Кіріспе
Өсімдік өсуіне мұздай температуралар кедергі келтіретін биома. Физикалық географияда тундра – ағаштардың өсуіне суық температура мен қысқа вегетациялық кезеңдер кедергі келтіретін биома түрі. Бұл термин саам тілдерінен бейімделген орыс сөзі. Тундраның үш аймағы мен оған байланысты түрлері бар: Арктикалық тундра, альпілік тундра.
In physical geography, tundra ('/t//ʌ//n//d//r//ə//, /'/t//ʊ//n// /) is a type of biome where tree growth is hindered by frigid temperatures and short growing seasons. The term is a Russian word adapted from Sámi languages. There are three regions and associated types of tundra: Arctic tundra, alpine tundra,
Tundra vegetation is composed of dwarf shrubs, sedges, grasses, mosses, and lichens. Scattered trees grow in some tundra regions. The ecotone (or ecological boundary region) between the tundra and the forest is known as the tree line or timberline. The tundra soil is rich in nitrogen and phosphorus. The soil there is frozen from down, making it impossible for trees to grow there. Instead, bare and sometimes rocky land can only support certain kinds of Arctic vegetation, low growing plants such as moss, heath (Ericaceae varieties such as crowberry and black bearberry), and lichen. The biodiversity of tundra is low: 1,700 species of vascular plants and only 48 species of land mammals can be found, although millions of birds migrate there each year for the marshes. There are also a few fish species. There are few species with large populations. Notable plants in the Arctic tundra include blueberry (Vaccinium uliginosum), crowberry (Empetrum nigrum), reindeer lichen (Cladonia rangiferina), lingonberry (Vaccinium vitis idaea), and Labrador tea (Rhododendron groenlandicum). and even polar bears near the ocean. Tundra is largely devoid of poikilotherms such as frogs or lizards. Due to the harsh climate of Arctic tundra, regions of this kind have seen little human activity, even though they are sometimes rich in natural resources such as petroleum, natural gas, and uranium. In recent times this has begun to change in Alaska, Russia, and some other parts of the world: for example, the Yamalo Nenets Autonomous Okrug produces 90% of Russia's natural gas.
Тундра өсімдіктерінің құрамына аласа бұталар, шалғын, шөптер, мүктер мен лишайлар кіреді. Кейбір тундра аймақтарында сирек ағаштар өседі. Тундра мен орман арасындағы экотoн (немесе экологиялық шекара аймағы) орман шебі деп аталады. Тундра топырағы азот пен фосфорға бай. Топырақ тереңнен қатып қалғандықтан, ағаштар өсе алмайды. Оның орнына, жалаңаш және кейде тасты жер тек белгілі бір арктикалық өсімдіктерді, мүк, шөп (қара жиде және қара аю жидесі сияқты эрика тұқымдастары) және лишай сияқты төмен өсетін өсімдіктерді ғана көтере алады. Тундраның биоәртүрлілігі төмен: 1700 түрі қан тамырлы өсімдіктер және бар болғаны 48 түрі құрлық сүтқоректілері кездеседі, бірақ миллиондаған құстар әр жыл сайын батпақтарға көшіп келеді. Сондай-ақ, бірнеше балық түрлері де бар. Көптеген популяциясы бар түрлердің саны аз. Арктикалық тундрадағы ерекше өсімдіктерге көкжидек (Vaccinium uliginosum), қара жидек (Empetrum nigrum), бұғы лишайнигі (Cladonia rangiferina), лингония (Vaccinium vitis idaea) және лабрадор шайы (Rhododendron groenlandicum) жатады, тіпті мұхит жағасында ақ аюлар да кездеседі. Тундрада көбінесе бақалар мен кесірткелер сияқты пойкилотермдер кездеспейді. Арктикалық тундраның қатал климатына байланысты, мұндай аймақтарда мұнай, табиғи газ және уран сияқты пайдалы қазбаларға бай болса да, адам қызметі аз. Бірақ соңғы уақытта Аляскада, Ресейде және әлемнің басқа да аймақтарында жағдай өзгеріп келеді: мысалы, Ямало-Ненец автономиялық округі Ресейдің табиғи газының 90% өндіреді.
