Кіріспе

Грам оң бактериялар түрі

Staphylococcus aureus – Грам оң, шар тәрізді бактерия, Bacillota тұқымдасына жатады және организмнің микробиотасының әдеттегі мүшесі болып табылады, көбінесе жоғарғы тыныс алу жолдарында және теріде кездеседі. Ол каталаза және нитратты азайту реакцияларына оң нәтиже береді, сондай-ақ оттегі қажеттілігіне қарамастан өсе алатын факультативті анаэроб болып табылады. S. aureus көбінесе адам микробиотасының комменсалы ретінде әрекет етеді, бірақ ол мүмкіндік туғанда патогенге айналып, тері инфекцияларына (іріңді жаралар, синусит сияқты тыныс алу жолдары инфекциялары, тамақ улануы) себеп болатын жиі кездесетін фактор болып табылады. Патогенді штаммдар көбінесе инфекцияны күшті протеин токсиндері сияқты вируленттілік факторларын өндіру арқылы және антиденелерді байланыстырып, олардың белсенділігін жоятын жасуша бетіндегі протеиннің экспрессиясы арқылы күшейтеді. S. aureus – антимикробтық резистенттілікпен байланысты өлім-жітімнің басты себептерінің бірі, ал метициллинге резистентті S. aureus (MRSA) сияқты антибиотиктерге төзімді штаммдардың пайда болуы клиникалық медицинада бүкіл әлемде маңызды мәселе болып табылады. Көптеген зерттеулер мен әзірлемелерге қарамастан, S. aureus-қа қарсы вакцина әлі мақұлданған жоқ. Адам популяциясының шамамен 21-30% S. aureus-тің ұзақ мерзімді тасымалдаушысы болып табылады, сондай-ақ әйелдердің төменгі репродуктивтік жолының қалыпты тұрғыны болып табылады. S. aureus түрлі ауруларды тудыруы мүмкін, олардың ішінде шағын тері инфекциялары (қызылша, импетиго, қайнау, целлюлит, фолликулит, карбункул, күйген тері синдромы, іріңді жаралар) және пневмония, менингит, остеомиелит, эндокардит, токсикалық шок синдромы, бактериемия және сепсис сияқты өмірге қауіпті жағдайлар бар. Бұл әлі де ауруханада жұқтырылатын инфекциялардың бес ең көп таралған себебінің бірі болып табылады және хирургиядан кейін жара инфекцияларының себебі болып табылады. Жыл сайын АҚШ-тағы шамамен 500 000 аурухана науқасы стафилококк инфекциясына, негізінен S. aureus-тан шалдығады. АҚШ-та жылына 50 000-ға жуық өлім жағдайы стафилококк инфекциясымен байланысты.

Ашылу

1880 жылы шотландтық хирург Александр Огстон операция жасап жатқанда хирургиялық абсцестен алынған іріңде бактериялардың топтарын байқап, Staphylococcus жара инфекциясын тудыратынын анықтады. Ол микроскоп астында көрінетін шоғырланған түріне байланысты оны Стафилококк деп атады. 1884 жылы неміс ғалымы Фридрих Юлиус Розенбах Staphylococcus aureus-ті анықтады және оны Staphylococcus albus-тан, яғни туысқан бактериядан ажыратып көрсетті. 1930 жылдардың басында дәрігерлер S. aureus инфекциясын анықтау үшін коагуляза тестілеуін қолдана бастады, бұл бактерия өндіретін ферментті анықтауға мүмкіндік берді. 1940 жылдарға дейін S. aureus инфекциясы көптеген науқастар үшін өлімге алып келді. Бірақ дәрігерлер пенициллиннің S. aureus инфекциясын емдеуге көмектесетінін анықтады. Алайда, 1940 жылдардың соңында пенициллинге төзімділік осы бактериялардың арасында кеңінен тарады және төзімді штаммдардың ошақтары пайда бола бастады.

