Югославтық сатиралық комедиялық телешоу

Кіріспе

Югослав комедиялық эскиздер телешоуы.

Top lista nadrealista («Сюрреалистердің үздік тізімі», кейде «Сюрреалистердің хит-парады») – югослав комедиялық эскиздер мен варьете телешоуы. TV Sarajevo арнасымен жасалған бұл шоу 1984-1991 жылдар аралығында бүкіл ел бойынша Югослав радиотелевидениесінің (JRT) қоғамдық телерадио жүйесінде үш бөлек циклмен көрсетілді. Шоудың тамыры 1979-1985 жылдар аралығында Radio Sarajevo-ның екінші арнасындағы Primus бағдарламасының бөлігі болған, апта сайынғы он бес минуттық жергілікті радио комедиясынан бастау алды. 1984 жылы, Сараево қаласындағы радио тыңдаушыларының тұрақты аудиториясын қалыптастырғаннан кейін, Top lista nadrealista радио сегменті телеэскиздер сериясына айналды. 1989 және 1991 жылдары тағы екі телесериал шықты, олардың арқасында шоудың басты кейіпкерлері бүкіл Югославияда танымал болды және олардың кейбіреулері (әсіресе Неле Карайлич пен Бранко «Дюро» Дюрич) сәтті телекарьера, кино және музыкалық мансаптарын бастауға және дамытуға мүмкіндік алды. TLN бастапқыда көбінесе саяси юмормен танымал болғанымен, шоу басында басты кейіпкерлердің жас импровизациясы мен әзілдеріне сүйенді және саясаттан мүлдем аулақ болды. 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында – шоудың екінші және үшінші циклдері кезінде, оның ең есте қаларлық және мәңгілік эскиздері жасалған кезде Top lista nadrealista саяси сатирани қосымша сюрреалистік және қара комедиямен үйлестіре отырып, әлеуметтік сатираны да енгізді. Шоудың 1989-1991 жылдардағы танымалдылығы кейбір эскиздердегі тіл мен сөз тіркестерінің халыққа таралуында көрінеді (Hrkljuš қараңыз). 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында TLN эскиздерінің бірқатары Югославиядағы саяси жағдайдың нашарлауына қатысты, бұл Югославия соғыстарының алғышарты болды. Кейбір эскиздер болашақты дұрыс болжады, дистопиялық жақын болашақты бейнеледі – Югославия мемлекетінің тарауы, Сараево қаласының жаңадан құрылған мемлекеттер арасында бөлінуі, бір отбасының пәтердегі бөлмелерді бақылау үшін соғысып жатқан екі кланға бөлінуі, БҰҰ бейбітшілік сақшыларының қақтығысты қоздыруы және т.б. – бұл оқиғалар шоудың үшінші циклі түсіріліп жатқан кезде болды. Югославия соғыстарының басталуымен бірге, Nadrealisti бейбітшілдікке ұмтылысын көрсетті, көбінесе Босния мен Герцеговинадағы ұлтаралық шиеленістер мен жақын соғысты бейнелегенде абсурдтылық пен қараңғы гипербола қолданды (мысалы, «бітімгершілік соғысты бұзып, босниялықтардың үйлесімді соғысын тоқтатуы мүмкін» немесе «бітімгершілік жағдайында жұртшылық қалай әрекет ету керек» деген ескертулер).

