Кіріспе
Вьетнамдағы адам құқықтары әлемдегі ең нашар көрсеткіштердің бірі болып саналады, бұл туралы түрлі отандық және халықаралық ғалымдар, диссиденттер және Amnesty International (AI), Human Rights Watch (HRW) сияқты үкіметтік емес ұйымдар (ҮЕҰ), сондай-ақ Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары (OHCHR) мәлімдейді. Бұл мәселе Вьетнамның Коммунистік партиясы (КПВ) басқаратын үкімет пен Еуропалық Одақ (ЕО) және АҚШ сияқты басқа елдер мен саяси одақтар арасында ұзақ жылдардан бері дау тудырып келеді. Қазіргі конституция бойынша КПВ – жалғыз заңды саяси партия, ал қалған барлық партиялар тыйым салынған. Осылайша, Вьетнам Қытай, Куба, Эритрея, Лаос және Солтүстік Кореямен қатар заңды түрде құрылған бір партиялық мемлекеттердің қатарында. Вьетнамдағы сайлаулар тек ресми рәсім ретінде қарастырылады, олардың нәтижесінде КПВ үшін дауыстардың 99% беріледі. Ассоциация құру, сөз бостандығы, баспасөз бостандығы және экологиялық тұрақты ортаға құқық ауқымды шектеулерге тап болады. Вьетнам үкіметін сынаған немесе КПВ-ның "қабылданбас" деп санайтын тақырыптарды талқылаған азаматтар қорқыту мен түрмеге қамауға ұшырауы мүмкін. Вьетнам үкіметі сонымен қатар онлайн жұмыс істейтін адамдарды, ұлтшыл интернет қолданушыларды немесе "көпшілік пікір бригадаларын" – мемлекеттік қолдауға ие анонимді саяси комментаторлар мен тролльдерді пайдаланады. Олар КПВ саясатына қарсылық білдіргендерге және адам құқықтарының жағдайына наразылық білдіргендерге қарсы күрес жүргізеді. Әр жылғы 11 мамырда АҚШ-тың Вирджиния штатында Вьетнамның Адам құқықтары күні тойланады, оған Вьетнам соғысы мен Сайгонның құлауынан кейін елден кеткен вьетнамдық диаспорасы, сондай-ақ кейінгі онжылдықтарда елден қашқан диссиденттер ерекше назар аударады.
Human rights in Vietnam are among the poorest in the world, as considered by various domestic and international academics, dissidents and non governmental organizations (NGOs) such as Amnesty International (AI), Human Rights Watch (HRW), and the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR). This has long been a matter of controversy between the Government of Vietnam, led by its Communist Party (CPV), and other countries and political unions, such as the European Union (EU) and the United States. Under the current constitution, the CPV is the only legal political party: all other parties are outlawed, making Vietnam one of a few legally constituted one party states, along with China, Cuba, Eritrea, Laos, and North Korea. Elections in Vietnam have been characterized as nothing more than a rubber stamp, with every election resulting in 99% of votes for the CPV. Freedom of association, freedom of speech, freedom of the press, and the right to a healthy environment are severely restricted. Citizens critical of the Vietnamese government or who discuss certain topics deemed "unacceptable" by the CPV are often subject to intimidation and imprisonment. The Vietnamese government has also made use of online operatives and nationalist netizens or "public opinion brigades", state sponsored anonymous political commentators and trolls who combat any perceived dissent against CPV policies or protest over the status of human rights. A Vietnam Human Rights Day is observed each year on 11 May in the U. S. state of Virginia, particularly by the Vietnamese diaspora who left after the Vietnam War and the Fall of Saigon as well as by dissidents who fled the country in subsequent decades.
Қоршаған ортаға қатысты құқықтар
Вьетнам конституциясының 43-бабында денсаулыққа қатысты таза ортаға құқық туралы заң қамтылған. Мемлекет "ортаны қорғау; табиғи ресурстарды тиімді және тұрақты пайдалану; табиғатты және биологиялық әртүрлілікті қорғау; табиғи апаттардың алдын алу және оларға қарсы тұруда бастама көтеру; климаттың өзгеруіне жауап беру" міндетімен жүктелген. Чам, Монтаньяр және Кхмер Кром азшылықтары Вьетнам соғысы кезінде Вьетнамға қарсы тәуелсіздік үшін соғыс жүргізу мақсатында, Қысымға ұшыраған халықтарды азат ету Біріккен майданына (FULRO) бірікті. 1992 жылы ФУЛРО-ның соңғы көтерілісшілері Біріккен Ұлттар Ұйымына тапсырылды. Монтаньяр қоры, Инк., Чампаның халықаралық кеңсесі және Кхмер Кампучия Кром федерациясы сияқты түрлі этникалық азшылықтар ұйымдары Вьетнам халқы мен үкіметі дегарларға (монтаньярларға), чамдарға және кхмерлерге қарсы адам құқықтарын бұзуды жалғастырып жатқанын мәлімдейді. Вьетнам Орталық Таулы аймақтағы монтаньяр жерлеріне миллионнан астам этникалық вьетнамдықтарды қоныстандырды. 2001 жылы монтаньярлар вьетнамдықтарға қарсы ірі наразылық акциясын өткізді, нәтижесінде вьетнамдықтар көтерілісті күшпен басып, аймақтың барлық бөлігін шетелдіктерге жапты.
