мысалы, роман тілдеріндегі «орман» сөзі латын тіліндегі *silva* сөзінен шыққан, ол «орман» және «ағаш (жер)» дегенді білдіреді (мысалы, ағылшын тіліндегі *sylva* және *sylvan*; итальян, испан және португал тілдеріндегі *selva*; румын тіліндегі *silvă*; көне француз тіліндегі *selve*). Роман тілдеріндегі *foresta* сөзінің туыс сөздері (мысалы, итальян тіліндегі *foresta*, испан және португал тілдеріндегі *floresta* және т.б.) француз сөзінен шыққан. Орта ғасырлық латын тіліндегі *foresta* сөзінің нақты шығу тегі белгісіз. Кейбір ғалымдар бұл сөз «сыртқы ормандарды» білдіретін *forestam silvam* сөз тіркесінен шыққан дейді, ал басқалары бұл сөз франк тіліндегі *forhist* сөзінің латыншасы екенін, ол «орман, орманды аймақ» дегенді білдіреді және франк жазушыларының дәстүрлі практикасына сәйкес *forestam silvam* сөзіне теңестірілді. Ескі жоғарғы неміс тіліндегі *forst* «орманды» білдіреді; орта төменгі неміс тіліндегі *vorst* «орманды» білдіреді; ескі ағылшын тіліндегі *fyrhþ* «орман, орман, аң ауру қоры, аң ауру жері» (ағылшын тіліндегі *frith*); және ескі скандинав тіліндегі *fýri* «құрыш ағаштары бар ормандарды» білдіреді. Олардың барлығы протогерман тіліндегі *furhísa*, *furhíþija* сөздерінен шыққан, ол «құрыш ағаштары бар ормандар, құрыш ағаштар» дегенді білдіреді, ал олар протоевропалық тілдегі *perkwu* сөзінен шыққан, ол «құрыш ағаштары немесе таулы ормандар, орманды биіктіктер» дегенді білдіреді. Бұл сөздердің барлығы *forhist* сөзіне куәлік етеді. Ағылшын тілінде орман сөзін кез келген мекенделмеген және жабылмаған аймақты білдіру үшін қолдану қазіргі уақытта көнеше саналады. Мұндай аң ауру ормандарының құрамында міндетті түрде ағаштар болуы керек емес. Ағаштардың көп мөлшерде болуын қамтитындықтан, «орман» сөзі ақырында ағаштардың тығыздығына қарамастан, жалпы мағынада ормандарды білдіретін сөз ретінде қалыптасты. Төртінші ғасырдың басында ағылшын мәтіндерінде бұл сөз үш мағынада да қолданылды: жалпы, заңдық және көне. «Ағаштардың тығыз өсетін аймағын» білдіретін басқа ағылшын сөздері: *firth*, *frith*, *holt*, *weald*, *wold*, *wood* және *woodland*. Орманнан айырмашылығы, олардың барлығы ескі ағылшын тілінен алынған және басқа тілден қарыз сөз ретінде алынбаған. Сонымен, *sylva* (көпше түрі *sylvae* немесе, классикалық емес, *sylvas*) — латын тіліндегі *silva* сөзінің ерекше ағылшын тіліндегі жазылуы, ол «орманды жерді» білдіреді және ағылшын тілінде, оның ішінде көпше түрінде де қолданылады. Оның ормандардың синонимі ретінде және ормандарды білдіретін латын сөзі ретінде қолданылуы мүмкін, бірақ нақты техникалық мағынада ол орман шаруашылығы саласындағы мағынасында аймақтың ормандарын құрайтын ағаш түрлерін белгілеуге шектелген. Ағылшын тіліндегі *sylva* сөзінің қолданылуы орманды пайдаланудың мақсатын нақтырақ көрсетеді.
