Кіріспе

Вьетнамдық католик діни қызметкері және диссидент, вьетнамдық ұзақ қашықтыққа жүгіруші Тадеус Нгуен Вэн Ли (15 мамыр 1946 жылы туған) – көптеген демократиялық қозғалыстарға қатысқан вьетнамдық католик діни қызметкері және диссидент, осы үшін ол барлығына шамамен 15 жылға түрмеге қамалған. Ұзақ мерзімді түрмеде болуы және үздірілмейтін бейбіт наразылықтары үшін Amnesty International 1983 жылғы желтоқсанда Лиді саналы түрде ұсталған адам ретінде қабылдады. Соңғы кезде Bloc 8406 манифестіне қолдау көрсеткені үшін 2007 жылдың 30 наурызында ол тағы сегіз жылға бас бостандығынан айырылды, 2011 жылы босатылып, кейін қайта түрмеге оралды.

Тарих

Нгуен Вэн Ли өзінің диссидент қызметін 1970 жылдары бастаған. Ол 1977-1978 жылдары бір жыл, ал 1983 жылдың мамыр айынан 1992 жылдың шілдесіне дейін "революцияға қарсылық көрсеткені және халықтың бірлігін бұзғаны" үшін тоғыз жыл түрмеде отырды. 2001 жылдың қазан айында Ли сөз бостандығын қорғағаны үшін тағы 15 жылға бас бостандығынан айырылды. 2002 жылы Ли Чехияның "Жұрт мұқтаж" тобының адам құқықтары жөніндегі белсенділігі үшін Homo Homini сыйлығын алды, оны ол Тих Хуен Кванг пен Тих Кванг Тхумен бөлісті. Кейін жаза бірнеше рет қысқартылып, 2004 жылдың ақпанында босатылды. 2002 жылы Ли, Тих Кванг Тхумен бірге, Вьетнам Адам Құқықтары Желісінен Вьетнам Адам Құқықтары Сыйлығын алды. Халықаралық қысымның нәтижесінде, соның ішінде Филипп Трэн Ван Хоай басшылығымен Ватиканның шетелдегі вьетнамдықтар үшін пасторальдық апостолдық орталығының қызметінің нәтижесінде Ли 2004 жылдың басында түрмеден босатылды, бірақ Хуэ архиепископтығында үй қамауында қалды. 2006 жылдың 8 сәуірінде ол басқа жазушылармен "Вьетнам үшін бостандық пен демократия туралы манифест" жұмысын жасады. Кейіннен осы манифестке қол қойғандар өздерін "Блок 8406" деп атады, бұл құжаттың күніне сілтеме жасайды. 2006 жылдың 15 сәуірінде Ли және тағы үш католик діни қызметкері "Сөз бостандығы" (вьетнамша: Tự Do Ngôn Luận) атты жер асты онлайн басылымының бірінші санын жариялады. 2006 жылдың 8 қыркүйегінде Ли Вьетнам Прогрессиялық Партиясын құруға қатысты.

2007 жылғы тұтқындалу және үкім

2007 жылдың 19 ақпанында қауіпсіздік полициясы Хуэ архиепископты қоршап алып, кеңсесін қарап тексерді, компьютерлерді тәркілеп, оны тұтқындады. Олар оны Вьетнамның орталық бөлігіндегі Бен Цуйдің шалқай жеріне көшірді, онда ол үй қамауында болды; Ли 2007 жылдың 24 ақпанынан 5 наурызына дейін аштық жариялады. Демократияны қолдаушы 8406 блогының мүшесі ретінде Ли 2007 жылдың 30 наурызында Вьетнамның провинциялық сотының судьясы Буй Куок Хиәп алдағы сайлауға бойкот ұйымдастыруға тырысып, "ұлттық қауіпсіздікке зиян келтірген өте ауыр қылмыстар" жасағаны үшін сегіз жылға бас бостандығынан айырылды. Сот отырысы Вьетнамда теледидардан көрсетіліп, шетелдік журналистерге қатысуға рұқсат берілді. Сот барысында Ли рұқсат етілмеген, диссиденттік пікірді ("Đả Đảo Cộng Sản", яғни "коммунизмге қарсы") айтуға тырысқанда, оны бірден аузынан ұстап, артынан тұрған қауіпсіздік қызметкері үндемеді. Ли барға соққы беріп, сот отырысын антикоммунистік пікірлер мен өлеңдермен үнемі үзіп отырды. Бейнежазба мен суреттер кейіннен интернетте кеңінен тарады. Бұл тұтқындауды сол кездегі АҚШ Мемлекеттік хатшысы Кондолиза Райс "теріс даму" деп бағалады. АҚШ конгрессмені Зои Лофгрен АҚШ Мемлекеттік хатшысына хат жазып, АҚШ Мемлекеттік департаментінен Вьетнамды адам құқықтары мен діни бостандықты бұзуына байланысты АҚШ-тың ерекше назардағы елдер тізіміне қайта енгізуді сұрады.

Жаңартулар

Amnesty International-дің мәлімдемесіне сәйкес, Ли 2009 жылдың 14 қарашасында инсульт алған болуы мүмкін және 198-ші түрмелік ауруханаға көшірілген. Олар Лидің ауруханада және түрмеге қайтқанда қажетті медициналық көмек алуын қамтамасыз ету үшін Вьетнам үкіметіне хат жазу кампаниясын ұйымдастырды. Ол 2010 жылдың 17 наурызында медициналық ем алу үшін түрмеден мерзімінен бұрын, алғашқы жазасынан бірнеше жыл ертерек босатылды. 2011 жылдың ақпан айында Amnesty International Вьетнам үкіметінің Лиді қайтадан қамауға алуын тоқтату үшін шұғыл шара қолданды. Бірақ Ли 2011 жылдың 25 шілдесінде түрмеге қайтарылды. АҚШ Мемлекеттік департаменті бұл шешімге "алаңдаушылық білдірді". 2012 жылдың 6 наурызында АҚШ-тың бұрынғы өкілі Джозеф Цао Нгуен Ван Ли, Нгуен Дан Кью, Диу Кей және басқа да вьетнамдық саяси тұтқындар үшін вьетнамдық-америкалық лоббилік күш-жігерін ұйымдастырды, президент Барак Обама әкімшілігі мен АҚШ Конгресін олардың мәселесін қозғап, оларға қолдау көрсетуге шақырды.