Чамдарды қуғын-сүргін
Вьетнамдағы Чам халқы тек азшылық ретінде танылады, бірақ Вьетнам үкіметі оларды өзінің иелену аймағының түпкілікті халқы ретінде мойындамайды. Ислам және индуизм дінін ұстанатын Чамдар қазіргі Вьетнам үкіметі кезінде діни және этникалық қуғын-сүргінге ұшырап, дін тануларына шектеулер қойылды, Вьетнам мемлекеті Чамдардың мүлігін тартып алды және олардың діни сенімдерін сақтауына тыйым салды. Чам индуистерінің қарсылығына қарамастан, индуизм ғибадатханалары туристік нысандарға айналдырылды. 2010 және 2013 жылдары Чан Тин және Фыок Ньон ауылдарында бірнеше оқиға болды, онда вьетнамдықтар Чамдарды өлтірді. Меконг дельтасындағы Чам мұсылмандары да Вьетнам үкіметінің саясаты салдарынан экономикалық жағынан маргиналданып, кедейлікке түсті, этникалық вьетнамдық Киньдер мемлекеттік қолдаумен Чамдардың көпшілік жерлеріне қоныстанды, ал азшылықтардың діни тәжірибалары Вьетнам үкіметі тарапынан жою мақсатында болды. 2012 жылы Чау Гян ауылындағы Вьетнам полициясы Чам мешітіне басып кіріп, электр генераторын ұрлап, Чам қыздарын зорлады. Вьетнам үкіметі Чампаның Оңтүстік Қытай теңізіндегі даулы аймаққа ықпалының дәлелдері Вьетнамдағы адам құқықтарының бұзылуына және этникалық азшылықтардың өлтірілуіне, мысалы, 2001 және 2004 жылдардағы көтерілістерде жасалған қылмыстарға назар аударады деп қорқады, сондай-ақ Чам автономиясы мәселесі дауға апаруы мүмкін. Себебі, Вьетнамдықтар 1832 жылы соғыста Чам халқын жаулап алды, сонымен қатар Вьетнамдықтар Чам мәдениетінің қалдықтарын және артефактілерін жоюды жалғастыруда, Чам ғибадатханаларын тонап немесе олардың үстіне шаруашылықтар салып, Чамдардың діни тәжірибаларын тыйымдап, 1832 жылғы басып кіру кезінде Чамның бұрынғы астанасы Сонг Льюи туралы деректерді тарих кітаптарынан және туристік нұсқаулықтардан алып тастады. Вьетнамдықтармен салыстырғанда Чамдардың жағдайы нашар, олар су мен электр қуатынан айырылып, саздан жасалған үйлерде тұрады.
Вьетнамның БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі баяндамасы
Вьетнам үкіметі 2007 жылғы 18 маусымда БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесіне Вьетнам аумағында адам құқықтарын іске асыруды тексеру үшін дайындаған баяндамасында былай делінген: Вьетнам үшін халық – кез келген әлеуметтік және экономикалық даму саясатының соңғы мақсаты және қозғаушы күші, ал адам құқықтарын қорғау және ілгерілету Үкіметтің тұрақты саясаты болып табылады. Елдің жоғарғы заңы – 1992 жылғы Конституция, ол барлық азаматтардың саяси, экономикалық, мәдени және әлеуметтік құқықтарының теңдігіне кепілдік береді және заң алдында теңдік танылады. Әрбір азаматтың мемлекеттік және қоғамдық басқаруға қатысуға, дін мен наным бостандығына, Вьетнам аумағында еркін қозғалу және тұру құқығына, шағымдануға және үндеу жасауға, жұмыс істеуге, білім алуға және денсаулық сақтауға, жынысына, нәсіліне және дініне қарамастан құқығы бар. Осыған орай, Вьетнам заңдары халықаралық адам құқықтары стандарттарына сәйкес нақты құқықтарды белгілейді. Вьетнам елшілігінің мәлімдемесіне сәйкес, БҰҰ Вьетнамның адам құқықтары жөніндегі баяндамасын бекітті. Елшілік сондай-ақ көптеген елдер Вьетнамның жаңаруын, жетістіктерін және адам құқықтарын дамытуға берілгендігін жоғары бағалағанын хабарлады. 1997 жылғы Қытай интернет ақпарат орталығының есебінде Вьетнам 1986 жылғы «Đổi Mới» немесе экономикалық реформадан бері адам құқықтары саласында конституциясына, заңдарына және практикалық саясатына бірқатар өзгерістер енгізгені айтылады. Мысалы, 1991 жылы Конституцияға «саяси, азаматтық, экономикалық, мәдени және рухани құқықтарды» қорғауды бекіту үшін түзетулер енгізілді және қылмыстық кодексте азаптауға тыйым салынды. Халықаралық жағынан Вьетнам Балалар құқықтары конвенциясына қол қойған екінші мемлекет болды. Вьетнамда өлім жазасы күшінде болғанымен, 1992 жылғы Конституция бойынша өлім жазасын көздейтін қылмыстардың саны 44-тен 29-ға дейін азайтылды және халықтың 90 пайыздан астамы денсаулық сақтауға қол жеткізеді. Әйелдер құқықтары бойынша Вьетнам Азия-Тынық мұхиты аймағындағы елдердің арасында 2-орында, ал әйелдердің парламенттегі өкілдігінің пайыздық көрсеткіші бойынша 135 елдің ішінде 9-орында тұр.