Эволюциялық тарих
Жер бетіндегі алғашқы орман орта девон кезеңінде (шамамен 390 миллион жыл бұрын) пайда болды, бұл Каламофитон сияқты кладоксилопсид өсімдіктерінің эволюциясымен байланысты. Кейін, девонның соңғы кезеңінде пайда болған Археоптерис ағаш тәрізді және папоротник тәрізді өсімдік болатын, оның биіктігі немесе одан да жоғары болды. Ол тез арада экватордан субполярлық ендіктерге дейін бүкіл әлемге тарады. Орман экожүйелері климатқа байланысты айтарлықтай ерекшеленеді; экватордан солтүстік және оңтүстікке қарай 10° ендікте көбінесе тропикалық жаңбырлы ормандар орналасқан, ал 53° және 67° солтүстік ендік аралығында боралдық орман кездеседі. Жалпы алғанда, гүлді өсімдіктердің (жапырақты ормандар) басымдығымен сипатталатын ормандар, тұқымды өсімдіктердің (қоныржай, таулы немесе ине жапырақты ормандар) басымдығымен сипатталатын ормандарға қарағанда түрлерге бай, бірақ ерекшеліктер бар. Орманның негізгі құрылымдық және анықтамалық компонентін құрайтын ағаштардың түрлерінің әртүрлілігі зор болуы мүмкін (мысалы, тропикалық жаңбырлы ормандар мен қоңыржай жапырақты ормандардағыдай), немесе үлкен аумақтарда салыстырмалы түрде аз түрлерді қамтуы мүмкін (мысалы, тайга және құрғақ таулы қоныржай ормандарда). Орманның биологиялық әртүрлілігіне бұталар, шөптесін өсімдіктер, мүктер, папоротниктер, лишайлар, саңырауқұлақтар және әртүрлі жануарлар жатады. Биіктігі 500 метрге дейін жететін ағаштар өсімдіктер мен жануарлар түрлерін қолдай алатын жер аумағына тік өлшем қосады, бұл ағаш өсімдіктерінде өмір сүретін жануарлар түрлеріне, эпифиттерге және жапырақ шатырының астында қалыптасқан реттелген микроклиматта өсетін түрлерге көптеген экологиялық нишаларды ашады. Орманның күрделі үш өлшемді құрылымы бар, ол бұзылу деңгейі төмен болғанда және ағаш түрлерінің әртүрлілігі жоғары болғанда күрделілігі артады. Орманның биологиялық әртүрлілігі орманның түрі, географиясы, климаты, топырағы және адамның пайдалануы сияқты факторларға байланысты айтарлықтай өзгереді. Қоңыржай аймақтардағы көптеген ормандық орталар салыстырмалы түрде аз жануарлар мен өсімдіктер түрлерін қолдайды, ал Африканың, Оңтүстік Американың, Оңтүстік-Шығыс Азияның таулы ормандары, сондай-ақ Австралияның, Бразилияның жағалауындағы, Кариб аралдарының, Орталық Американың және Оңтүстік-Шығыс Азияның аралдық жазық ормандары шағын географиялық ареалға ие көптеген түрлерге ие.
Қабаттар
Барлық орман түрлерінің негізгі қабаттары – орман төсегі, жапырақ қабаты және шатыр. Тропикалық жаңбырлы ормандарда шатырдың үстіндегі жоғары қабат та болады. Әр қабаттың өсімдіктер мен жануарлар жиынтығы күн сәулесінің мөлшеріне, ылғалдылыққа және тамаққа қолжетімділігіне байланысты әртүрлі болады. Орман төсегі құлаған жапырақтар, шіріп бара жатқан ағаш келеңсіздер сияқты өлі өсімдік материалдарымен жабылған, оларды топыраққа айналдыратын шіруші организмдер өңдейді. Топырақты жабатын шіріген жапырақтар қабаты көптеген жәндіктердің қыстауына, ал қосмекенділердің, құстардың және басқа да жануарлардың паналауына және тамақ іздеуіне қажетті. Жапырақ төсегі топырақты ылғалды ұстап, эрозияны тоқтатады және тамырларды экстремалды ыстықтан және суықтан қорғайды. Микоризалық желі құруға көмектесетін саңырауқұлақ мицелийі шіріген материалдан ағаштарға және басқа да өсімдіктерге қоректік заттарды жеткізеді. Орман төсегінде әртүрлі өсімдіктер, папоротниктер, шөптер және ағаш көшеттері, сондай-ақ құмырсқалар, қосмекенділер, өрмекшілер және мыңаяқтар сияқты жануарлар өседі. Жапырақ қабаты көлеңкеде өмір сүруге бейімделген бұталар, шалылар және жас ағаштардан тұрады. Шатыр – ересек ағаштардың өрілген бұтақтары, сабақтары және жапырақтарынан құралған. Басым ағаштардың шығарлары ең көп күн сәулесін алады. Бұл ағаштардың ең өнімді бөлігі, мұнда ең көп тамақ өндіріледі. Шатыр орманның қалған бөлігін қорғайтын көлеңкелі, қорғаныш "шатыр" құрайды. Жоғары қабат тропикалық жаңбырлы ормандарда ғана кездеседі және шатырдан биік тұрған сирек ағаштардан тұрады. Ботаникада және Германия, Польша сияқты елдерде орман өсімдіктерін жіктеудің басқа жүйесі де қолданылады: ағаш, бұта, шөп және мүк қабаттары (қабатталу (өсімдіктер) қараңыз).