Эволюция

Staphylococcus aureus-ті адамзаттың он басты тұқымына бөлуге болады. Сонымен қатар көптеген екіншілік тұқымдар да бар, бірақ олар халық арасында сирек кездеседі. Бір тұқымдағы бактериялардың геномдары көбінесе сақталады, мобильді генетикалық элементтерден басқа. S. aureus-те жиі кездесетін мобильді генетикалық элементтерге бактериофагтар, патогендік аралдар, плазмидтер, транспозондар және стафилококк кассеталық хромосомалары жатады. Бұл элементтер S. aureus-тің үнемі эволюциялануына және жаңа қасиеттерге ие болуына мүмкіндік береді. S. aureus түрінде генетикалық әртүрлілік өте жоғары. Фицджеральд және авторлар (2001) жүргізген зерттеу S. aureus геномның шамамен 22%-ы кодталмайтындығын және бактериядан бактерияға өзгеше болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл айырмашылықтың мысалы түрдің патогендігінде көрінеді. Адамдарда инфекция тудыратын S. aureus-тің тек бірнеше штаммы ғана бар. Бұл түрдің инфекциялық қабілетінің кең диапазоны бар екенін көрсетеді. Түр ішіндегі жоғары гетерогенділіктің себебі оның әртүрлі инфекцияларға тәуелді болуы болуы мүмкін деген болжам бар. Бұл бір хост ішінде бірнеше түрлі S. aureus түрлері инфекция тудырғанда болады. Әртүрлі штамдар әртүрлі ферменттерді бөліп шығаруы немесе топқа әртүрлі антибиотиктерге төзімділікті әкелуі мүмкін, бұл оның патогендік қабілетін арттырады. Осылайша, көптеген мутациялар мен мобильді генетикалық элементтерді алу қажет. S. aureus түрінің маңызды эволюциялық процесі – оның адамдармен бірге эволюциялануы. Уақыт өте келе, бұл паразиттік қарым-қатынас бактерияның симптомдар немесе инфекция тудырмай адамның мұрын-жұтқыншағында тасымалдануына әкелді. Бұл оның адам популяциясында таралуына және түр ретінде жарамдылығын арттыруына мүмкіндік береді. Алайда, адамдардың шамамен 50%-ы ғана S. aureus тасымалдаушысы, оның 20%-ы тұрақты тасымалдаушылар, ал 30%-ы мерзімік тасымалдаушылар. Бұл ғалымдарды S. aureus-тің адамдарда асимптоматикалық тасымалдануын анықтайтын көптеген факторлар бар деген сенімге итермелейді, оның ішінде жеке адамға тән факторлар да бар. 1995 жылы Хофман және авторлар жүргізген зерттеуге сәйкес, бұл факторларға жас, жыныс, қант диабеті және темекі шегу кіреді. Сонымен қатар, олар S. aureus-тің отарлау қабілетін арттыратын адамдардағы кейбір генетикалық өзгерістерді анықтады, атап айтқанда глюкокортикоид рецепторлары геніндегі полиморфизм, бұл кортикостероид өндірісінің жоғарылауына әкеледі. Қорытындылай келе, осы бактерияның кез келген штаммы инвазивті бола алатынына дәлелдер бар, өйткені бұл адам факторларына байланысты. S. aureus жылдам көбейіп, микроэволюциялық деңгейі жоғары болса да, түрдің эволюциясына кедергі келтіретін бірнеше тосқауылдар бар. Мұндай тосқауылдардың бірі – бактерия ішіндегі жасайтын гендік реттегіш AGR. Бұл реттегіш бактерияның патогендік деңгейімен байланысты. Бұл гендегі функцияны жоғалтуға байланысты мутациялар оны қамтитын бактерияның жарамдылығын арттырады. Осылайша, S. aureus түр ретінде сәтті болуы үшін сауда жасауы керек, төмендеген патогендікті жоғары дәрі-дәрмекке төзімділікпен алмастыру. Эволюцияға кедергі келтіретін тағы бір фактор – Sau1 I типті шектеу-модификация (RM) жүйесі. Бұл жүйе бактерияны бөтен ДНК-дан оны ыдырату арқылы қорғайды. Бір тұқымның ішінде ДНК алмасу бұғатталмайды, өйткені олардың ферменттері бірдей және RM жүйесі жаңа ДНК-ны бөтен деп тани алмайды, бірақ әртүрлі тұқымдар арасындағы трансферт бұғатталады. Медициналық әдебиетте бактерия көбінесе S. aureus, Staph aureus немесе Staph a деп аталады. S. aureus микроскоп арқылы қарағанда стафилококктар (жүзім тәрізді шоғырлар) ретінде көрінеді және қан агар тақталарында өскенде үлкен, дөңгелек, алтын сары колониялары бар, көбінесе гемолизбен. S. aureus бинарлық бөліну арқылы жыныссыз көбейеді. Қыз клеткаларының толық бөлінуіне S. aureus autolysin көмектеседі, ал оның болмауы немесе мақсатты ингибициялануы қыз клеткаларының бір-біріне жабысып қалуына және шоғырлар түзеді. S. aureus каталазаға оң реакция береді (яғни каталаза ферментін өндіре алады). Каталаза сутек пероксидін су мен оттегіге айналдырады. Каталаза белсенділігін анықтау сынақтары кейде стафилококктарды энтерококктардан және стрептококктардан ажырату үшін қолданылады. Бұрын S. aureus басқа стафилококктардан коагулаза сынағы арқылы ажыратылған. Алайда, S. aureus штамдарының барлығы да коагулазаға оң реакция бермейді және түрді дұрыс анықтамау тиімді емдеу мен бақылау шараларына әсер етуі мүмкін. Табиғи генетикалық трансформация – бір бактериядан екінші бактерияға ДНК-ның аралық орта арқылы берілуі және гомологтық рекомбинация арқылы донор тізбегінің реципиент геномына енуі процесі. S. aureus табиғи генетикалық трансформацияға қабілетті екені анықталды, бірақ қолданылған тәжірибелік жағдайларда төмен жиілікте. Келешектегі зерттеулер табиғи генетикалық трансформацияға қабілеттіліктің дамуы тиіс жағдайларда айтарлықтай жоғары болуы мүмкін екенін көрсетті.