In physical geography, tundra ('/t//ʌ//n//d//r//ə//, /'/t//ʊ//n// /) is a type of biome where tree growth is hindered by frigid temperatures and short growing seasons. The term is a Russian word adapted from Sámi languages. There are three regions and associated types of tundra: Arctic tundra, alpine tundra,
Tundra vegetation is composed of dwarf shrubs, sedges, grasses, mosses, and lichens. Scattered trees grow in some tundra regions. The ecotone (or ecological boundary region) between the tundra and the forest is known as the tree line or timberline. The tundra soil is rich in nitrogen and phosphorus. The soil there is frozen from down, making it impossible for trees to grow there. Instead, bare and sometimes rocky land can only support certain kinds of Arctic vegetation, low growing plants such as moss, heath (Ericaceae varieties such as crowberry and black bearberry), and lichen. The biodiversity of tundra is low: 1,700 species of vascular plants and only 48 species of land mammals can be found, although millions of birds migrate there each year for the marshes. There are also a few fish species. There are few species with large populations. Notable plants in the Arctic tundra include blueberry (Vaccinium uliginosum), crowberry (Empetrum nigrum), reindeer lichen (Cladonia rangiferina), lingonberry (Vaccinium vitis idaea), and Labrador tea (Rhododendron groenlandicum). and even polar bears near the ocean. Tundra is largely devoid of poikilotherms such as frogs or lizards. Due to the harsh climate of Arctic tundra, regions of this kind have seen little human activity, even though they are sometimes rich in natural resources such as petroleum, natural gas, and uranium. In recent times this has begun to change in Alaska, Russia, and some other parts of the world: for example, the Yamalo Nenets Autonomous Okrug produces 90% of Russia's natural gas.
Климаттың өзгеруімен байланысы
Тундраға қауіп төндіретін жаһандық жылыну, оның салдарынан мәңгі тоң еруде. Адамның уақыт өлшемдері бойынша (онжылдықтар немесе ғасырлар) белгілі бір аймақтағы мәңгі тоңның еруі, сол жерде тіршілік ете алатын түрлерді түбегейлі өзгертуі мүмкін. Бұл, сондай-ақ, жолдар және құбырлар сияқты мәңгі тоңға негізделген инфрақұрылымға да елеулі қауіп төндіреді. Өлі өсімдіктер мен торф жиналған жерлерде өрт қаупі бар, мысалы, 2007 жылы Аляскадағы Брукс жотасының солтүстік беткейінде өрт болған тундра сияқты. Мұндай оқиғалар жаһандық жылынудың нәтижесі де, себебі де болуы мүмкін. Мәңгі тоңның еруінен бөлінетін көміртегі шығарылымдары, еруді күшейтетін жаһандық жылынуға себеп болады, бұл климаттың өзгеруіне оң кері байланыс тудырады. Жылыну Арктика су айналымын да күшейтеді, ал көбейген жылы жаңбыр мәңгі тоңның еру тереңдігін арттыратын тағы бір фактор болып табылады. IPCC-нің алтыншы бағалау есебінде мәңгі тоңнан шығатын көмірқышқыл газы мен метанның мөлшері, жылынудың әр градусына шаққанда 14–175 миллиард тонна көмірқышқыл газына тең болуы мүмкін деп есептелген. Салыстыру үшін, 2019 жылы адамның қызметінен туындаған көмірқышқыл газының жылдық шығарылымы шамамен 40 миллиард тоннаны құрады.
