Солтістік аймақтардағы мускег – бұл пиязды, батпақты экожүйе. Көбінесе Арктика мен бореалды аймақтарда кездеседі, құрамында ыдыраған мүсік және торф бар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Арктикалық және боралдық аймақтарда кең таралған саз тәрізді экожүйе.
Bog like ecosystem common in Arctic and boreal areas
Мускег (; ; , lit. Moss bog) – бірнеше солтүстік климаттарда, ең көп Арктика және боралдық аймақтарда кездесетін торф қалыптастыратын экожүйе. Мускег – батпақ немесе торфты жердің синонимі және Батыс Канада мен Аляскада қолданылатын стандартты термин. Бұл термин осы аймақтарда кең таралған, себебі ол кри тілінен шыққан; maskek (ᒪᐢᑫᐠ) сөзі «төмен жатқан батпақ» дегенді білдіреді. Мускег – әртүрлі күйдегі (торф түрінде) тірі емес органикалық материалдан тұрады, жақсы сақталған шпагнум еңдібінен бастап, торфқа дейін, және жоғары деградацияланған гумусқа дейін. Ағаш қалдықтары топырақтың 5-15 пайызын құрауы мүмкін. Жер асты суының деңгейі көбінесе жер бетіне жақын орналасқан. Оны құрайтын шпагнум еңдібі өз салмағынан 15-30 есе көп су сіңіре алады, соның арқасында мускег ылғалды және серпімді болып, тіктеу жерлерде де қалыптаса алады. Мускег – сусарлар, иттің құмырасы, агарлық саңырауқұлақтар және басқа да көптеген организмдер үшін өте қолайлы орта.
Muskeg (; ; , lit. moss bog) is a peat forming ecosystem found in several northern climates, most commonly in Arctic and boreal areas. Muskeg is approximately synonymous with bog or peatland, and is a standard term in Western Canada and Alaska. The term became common in these areas because it is of Cree origin; maskek (ᒪᐢᑫᐠ) meaning "low lying marsh". Muskeg consists of non living organic material in various states of decomposition (as peat), ranging from fairly intact sphagnum moss, to sedge peat, to highly decomposed humus. Pieces of wood can make up five to fifteen percent of the peat soil. The water table tends to be near the surface. The sphagnum moss forming it can hold fifteen to thirty times its own weight in water, which allows the spongy wet muskeg to also form on sloping ground. Muskeg patches are ideal habitats for beavers, pitcher plants, agaric mushrooms and a variety of other organisms.
Құрамы
Мускег мәңгі тоң, саз немесе тау жынысы судың ағып кетуіне кедергі келтіретіндіктен пайда болады. Жаңбыр мен қардан жиналған су тұрақты түрде су батқан өсімдіктер мен тоқыраған су көлдерін қалыптастырады. Мускег ылғалды, қышқыл және салыстырмалы түрде құнарсыз болып келеді, бұл үлкен ағаштардың өсуіне тосқауыл қояды, бірақ осы ортада әдетте жағалау қарағайлары, мақта ағаштары, кейбір есек ағаш түрлері және қара шырша кездеседі. Оның қалыптасуы үшін екі жағдай қажет: мол жаңбыр және салқын жаз. Құрғақ топыраққа түскен өлі өсімдік әдетте бактериялар мен саңырауқұлақтардың шабуылына ұшырап, тез шіриді. Ал егер сол өсімдік суға немесе қаныққан топыраққа түссе, ол басқаша ыдырайды. Су астындағы оттегі мөлшері аз болғандықтан, аэробалық бактериялар мен саңырауқұлақтар су астындағы қалдықтарды тиімді түрде мекендеуге үлгермейді. Сонымен қатар, салқын температура бактериялар мен саңырауқұлақтардың өсуін тежейді. Бұл баяу ыдырауға алып келеді, сондықтан өсімдік қалдықтары біртіндеп жиналып, торфқа, ал соңында мускегке айналады. Жердің топографиялық ерекшеліктеріне байланысты, мускег 30 метрден аса тереңдікке жете алады.
Muskeg forms because permafrost, clay or bedrock prevents water drainage. The water from rain and snow collects, forming permanently waterlogged vegetation and stagnant pools. Muskeg is wet, acidic, and relatively infertile, which prevents large trees from growing, although stunted shore pine, cottonwood, some species of willow, and black spruce are typically found in these habitats. It needs two conditions to develop: abundant rain and cool summers. A dead plant that falls on dry soil is normally attacked by bacteria and fungi and quickly rots. If the same plant lands in water or on saturated soil, it decomposes differently. Less oxygen is available under water, so aerobic bacteria and fungi fail to colonize the submerged debris effectively. In addition, cool temperatures retard bacterial and fungal growth. This causes slow decomposition, and thus the plant debris gradually accumulates to form peat and eventually muskeg. Depending on the underlying topography of the land, muskeg can reach depths greater than 30 metres (100 ft).