Top lista nadrealista ("The Top List of the Surrealists", sometimes "The Surrealists' Chart Toppers")—also known as TLN or Nadrealisti ("Surrealists")—is a Yugoslav sketch comedy and variety television show. Produced by TV Sarajevo, it aired on the nationwide Yugoslav Radio Television (JRT) public broadcasting system in three separate instalments between 1984 and 1991, having originated from a weekly fifteen minute local radio comedy segment that was part of the Primus program on Radio Sarajevo's channel two from 1979 until 1985. In 1984, after establishing a core radio audience locally in the city of Sarajevo, Top lista nadrealista radio segment got spun off into a television sketch series. Two more series on television followed, in 1989 and 1991, making household names of its protagonists all over SFR Yugoslavia and helping launch and solidify successful television, film, and musical careers for some of them (most notably Nele Karajlić and Branko "Đuro" Đurić). Although eventually best known for insightful and often prophetic political humour, TLN initially relied mostly on its protagonists' youthful improvisation and ad libbing for laughs while staying away from politics entirely. Towards the late 1980s and into the early 1990s—during the show's second and third series, respectively—a period during which some of its most memorable and enduring sketches were created, Top lista nadrealista incorporated political satire while infusing their social satire with additional surrealist and black comedy. The show's 1989 1991 popularity is reflected in some of its sketches' language and phrasing entering public vernacular (see Hrkljuš). In the late 1980s and early 1990s, a number of TLN sketches dealt with the deteriorating political situation in Yugoslavia that turned out to be a prelude to the Yugoslav Wars with some sketches proving prophetic, portraying a dystopian near future—featuring the Yugoslav state being disintegrated, the city of Sarajevo divided between different newly established states, a single family split into two clans warring over control of rooms in their apartment, UN peacekeeping forces adding fuel to the conflict, etc.—years before it became reality. In the context of the Yugoslav Wars that had already begun as the show's third series was being filmed, Nadrealisti held a clear pacifist posture, often using absurdity and dark hyperbole when portraying rising ethnic tensions and imminent war in SR Bosnia and Herzegovina (e. g. warning that "peace may break out and ruin Bosnian harmonious war" or giving alarming instructions on "how the public should act in case of peace").

Өмірбаян

Top lista nadrealista алғаш рет 1979 жылғы 10 қарашада радио сегменті түрінде пайда болды, ол Radio Sarajevo-дың екінші арнасындағы Primus бағдарламасының бір бөлігі ретінде эфирге шықты. Сегмент – оның авторы Боро Контич өзінің апталық радиошоуында Сараево аймағының дарынды жастарын көрсету мақсатымен жасалған 15 минуттық еркін форматтағы радиобағдарлама болды. Музыкадан өзге, проза жазу, поэзия және графикалық дизайнмен де айналысқан Арсланагич, Контичтің назарын өзі ойлап тапқан топтардың әйбаттағы мұқабаларымен, сондай-ақ оларға жазылған мәтіндермен айналысатын хоббисіне аударды. Саша Контич пен Арсланагич Зенит Дозич пен Неле Карайличке – жоғары сыныпта оқитын және жақында құрылған гараждық панк-рок тобы Zabranjeno Pušenje-нің екі мүшесіне – жүгінді. Неленің бастапқы ойланатынына қарамастан, олар ұсынысты қабылдады.

1981 жылдың мамыр айында Неле Карайлич, Зенит Дзозич және оның серіктестері дебют жасады.