Антарктика
Антарктикалық тундра Антарктидада және бірнеше Антарктидалық және субантарктидалық аралдарда, соның ішінде Оңтүстік Грузия, Оңтүстік Сандвич аралдары және Кергелен аралдарында кездеседі. Антарктиканың көп бөлігі өсімдіктерге өте суық және құрғақ, ал континенттің көп бөлігі мұздықтармен немесе суық шөлдермен жабылған. Дегенмен, континенттің кейбір бөліктері, әсіресе Антарктика түбегі, өсімдік тіршілігін қолдайтын тасты топырақтарға ие. Қазіргі флора шамамен 300–400 лишай түрі, 100 мох, 25 бауырлы еңкейту және 700-ге жуық құрлықтағы және судықтағы балдыр түрлерін қамтиды, олар континенттің жағалауындағы ашық тау жыныстары мен топырақта өмір сүреді. Антарктиканың екі гүлді өсімдік түрі – Антарктика шашы (Deschampsia antarctica) және Антарктика перлворті (Colobanthus quitensis) – Антарктика түбегінің солтүстік және батыс бөліктерінде табылған. Арктикалық тундрадан айырмашылығы, Антарктикалық тундрада ірі сүтқоректілердің фаунасы жоқ, бұл негізінен басқа құрлықтардан физикалық оқшаулануына байланысты. Теңіз сүтқоректілері мен теңіз құстары, соның ішінде ителкелер мен пингвиндер, жағалауға жақын аумақтарда мекендейді, ал кейбір кішкентай сүтқоректілер, мысалы, қоян мен мысықтар, адамдар тарапынан кейбір субантарктикалық аралдарға әкелінген. Антипода Субантарктикалық аралдар тундрасының экорегионына Баунти аралдары, Окленд аралдары, Антипода аралдары, Кэмпбелл аралдары тобы және Маккуори аралы кіреді. Бұл экорегионға ендемик түрлерге Corybas dienemus және Corybas sulcatus – жалғыз субантарктикалық орхидеялар, корольдік пингвин және Антипода альбатросы жатады. Фитогеограф Эдмундо Пизано өсімдік өсуін шектейтін төмен температураны маңызды фактор деп есептегендіктен, оны тундра деп атады.
Альпілік
Альпілік тундрада ағаштар өспейді, себебі биіктеп орналасқан жерлердің климаты мен топырағы ағаштардың өсуіне тосқауыл қояды. Альпілік тундраның суық климаты төмен ауа температурасынан туындайды және полярлық климатқа ұқсас. Альпілік тундраның топырағы арктикалық топыраққа қарағанда жақсырақ кептіріледі. Альпілік тундра ағаш шебінен төмен қарай субальпілік ормандарға ауысады; орман-тундра эктонында (ағаш шебінде) кездесетін, өсуі тоқтап қалған ормандар Круммгольц деп аталады. Альпілік тундраға бұталы өсімдіктердің енуі әсер етуі мүмкін. Альпілік тундра әлемнің барлық тауларында кездеседі. Альпілік тундраның флорасы жер бетіне жақын өсетін өсімдіктермен ерекшеленеді, оларға көп жылдық шөптер, саздар, гүлді өсімдіктер, жастықша тәрізді өсімдіктер, мүктер және лишайниктер жатады. Флора альпілік ортаның қатал жағдайларына – төмен температураға, құрғақшылыққа, ультракүлгін сәулеленуге және қысқа вегетациялық кезеңге бейімделген.
Климаттық жіктеу
Тундралық климат әдетте Кёппен климаттық жіктеліміне сәйкес ET болып жіктеледі, бұл жергілікті климатты көрсетеді, онда кем дегенде бір айдың орташа температурасы қарды ерітуге жеткілікті, бірақ ешбір айдың орташа температурасы белгілі бір шектен жоғары болмайды. Салқын шек көбінесе тұрақты мұз және қардың EF климаттарымен сәйкес келеді; ал жылы жазғы шек ағаштардың полюске қарай немесе биіктік бойынша таралу шегіне сәйкес келеді, онда олар Dfd, Dwd және Dsd (Сибирьдің кейбір аймақтарындағы қатал қыстар сияқты), Аляска, Канада, Скандинавияның таулы аймақтары, Еуропалық Ресей және Батыс Сібірдегі Dfc (суық қыстармен сипатталатын) типтес субарктикалық климаттарға ауысады. ET санатындағы климаттың жауын-шашын мөлшері, экстремалды температурасы және ылғалды және құрғақ маусымдардың болуы сияқты әртүрлілігіне қарамастан, бұл санат көбінесе тармақталмайды. Жаңбыр мен қардың жаууы көбінесе суық атмосферадағы судың төмен бу қысымына байланысты аз болады, бірақ, әдетте, булану потенциалы өте төмен болады, тіпті төменгі және орта ендіктердегі шөлдерге тән жауын-шашын мөлшеріне ие болған жерлерде де батпақты және сортаңды жерлердің пайда болуына мүмкіндік береді. Тундраның биомассасы жауын-шашын мөлшерінен гөрі жергілікті температураға көбірек тәуелді.