Түрлері
Ормандар әртүрлі классификацияланады және әртүрлі дәрежеде ерекшеленеді. Мұндай классификацияның бірі – олардың өмір сүретін биомдары, сондай-ақ басым түрлердің жапырақтарының ұзақтығы (мәңгі жасыл немесе жапырақты болуы) бойынша жіктелу. Тағы бір ерекшелік – орман негізінен кең жапырақты, қылқан жапырақты немесе аралас ағаштардан тұрады. Бореалдық ормандар субарктикалық аймақты алып жатыр және әдетте мәңгі жасыл және қылқан жапырақты болады. Температтық аймақтар кең жапырақты жапырақты ормандарды (мысалы, температуралық жапырақты орман) және мәңгі жасыл қылқан жапырақты ормандарды (мысалы, температуралық қылқан жапырақты ормандар және температуралық ылғалды ормандар) қамтиды. Жылы температуралық аймақтарда лавр ормандарын қоса алғанда, жапырақты мәңгі жасыл ормандар өседі. Тропикалық және субтропикалық ормандар тропикалық және субтропикалық ылғалды ормандарды, тропикалық және субтропикалық құрғақ ормандарды, тропикалық және субтропикалық қылқан жапырақты ормандарды қамтиды. Орман физиономиялық құрылымына сәйкес, олардың жалпы физикалық құрылымы немесе даму сатысына (мысалы, ескі және жаңа өсімдіктер) қарай классификацияланады. Орманды климат және басым ағаш түрлеріне қарай нақтырақ жіктеуге болады, нәтижесінде көптеген орман түрлері (мысалы, Пондероза қарағайы/Дуглас шыршасы орманы) пайда болады. 2015 жылғы бағалау бойынша, әлемдегі ағаштардың саны 3 триллионға жетеді, оның 1,4 триллионы тропикалық немесе субтропикалық аймақтарда, 0,6 триллионы – температуралық аймақтарда, ал 0,7 триллионы – қылқан жапырақты бореалдық ормандарда. 2015 жылғы бағалау бұрынғы бағалаулардан сегіз есе жоғары және 400 000-нан астам учаскеде өлшенген ағаштардың тығыздығына негізделген. Бұл бағалаудың қателіктері болуы мүмкін, себебі үлгілер негізінен Еуропа мен Солтүстік Америкадан алынған. Орманды адамның әсеріне қарай классификациялауға болады. Ескі өсімдік орман негізінен аймаққа тән түрлер мен ортаны қамтитын, қалыптасқан серальдық үлгілердегі биоәртүрліліктің табиғи үлгілерін қамтиды. Ал екінші реттік орман – ағаш шаруашылығынан кейін қайта өсетін орман, онда басқа аймақтардан немесе орталардан келген түрлер болуы мүмкін. Әлемдік орман классификациясының әртүрлі жүйелері ұсынылған, бірақ олардың ешқайсысы толығымен қабылданбады. UNEP WCMC орман санатын классификациялау жүйесі басқа, күрделі жүйелердің (мысалы, ЮНЕСКО-ның орман және орманды жерлердің "субформациялары") қарапайымдалған нұсқасы болып табылады. Бұл жүйе әлемдегі ормандарды климаттық аймақтар мен ағаштардың негізгі түрлерін көрсететін 26 негізгі түрге бөледі. Бұл 26 негізгі түрді 6 кеңірек санатқа жіктеуге болады: температуралық қылқан жапырақты, температуралық кең жапырақты және аралас, тропикалық ылғалды, тропикалық құрғақ, сирек ағаштар мен саябақтар және орман алқаптары.