"Примус" телебағдарламасының "Top lista nadrealista" он бес минуттық сегменті 1979 жылдың қарашасынан бері тарап жүрсе де, оның нағыз басталуы 1981 жылдың 9 мамырында, сенбі күні болды деп есептеледі. Сол күні он сегіз жасар Неле Карайлич пен он тоғыз жасар Зенит Джозич бастаған жасөспірімдер тобы эфирге шықты. Олар радиодағы сегменттің соңына дейін осы бағдарламаны жүргізіп, кейіннен оны телесериалға айналдырды. Олардың алғашқы радио скетчі радиостанцияны жалған террористер басып алғандай етіп көрсетуді көздеді, онда көтерілісшілер өздерінің манифесті мен талаптарын оқыды. Олардың талаптары: радио мен телевидениеде жас топтарға көбірек орын беру, Dom mladih (Жастар орталығы) жастарға тиесілі болуы керек, ескі радио басшыларын қызметтен шеттету, күнделікті радио эфирінде панк-музыканы көбірек ойнату және т.б. Неле Карайлич, Зенит Джозич, Роки, Ризо Петранович, Злая Арсланагич және Саша Контичтің дебюттік сегменті шексіз, шикі және сценарийсіз болды. Ол болашақтағы бағдарламаның тонын берді: жасөспірімдерге тән мінез-құлық, балағат әзілдер, көшедегі дауыс-шу, кейде терең әлеуметтік мәселелерге сіңген ойлар – мұның бәрі коммунистік Югославияның мемлекеттік радиосында сирек естілетін еді. Бағдарламаның жүргізушісі және атқарушы продюсері Боро Контич пен оның дыбыс инженері Хусейн Владавич – осы бағдарламадағы жалғыз ересектер еді. Олар сегменттің түсірілімі кезінде сахна артында болды, бірақ микрофонға қатыспады. Дебюттік бағдарламадан кейін Боро Контич кіші інісі Сашадан енді келмеуін өтінді. Он жылдар өткен соң Карайлич Контич радио басшылығының бақылауын бірден сезініп, жақын туысының қатысуынан қосымша қысымды қаламайтынын болжады. Роки де дебюттік бағдарламадан кейін келуді тоқтатты. Ал Карайлич Кошеводан танысы Борис Шиберді, ал Зенит Кошеволық Дражен "Пара" Ричлді әкелді. Радиодағы қатысушылардың саны тұрақсыз болғанымен, Неле Карайлич, Зенит Джозич, Златко Арсланагич, Борис Шибер және Дражен Ричл бес жігіт эфирдегі алғашқы апталар мен айларда "Top lista nadrealista" сегментінің өзегіне айналды. Бастапқыда осы жаңа, шикі жігіттер тобының радиодағы болашағына күмәмен қараған сегмент продюсері және "Примус" жүргізушісі Контич көп ұзамай олардың ең жарық кө supportersтерінің біріне айналды, радиода және одан тыс жерде олардың жұмысын қолдауға көп уақыт пен күшін жұмсады. Контичтің айтуынша, жаңа "Top lista nadrealista" балаларымен бірнеше апталық радио сегменттерін аяқтағаннан кейін, олардың әлеуеті мен таланты туралы жеке түсінігіне ықпал еткен оқиға – 1981 жылдың маусым айында Сараеводағы Cedus клубының кішкентай залында өткен Zabranjeno Pušenje (сол кезде Карайлич пен Джозич барабаншыларымен бірге демо-топ) концертіндегі энергия мен көрермендердің реакциясын көру болды. Бұл тәжірибені "бөлмедегі атмосфералық қысымның өзгеруін сезінумен" салыстырып, Контич осы жас орындаушылар тобының көмекшісі және тәрбиешісі рөлін толық қабылдады. Уақыт өте келе олар тәжірибелі Контичке, тіпті дыбыс инженері Владавичке де кеңес сұрап, олардың орындау кеңестері мен мазмұндық жазбаларын қабылдап, бағдарламаға енгізе бастады. Бес орындаушының әрқайсысы бірнеше музыкалық топтармен бірге жұмыс істегендіктен – Карайлич, Джозич және кейде Шибер Zabranjeno Pušenje тобымен, ал Ричл мен Арсланагич Ozbiljno Pitanje тобымен – музыка көптеген радио скетчтерінің басты тақырыбына айналды. Музыка мектебін бітірген және топтың ең талантты гитарисі Ричл әдетте эскиздерде гитарамен музыкалық сүйемелдеу жасады.

Though the Top lista nadrealista fifteen minute segment on Primus had already been around since November 1979, its start in earnest is considered to have taken place on Saturday, 9 May 1981 as the group of kids debuting that day—led by eighteen year old Nele Karajlić and nineteen year old Zenit Đozić—would go on to do the segment for the rest of its run on radio including eventually spinning it off into a television series. Their debut radio segment was conceptualized as a faux terrorist takeover of the radio station with insurgents reading out their manifesto along with a list of demands. These included: more young bands on radio and television, Dom mladih (Youth Center) being returned to those it nominally belongs to—the youth, removal of older radio executives from the station, more punk on the daily radio playlists, etc. Unbridled, raw, and unscripted, the debut segment done by Nele Karajlić, Zenit Đozić, Roki, Rizo Petranović, Zlaja Arslanagić, and Saša Kontić set the tone for what was to come: juvenile behaviour, infantile jokes, raucous street energy, with occasional cogent observation hinting at deeper social issues—all seldom heard prior on the buttoned up state run radio in communist Yugoslavia. The only adults in the mix were the Primus host and executive producer Boro Kontić and his sound engineer Husein Vladavić, both of whom were present behind the scenes during the segment tapings, but did not take part in them on the microphone. Right after the debut show, Boro Kontić asked his younger brother Saša not to come any longer. Decades later, Karajlić would speculate Kontić did so realizing right away the amount of scrutiny segment would be under from the radio higher ups thus not wanting the added pressure of having a close family member there. Roki also stopped coming after the debut show. In turn, Karajlić brought along Boris Šiber, a neighbourhood buddy from Koševo, while Zenit brought in Dražen "Para" Ričl, another Koševo lad. Though the attendance was spotty throughout its entire run on radio, five guys—Nele Karajlić, Zenit Đozić, Zlatko Arslanagić, Boris Šiber, and Dražen Ričl—established themselves as the core of the Top lista nadrealista segment over its initial weeks and months on the air. At first reserved and somewhat skeptical about the long term radio prospects for this raw new group of kids, the segment's producer and Primus host Kontić would soon become one of their biggest media supporters, devoting a lot of his time and energy to championing their work in and outside of radio. According to Kontić, after completing several initial weekly radio segments with the new Top lista nadrealista kids, the catalyzing occurrence for his own personal realization about their potential and talent was witnessing the energy and crowd reaction at an early Zabranjeno Pušenje (at that point still a demo band fronted by Karajlić with Đozić on drums) club gig in June 1981 at the Cedus venue's small room in Sarajevo. Likening the experience to "feeling a change in atmospheric pressure within that room", Kontić fully embraced the role of a behind the scenes facilitator and nurturer for this group of young performers. Over time, they began somewhat deferring to the more experienced Kontić, even the sound engineer Vladavić, accepting and incorporating their performing advice and content notes. Since each one of the five performers was simultaneously also involved with a band—Karajlić, Đozić, and occasionally Šiber with Zabranjeno Pušenje and Ričl and Arslanagić with Ozbiljno Pitanje—music became the focal point of many of the radio sketches. A lower music school graduate and by far the most talented guitarist among the group, Ričl usually provided the musical support on guitar in the sketches.