Денсаулық сақтаудағы рөлі

Адамдарда S. aureus жоғарғы тыныс алу жолдарында, ішек қабықшасында және теріде қалыпты микробиота құрамында болуы мүмкін. Дегенмен, S. aureus белгілі бір жағдайларда ағза мен қоршаған ортаның әсерінен ауру тудыруға қабілетті болғандықтан, ол "патобионт" деп сипатталады. Атап айтқанда, S. aureus бактериемия және инфекциялық эндокардиттің ең көп кездесетін себептерінің бірі болып табылады. Сонымен қатар, ол түрлі тері және жұмсақ тіндер инфекцияларын қоздыруы мүмкін.

S. aureus медициналық имплантациялардағы созылмалы биофильм инфекцияларының маңызды себебі болып табылады, ал токсиндерді тежеуші инфекция процесінің бір бөлігін құрайды. S. aureus ағзада жылдар бойы анықталмай жасырын күйде қалуы мүмкін. Симптомдар пайда болғаннан кейін, ағза тағы екі апта бойы жұқпалы болады, ал жалпы ауру бірнеше аптаға созылады. Егер емделмесе, бұл ауру өлімге алып келуі мүмкін. Темеңірек енетін S. aureus инфекциялары ауыр болуы мүмкін.

Тері инфекциялары

С. aureus инфекциясының ең көп таралған түрі – тері инфекциясы. Ол түрліше көрініс береді, мысалы, кішкентай қаусырма іріңдер, фолликулит, импетиго, целлюлит және ауыр, инвазивті жұмсақ тіндер инфекциялары. Көбінесе қолқап асты, шаш және бас терісі сияқты белсенді, қоректік заттарға бай жерлерде кездеседі. Осы аймақтарда пайда болатын ірі тыртықтар инфекцияны күшейте алады. Бұл жаңа туған нәрестелерде кездесетін стафилококктық күйдірілген тері синдромының ауыр түріне алып келуі мүмкін. Атопиялық дерматиті бар адамдарда S. aureus табылуы ауызша антибиотиктермен емдеуді қажет етпейді, себебі дәлелдер пациентке пайдасы бар екенін көрсетпеді. Дегенмен, жергілікті антибиотиктер мен кортикостероидтарды қолдану жағдайды жақсартады. S. aureus колонизациясы атопиялық дерматитте қабынуға себеп болады.