Орманға тәуелді халық
Орманға тәуелді адамдар термині орманға қол жеткізуге, орманнан алынған өнімдерге немесе орман қызметтеріне, соның ішінде орманға тәуелді жергілікті халықтарға байланысты кез келген түрлі шаруашылықты сипаттау үшін қолданылады. Үндістанда халықтың шамамен 22 пайызы орманға тәуелді қауымдар құрайды, олар орманға жақын жерде тұрады және агроорман шаруашылығын өмірлік қызметінің маңызды бөлігі ретінде жүзеге асырады. Гана халқының орманнан ағаш және жабайы жануар етін алуға тәуелді болуы, сондай-ақ Амазонка орманының жергілікті тұрғындары да орманға тәуелді адамдардың мысалы болып табылады.
Жергілікті халықтар
Орман – орманға тәуелді болып өмір сүретін және ондағы жергілікті халықтардың мәдениеті мен күнкөрісі үшін өте маңызды. Олардың көпшілігі жаһандық отаршылдық салдарынан өмір сүрген жерлерінен айырылып, кіруге тыйым салынды. Жергілікті халықтардың жерлерінде әлемдегі сақталған орманның 36 пайызы немесе одан да көп бөлігі орналасқан, биологиялық әртүрлілік жоғары және орманның жойылуы аз. Жергілікті халықтардың белсенділері орманның нашарлауы мен жергілікті халықтардың шеттетуі және жерден айырылуы өзара байланысты екенін айтады. Жергілікті халықтарды алаңдататын басқа мәселелерге орманды басқаруға олардың қатысуының жетіспеуі және орман экожүйесіне қатысты білімнің жоғалуы жатады. 2002 жылдан бері жергілікті халықтарға заңды түрде тиесілі немесе оларға бөлінген жер көлемі артты, бірақ төмен кірісті елдерде көпұлтты корпорациялардың жерді сатып алуы, көбінесе жергілікті халықтармен кеңеспей, сонымен бірге өсті. Амазонка ормандарындағы зерттеулер жергілікті шаруашылық әдістері биологиялық әртүрліліктің қоймасын құрайтынын көрсетеді. АҚШ-тың Висконсин штатында жергілікті халықтар басқаратын орман шаруашылығында өсімдіктердің түрлері көп, инвазивті түрлер азырақ, ағаштардың жаңару қарқыны жоғары және ағаштардың көлемі көп.
Менеджмент
Орманды басқаруды көбінесе орман шаруашылығы деп атайды. Орманды басқару соңғы бірнеше ғасырда айтарлықтай өзгерді, 1980 жылдан бастап қарқынды өзгеріске ұшырап, қазіргі кезде тұрақты орман шаруашылығы деп аталатын тәжірибеге айналды. Орман экологтары орман үлгілері мен процестеріне көбінесе себеп-салдар байланыстарын анықтау мақсатында назар аударады. Орманды тұрақты басқаруды жүзеге асыратын орманшылар экологиялық, әлеуметтік және экономикалық құндылықтарды біріктіруге назар аударады, көбінесе жергілікті қоғамдастықтармен және басқа да мүдделі тараптармен кеңесу арқылы. Адамдар жалпы алғанда бүкіл әлемдегі орман көлемін азайтты. Орманға әсер ететін антропогендік факторларға ағаш кесу, қалалардың кеңеюі, адам салдарынан болатын орман өрттері, қышқыл жаңбыр, инвазивті түрлер, сондай-ақ шұңқырлы егін шаруашылығының кесу және өртеу әдістері немесе ауыспалы егін шаруашылығы жатады. Орманның жоғалуы мен қайта өсімі орманның екі кең түрін ажыратады: бастапқы немесе ескі орман және екінші орман. Сонымен қатар, орман өрттері, жәндіктер, аурулар, ауа райы, түрлер арасындағы бәсекелестік және т.б. сияқты уақыт өте орманның өзгеруіне себеп болатын көптеген табиғи факторлар бар. 1997 жылы Дүниежүзілік ресурстар институты әлемдегі алғашқы орманның тек 20% -ы ғана бұзылмаған орманның үлкен аймақтарында сақталған деп жазды. Бұл тоғайлардың 75%-дан астамы үш елде орналасқан: Ресей мен Канаданың боралдық ормандары және Бразилияның жауын-шашын ормандары. Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының (FAO) 2020 жылғы жаһандық орман ресурстарын бағалауы бойынша 1990 жылдан бері орманның жойылуы арқылы бүкіл әлемде орман жоғалды, бірақ орманның жоғалу қарқыны айтарлықтай төмендеді. Соңғы бес жылдық кезеңде (2015-2020) орманның жыл сайынғы жойылуы 2010-2015 жылдардағыдан төмендеді. Климаттың өзгеруі жөніндегі үкіметаралық комиссияның 1,5 °C-қа дейінгі жаһандық жылыну туралы арнайы баяндамасына сәйкес, температураның өнеркәсіптік деңгейден 1,5 градустан жоғары өсуін болдырмау үшін 2050 жылға қарай жаһандық орманды жабындының Канаданың жер аумағына тең болуы қажет. Сонымен қатар, Қытай, Үндістан, АҚШ және Вьетнам сияқты елдерде ағаш отырғызудың амбициялық бағдарламалары және кейбір өңірлерде орманның табиғи кеңеюімен бірігіп, жылына жаңа орманды қосты. Нәтижесінде орман аумағының таза жоғалуы 2000-2010 жылдар аралығында 1990 жылдардағыдан жыл сайынғы деңгейге дейін төмендеді. 2015 жылы "Табиғат климаттың өзгеруі" журналының зерттеуінде жақында бұл үрдіс кері бұрылысқа ұшырағандығы, бұл жаһандық биомасса мен ормандарда "жалпылай пайдаға" әкелгені көрсетілген. Бұл өсім әсіресе Қытай мен Ресейдегі орманды өсімдіктерге байланысты. Жаңа ормандар түрлердің әртүрлілігі, орнықтылығы және көміртегі жинауы жағынан ескі ормандармен тең емес. 2015 жылғы 7 қыркүйекте FAO жаңа зерттеу жариялады, онда соңғы 25 жылда орманды басқарудың жақсаруы мен мемлекеттік қорғаудың күшейуі нәтижесінде орманның бүлінуінің әлемдік деңгейі 50%-ға төмендеді. Қорғалған аумақтардағы орманның үлесі, аймақ бойынша, 2020. Көптеген орманды жерлер - жалпы орманды жер базасының шамамен 40 пайызы - жерді пайдалануды кешенді жоспарлау немесе сертификатталған ормандар сияқты анықталған басқару аймақтары сияқты процестер арқылы әртүрлі қорғауға жатады. 20-ғасырдың екінші жартысында алғаш рет қолданылған тазалау арзан, бірақ қоршаған ортаға зиянды; және компаниялар заң бойынша жиналған аумақтардың жеткілікті қалпына келтірілуін қамтамасыз етуі керек. Канаданың көптеген провинцияларында жаңа кесулердің көлемін шектейтін ережелер бар, бірақ кейбір ескілері бірнеше жылдан астам уақыт бойы өсті. Канаданың орман қызметі - Канаданың орман шаруашылығымен айналысатын мемлекеттік ведомство.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та орманның көп бөлігі тарихи тұрғыдан адамдардың әсеріне ұшыраған, бірақ соңғы жылдары орман шаруашылығының жақсарған тәжірибелері ірі масштабтағы салдарларды реттеуге немесе жеңілдетуге көмектесті. АҚШ Орман қызметінің бағалауынша, 1997 мен 2020 жылдар аралығында шамамен орташа алғанда орман алқабы кеміді; бұл бағалау орман жерлерін басқа мақсаттарға – қалалық және қала маңындағы құрылыс сияқты – ауыстыруды, сондай-ақ орманды қайта жарату мен тасталған егістік және жайылымдардың табиғи түрде орманға айналуын қамтиды. АҚШ-тың көптеген аймақтарында орман алқабы тұрақты немесе артып келеді, әсіресе солтүстік штаттардың көп бөлігінде. Су тасқынынан туындаған кері проблема ұлттық орманды қинады, ағаш кесушілер орманды жұқартпау және дұрыс басқарудың болмауы салдарынан ірі орман өрттеріне соқтырғанын айтты.