Сипаттама
Бір қарағанда, мускэг қысқа шөппен қапталған жазық сияқты көрінсе де, жақын қарағанда, ерекше және көңілді бір құбылыс байқалады. Су деңгейінен жоғары көтерілген жерлерде, көбінесе құрғаған, кішкентай, бүйірленген ағаштар өседі, олар көзге табиғи "бонсай" сияқты көрінеді. Қара-қызыл түсті шағын су тобырлары шашырап жатыр. Оның шөптесін көрінісі салмақты ойланбағандарды оған баруға итермелейді, бірақ тіпті ең берік мускэг те серпімді және сулы болады. Мускэг арқылы өту – тәжірибесіз адам үшін ерекше және қауіпті саяхат. Мускэг көлдердің, әсіресе кішкентай тоғандар мен арналардың үстінде өсе алады. Астындағы судың әсерінен мускэг беті кейде қозғалып, аяқ астынан толқындайды. Жұқа жерлер ауырлыққа көнбестен құлап, ірі жануарлардың ішке түсіп, қамалып, құтылу жолын таба алмаса, шұбыруына себеп болуы мүмкін. Еліктерге бұл ерекше қауіпті, себебі олардың су өсімдіктері мен шөптерінен тұратын тамағы оларды мускэгке қауіпті жақындатады. Ұзын аяқтары, кішкентай қадамы және ауыр салмағынан олар құлап, суға бату қаупіне ұшырайды. Аңшылар мен саяхатшылар кейде мускэгпен жабылған тоғандарда, денелері мен мойындарына дейін суға батып, тұрақсыз жердің бар екенін білмей қалған жас еліктерге кездеседі.
Although, at first glance, muskeg resembles a plain covered with short grasses, a closer look reveals a bizarre and almost unearthly landscape. Small stands of stunted (often dead) trees, which vaguely resemble natural“bonsai, grow where land protrudes above the water table, with small pools of water (stained dark red) scattered about. Its grassland appearance invites the unwary to tread on it; however, even the most solid muskeg is spongy and waterlogged. Traveling through muskeg is a strange and dangerous experience, for the unaccustomed. Muskeg can grow atop bodies of water, especially small ponds and streams. Because of the water beneath, the muskeg surface sometimes moves and ripples underfoot. Thinner patches can collapse under significant weight, and cause larger animals to fall through and become trapped underneath, drowning if an escape route is not found. Moose are at a particular disadvantage, with their preferred diet of aquatic plants and grasses possibly drawing them dangerously near to muskeg; due to their long legs, minimal hoof area, and great weight, they are at great risk of falling and drowning. Hunters and hikers may occasionally encounter young moose in muskeg covered ponds submerged up to their torsos or necks, having been unaware of the unstable ground.
Жер бетінің беріктігі
Мускег көлікке елеулі кедергі келтіруі мүмкін. 1870 жылдары Солтүстік Онтариода мускегтің бір пойыз бен мың фут рельстің толығымен жұтып кеткені туралы хабарлар тараған. Көктемде, көліктің астындағы қатып қалған мускег еріген кезде, ауыр құрылыс техникасының мускегке батып кеткені туралы көптеген жағдайлар тіркелді. Мускег көп жерлерде құрылыс жұмыстарын жүргізу үшін топырақты толығымен алып тастап, қиыршық таспен толтыру қажет болуы мүмкін. Мускег толығымен тасқа дейін тазартылмаса, оның жоғары сулылығы қыста қатып-еріген кезде бүкіліп, деформацияға ұшырауы мүмкін, бұл мәңгілік тоң сияқты. Мускег үстінде жұмыс істеудің бір тәсілі – үлкен ағаштарды жерге жайып, үстіне қалың саз немесе басқа да тұрақты материалмен жабу. Бұл әдетте "көсе жол" деп аталады. Көсе жолдың тиімділігін арттыру, тозудың алдын алу және мускегке мінімізетіндей аз бұзылыспен материалды алып тастау үшін кейде ағаштарды төсемес бұрын геотекстиль матасы төселеді. Дегенмен, мускегтегі уақытша қысқы жолдар (мұз жолдары), оқшаулағыш қарды тазарту арқылы және мускегтің қатуына мүмкіндік беру арқылы жасалады, олар құрылысы арзан және бұзуы оңай болғандықтан көбірек қолданылады. Бұл жолдарға көбінесе мұзды қалыңдату үшін су шашыратылады, бұл қыста ауыр жүк көліктері мен жабдықтардың қашық жерлерге қауіпсіз кіруіне мүмкіндік береді.
Muskeg can be a significant impediment to transportation. During the 1870s, muskeg in Northern Ontario was reported to have swallowed a train and a thousand feet of track whole when a track was laid on muskeg. Many other instances have been reported of heavy construction equipment vanishing into muskeg in the spring as the frozen muskeg beneath the vehicle thawed. Construction in muskeg laden areas sometimes requires the complete removal of the soil and filling with gravel. If the muskeg is not completely cleared to bedrock, its high water content will cause buckling and distortion from winter freezing, much like permafrost. One method of working atop muskeg is to place large logs on the ground, covered with a thick layer of clay or other stable material. This is commonly called a corduroy road. To increase the effectiveness of the corduroy, prevent erosion, and allow removal of material with less disturbance to the muskeg, a geotextile fabric is sometimes placed down before the logs. However temporary winter access roads on muskeg (ice road), created by clearing the insulating snow and allowing the muskeg to freeze, are more commonly used as they are cheaper to construct and easier to decommission. Water is often sprayed on these roads to thicken the ice allowing heavy trucks and equipment to safely access remote sites in the winter.