Тамақтан улану

S. aureus тағамдық улануға да себепші болады, ол тамақта токсиндер өндіріп, осылайша улануды тудырады. Инкубациялық кезеңі бірден алты сағатқа дейін, ал аурудың өзі 30 минуттан 3 күнге дейін созылуы мүмкін. Аурудың таралуын болдырмау үшін қолданылатын профилактикалық шаралардың бірі – тамақ дайындамас бұрын қолды сабынмен және сумен мұқият жуу. Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) ауырған кезде тамақтан бас тартуды, ал тамақ дайындаған кезде қол немесе білезікте жара болса, қолғап киюді ұсынады. Тамақты 2 сағаттан артық сақтау қажет болса, оны 4,4°C-тан төмен немесе 60°C-тан жоғары температурада (40°F-тан төмен немесе 140°F-тан жоғары) сақтау ұсынылады.

Сүйек және буын инфекциялары

S. aureus – остеомиелит, септикалық артрит және буын алмастыру операцияларынан кейінгі инфекциялар сияқты маңызды сүйек және буын инфекцияларының көп кездесетін себебі.

Бактеримия

S. aureus – көптеген дамыған елдерде қан ағымы инфекцияларының негізгі себебі болып табылады. Инфекция көбінесе хирургиялық араласу, жарақат немесе канюлалар, гемодиализ машиналарын, гиподермалық инелер сияқты тамыр ішіне енгізілетін құрылғыларды пайдалану салдарынан терінің немесе шырыш қабықшаларының зақымдануымен байланысты. S. aureus биофильмі – сүйек-құсқа имплантаттарымен байланысты инфекциялардың басты себебі, бірақ ол жүрек имплантаттарында, қан тамырларының ауыстыруларында, түрлі катетерлерде және косметикалық хирургиялық имплантаттарда да кездеседі. Имплантациядан кейін бұл құрылғылардың беті иесінің ақуыздарымен жабылады, бұл бактериялардың жабысуы мен биофильмнің қалыптасуы үшін қолайлы жағдай жасайды. Құрылғы инфекцияланғаннан кейін оны толығымен алып тастау қажет, себебі S. aureus биофильмін антибиотиктермен жоюға болмайды. Бір класс ферменттер биофильм матрицасын ыдырату қабілетіне ие екені анықталды, демек оларды антибиотиктермен бірге қолданылатын биофильмді таратушы агенттер ретінде пайдалануға болады.

Жануарлар инфекциясы

S. aureus иттерде, мысықтарда және жылқыларда тіршілік ете алады, сондай-ақ тауықтарда бамблфут (аяқ табанының қабынуы) тудыруы мүмкін. Кейбіреулер денсаулық сақтау қызметкерлерінің иттері антибиотиктерге төзімді S. aureus-тің маңызды көзі болуы керек деп санайды, әсіресе жақсылықсыз жағдайларда. S. aureus сүтті сиырларда маститтің себептерінің бірі болып табылады. Оның үлкен полисахаридтік капсуласы организмді сиырдың иммундық жүйесінен қорғайды.

Ферменттер

S. aureus түрлі ферменттерді, мысалы, фибриногенді фибринге айналдыру процесін жеңілдететін коагулязаны (байланысқан және бос коагуляза) өндіреді, бұл тері инфекцияларында маңызды тромбтардың пайда болуына себеп болады. Гиалуронидаза (тарату факторы деп те аталады) гиалурон қышқылын ыдыратып, таралуына көмектеседі. ДНҚ-ны ыдырататын дезоксирибонуклеаза S. aureus-ті нейтрофилдердің клеткадан тыс тұзақтары арқылы жойылмаудан қорғайды. S. aureus сонымен қатар липидтерді қорыту үшін липаза, фибринді ерітуге және таралуға көмектесетін стафилокиназа, ал сондай-ақ дәріге қарсы тұру үшін бета-лактамаза өндіреді.