Вьетнамдағы адам құқықтары туралы есептер
АҚШ-тың соңғы есептерінде де осындай байқаулар қамтылған, ал осы көзқарасты бөлісетін халықаралық құқық қорғау ұйымдарының қатарында Human Rights Watch және Unrepresented Nations and Peoples Organization бар. Біріккен Ұлттар Ұйымы діни қуғын-сүргінді ерекше атап көрсетті. 2009 жылы Еуропа Парламенті «Вьетнамда адам құқықтарын қорғаушыларға және ресми мойындалмаған діни қауымдардың мүшелеріне қатысты төзімсіздік күшейіп бара жатқанына» алаңдаушылық білдірді. Ол үкіметтен сөз бостандығына, сенім бостандығына және жиналыс бостандығына қарсы қысымды тоқтатуға, сондай-ақ «саяси тұтқындарды» босатуға шақырды. Сөз бостандығы мәселесі күрделі болып қалуда, өйткені вьетнамдық билік үкіметті сынағандарды жазалау үшін қатаң ұлттық қауіпсіздік заңдарын қолдануда. Ұлыбритания үкіметінің Сыртқы істер, Достастық және даму кеңсесінің мәліметінше, ресми БАҚ мемлекеттік цензура мен кедергілер арқылы тығыз бақылауда. 2017 жылға қарай Вьетнамда үкіметті сынағаны немесе үкімет санкцияламаған діндерге, наразылықтарға, қоғамдық белсенділікке немесе саяси партияларға қатысқаны үшін 100-ден астам саяси тұтқын ұсталды. Human Rights Watch мәліметінше, Вьетнам үкіметі 2021 жылдың қаңтар айында өткен Вьетнам Коммунистік партиясының XIII съезіне дейін диссиденттерге, адам құқықтары жөніндегі белсенділерге және тәуелсіз журналистерге қарсы күресін күшейтті. Сот диссиденттердің қамауда отыру мерзімін де ұзартты. 2021 жылғы 23 желтоқсанда Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарының кеңсесі (БҰАҚК) Вьетнамдағы төрт көрнекті адам құқықтарын қорғаушы және журналисті соттауды және оларға тағайындалған ұзақ мерзімді жазаны айыптады. До Нам Трунг, Трин Ба Фунг, Нгуен Ти Там және Фам Доан Трангқа қатысты үкімдер Вьетнамдағы адам құқықтарын қолдау және жариялау бойынша олардың үздіксіз жұмысының нәтижесі болды.
Адам құқықтарымен байланысты соңғы диссиденттер
2009 жылы америкалық балық шаруашылығына қарсы сәтті іс бойынша бірнеше жыл бұрын үкімет атынан әрекет еткен адвокат Ле Конг Дин қамауға алынып, мемлекеттік құрылысқа қарсы қылмыс жасады деген айып тағылды; оның бірнеше серіктестері де қамауға алынды. Көптеген батыс елдері бұл әрекетті айыптап, адам құқықтары жөніндегі ұйымдар Ле Конг Диннің сөз бостандығын қолдағаны үшін тұтқындалғанын мәлімдеді. Нгуен Джан Кве "үкіметті құлатуға шақыратын құжаттарды сақтап, таратқаны үшін" сотталды; ал Рим-католик діни қызметкері Тадеус Нгуен Ван Ли (Таддейс әке деп те белгілі) "мемлекетке қарсы үгіт таратқаны үшін" ұсталды. 2019 жылдың қаңтар айында Вьетнам билігі австралиялық демократиялық белсенді Чау Ван Хамды "терроризмді қаржыландыру" деген айыппен 12 жылға бас бостандығынан айырды. 70 жастағы ол демократиялық "Вьет-Тан" тобының мүшесі болғандығы үшін тұтқындалған. Оған тағылған айыптар негізсіз және саяси мақсатта жасалған деп адам құқықтарын қорғайтын ұйымдар, адвокаттар және оның отбасы мәлімдеді. 2023 жылдың маусым айында төрт жыл түрмеде отырғаннан кейін, The Guardian басылымы Австралия үкіметінің көмегімен белсендінің гуманитарлық негізде босатылғанын хабарлады. 2021 жылы ондаған адам қамауға алынып, сотталды. 2023 жылдың мамыр айында белсенді Трен Ван Банг үкіметті сынаған Facebook жазбалары үшін сегіз жылға бас бостандығынан айырылды.