Сараеводағы жергілікті танымалдылық

Топтың радиодағы шығармашылық жұмыс әдісі әр бейсенбі сайын Сютешка көшесіндегі кафанада (Даниела Озме көшесіндегі 7 номерлі Радио Сараево ғимаратының жанында) кешкі сағат 9-ға барып жеткендегі кезекті студиялық жазбаға дайындалу үшін жиналатын. Олардың басшылығымен сегмент толыққанды еркін форматқа ие болды – кейде он бес минуттың бәрін бір ғана материал құрады, ал кейде соңғы жергілікті және әлемдік оқиғаларға сатирикалық тұрғыдан қарап, апталық шолу жасады. Бұл оқиғалар, гиперлокалды жаңалықтардан бастап, Korean Air Lines Flight 007 рейсінің құлауы, Индира Гандидің қазасы және Рональд Рейганның қайта сайлануы сияқты әлемдік оқиғаларға дейін қамтыды. Қатысушылардың саны әрдайым тұрақсыз болғандықтан, жазба жасау көбінесе студияға Šetalište-ден кездейсоқ келген адамдарды шақырумен байланысты болды. Ұйымдаспаған, хаостық және танымал емес уақытта, яғни сенбі күні сағат 10:15-те, оның негізгі аудиториясының көп бөлігі ұйықтағанда, бұл сегмент жас тыңдаушылар арасында жылдам танымал болды және Primus-тің маңызды бөлігіне айналды. Бағдарламаның ерте басталу уақытына байланысты, көптеген жастар оны аудиокассетаға жазып алып, бөлісіп жатты. Қаланың барларында радиодан жазылған сегменттерді тыңдап отырған жастарды көру де жиі кездесетін жағдай еді. Көбінесе тікелей саяси үгіт немесе тіпті ишаралар болмаса да (және Югославияның даусыз құндылықтары мен қасиетті нәрселеріне, мысалы, Коммунистік лигаға, жолдас Титоға және Халықтық азаттық күресіне ешқандай зиян келтірмейтін, осылайша тез тыйым салуға әкеп соқпайтын), сегменттің бейкүнәлігі және тыңдаушылардың санының артуы Сараево радиосының басшылары оны тығыз бақылауға алып, қажет деп тапқан жағдайда өзгертіп, цензуралауға себеп болды. Контич жұма күні таңертеңгі мазмұнға қатысты өткізілетін жиналыстардың көпшілігіне қатысып, материалдарды кесуден сақтау үшін түрлі амалдарға жүгінгенін айтады.

The group's creative modus operandi on radio consisted of getting together every Thursday in Šetalište, a kafana on Sutjeska Street (around the corner from the Radio Sarajevo building at 7 Danijela Ozme Street) a couple of hours before their scheduled 9pm studio taping in order to come up with bits for that week's segment. Under their command, the segment became a complete free format—sometimes a single bit for the entire fifteen minutes, other times a weekly recap through satirical commentary touching on recent local and global events, ranging from hyperlocal human interest newspaper stories to world events such as the downing of Korean Air Lines Flight 007, assassination of Indira Gandhi, and Ronald Reagan's re election. Since the attendance was always very unstable, the taping often involved bringing random Šetalište patrons into the studio for bits. Uncoordinated and chaotic as well as airing at an unpopular timeslot, Saturdays at 10:15am, when most of its target demographic is fast asleep, the segment nevertheless rapidly gained popularity among young listeners and soon became the staple of Primus. Getting around the early timeslot, many youngsters resorted to recording the segment on audio cassettes and sharing; scenes of young people in bars listening to segments they taped off radio were not uncommon around the city. Though mostly free of direct political messaging or even mild allusions (and in no way injurious to SFR Yugoslavia's unquestioned values and sacred cows such as the Communist League, Comrade Tito, and People's Liberation Struggle so as to trigger a swift ban), the segment's irreverence and increasing listenership still led to it being closely monitored by the Radio Sarajevo executives and consequently tweaked and censored as they deemed necessary. Kontić attended most of the content review meetings Friday mornings during which he reportedly often resorted to multiple forms of trickery in order to save various pieces of material from being cut.

Музыкалық синергия

Радио эфирінің көп бөлігі музыкамен бірдей айналысты. 1980 жылдан бастап Карайлич өзінің досы және көршісі Сежо Сексонмен бірге "Zabranjeno Pušenje" деп аталатын гараждық рок тобын жетектеп келді, ал топтың алғашқы құрамында Дозич барабаншы болды, тіпті Элвис Дж. Куртович пен Шибер де біраз уақыт топта болды. Сонымен қатар, Златко Арсланагич пен Дражен Риел "Ozbiljno Pitanje" тобында бірге ойнады, бірақ Риел Куртович пен Ризо Петрановичпен бірге "Elvis J. Kurtović & His Meteors" тобында ойнағаннан кейін бұл топ тарап кетті. Олардың арасындағы үйлесімділік, яғни апта сайынғы радио сұхбаттары мен Сараеводағы студенттер жиналатын орындарда (Траса, Кук, Седус және т.б.) үнемі концерттер өткізу, осы екі саланың да дамуына оң әсер етті. 1984 жылдың басында "Zabranjeno Pušenje" көптен күткен жазба жасау шартын (тіпті "Jugoton" компаниясымен) алды, ал "Top lista nadrealista" Сараево жастарының арасында осыншалықты танымал болды, 1984 жылдың маусым айында теледидарда қайта көрсетілді.

Радио сегменті теледидарға және одан кейін

Апта сайынғы радио сегменттері телешоу эпизодтарымен және Пушение тобының тұңғыш альбомының табысымен бірге жалғасты. Альбомның жақсы сатылуы және телешоу эпизодтарының қанағаттанарлық қабылдануы Дискотонды Top lista nadrealista радио материалдарын аудио кассетада шығаруға итермеледі. Боро Контич продюсерлік еткен ол, труппаның ең жақсы радио скетчтерінен құралды. Алайда, Неле Карайлич пен Забраньено Пушениенің қатысқан "Маршал ісі" деп аталатын оқиға көптеген іс-шараларды тежеді. Біріншіден, 1984 жылдың желтоқсан айының соңында теледидарда Top lista nadrealista бағдарламасының 11 эпизоды аяқталды. Содан кейін, "Top lista nadrealista" аудиокассетасының жарнамалық циклы жоғарыдан берілген әкімшілік бұйрықпен тоқтатылды – ол жалпы сатуға қол жетімді емес, тек саяхат сатушылар арқылы ғана қолды болды. Дегенмен, ол 10 000 дана сатылды. Бастапқыда қиындықтар болғанымен, телешоу көп ұзамай кеңірек танылуға ие болды. Сараево жастарынан құралған негізгі аудиториясы бастапқыда қолдағандай, солай болды, бірақ елдің басқа аймақтарындағы және басқа демографиялық топтардың көрермендерін тартуға біраз уақыт кетті. Осы жаңа танымалдықтың көп бөлігі, бұрын Югославия теледидарында көрінбеген, жергілікті сараеволық сөйлеу тілінің және көше жаргонының көп болуына байланысты болды. Жалпы алғанда, бірінші маусымда он бір эпизод көрсетілді. Басты алты кейіпкердің әрқайсысы жиырма жасқа жуық болғандықтан, эскиздерде күштілік пен импровизация басым болды, бұл жазба материалдарынан асып түсті.