Кіші РНК

S. aureus бактериясының вируленттілігін реттеуге қатысатын шағын РНК тізімі кеңейіп келеді. Бұл, мұндай шағын РНК деңгейі жоғары болғанда биоқабықшаның (биопленканың) қалыптасуының артуы сияқты факторлардың әсерінен жеңілдеуі мүмкін. Мысалы, RNAIII, SprD, SprC, RsaE, SprA1, SSR42, ArtR, SprX және Teg49.

ДНҚ-ны жөндеу

Хост нейтрофилдері реактивті оттегі түрлерін өндіру арқылы S. aureus бактериясында ДНК-ның екі жіпті үзілуіне себеп болады. Хостқа инфекция жұқтыру үшін S. aureus хосттың иммундық жүйесінің қорғанысынан туындаған бұл зақымдардан аман қалуы керек. S. aureus бактериясымен кодталған RexAB екі ақуыз кешені ДНК-ның екі жіпті үзілуін рекомбинациялық түрде жөндеуге қатысады. Бактерия биофильмінің матрицасындағы негізгі экзополисахаридтік қосылыстың репрессорын кодтайтын icaR мРНК-ны (mRNA) тағы да зерттеу, 3' UTR-дың 5' UTR-мен байланысуы трансляцияны бастау кешеніне бөгет қойып, RNase III үшін екі жіпті субстратты құрайтынын көрсетті. Бұл өзара әрекеттесу 3'UTR-дағы UCCCCUG мотиві мен 5'UTR-дағы Shine-Dalagarno аймағы арасында жүзеге асады. Мотивті жою IcaR репрессорларының жиналуына және биофильмнің дамуын тежеуге алып келді.

Биофильм

Биофильмдер – бактериялар сияқты микроорганизмдердің бір-біріне жабысып, ылғал беттерде өсуінен құралатын топтар. S. aureus биофильмі гликокаликс шырышты қабатына еніп, тейхоик қышқылдары, жануарлар ақуыздары, клеткадан тыс ДНҚ (eDNA) және кейде полисахаридтік клеткааралық антигеннен (PIA) тұруы мүмкін. S. aureus биофильмі аурудың пайда болуында маңызды рөл атқарады, себебі ол антибиотиктерге қарсы тұру қабілетін арттырып, иммундық жүйеден қашуға көмектеседі. Тағы бір гипотеза бойынша, биофильм матрицасының жағдайлары антибиотиктерге өте төзімді, тұйық күйдегі бактериялық жасушалардың – персистерлердің пайда болуына жағдай жасайды. Жануарлардың антиденелері S. aureus биофильміне тиімсіз болады, себебі антигеннің біркелкі емес таралуына байланысты, антиген биофильмнің бір бөлігінде болуы мүмкін, ал екінші бөлігінде мүлдем болмауы мүмкін.

Классикалық диагноз

Инфекцияның түріне қарай тиісті үлгі алынып, биохимиялық немесе ферменттік сынақтар арқылы нақты анықтау үшін зертханаға жіберіледі. Бастапқыда бағыт беру үшін грамм бояуы жасалады, онда әдеттегі грам-оң бактериялар, шоғырлы кокктер көрінуі керек. Екінші рет, оқшауланған бактерия 7,5% NaCl қосқан селективті орта – манитол тұзы агарында өсіріледі, бұл S. aureus-тің өсуіне және манитолдың ыдырауы мен ортаның pH деңгейінің төмендеуі нәтижесінде сары түсті колониялардың пайда болуына мүмкіндік береді. Бұдан әрі, түр деңгейінде ажырату үшін каталаза (барлық Staphylococcus түрлері үшін оң), коагулаза (фибрин ұйымдалуы, S. aureus үшін оң), ДНҚза (DNase агарында аймақтың тазаруы), липаза (сары түс және жаман иіс) және фосфатаза (қызғылт түс) сынақтары жүргізіледі. Стафилококк тамақтан улану жағдайында, инфекцияның көзі тамақтан бөлінген стафилококктер екенін анықтау үшін фагтық типілеу жүргізілуі мүмкін.

Жедел диагностика және типтеу

Диагностикалық микробиология зертханалары мен анықтамалық зертханалар *S. aureus* іріктемелерінің жаңа ошақтарын және жаңа штамдарын анықтауда маңызды рөл атқарады. Соңғы генетикалық жетістіктер *S. aureus* клиникалық изоляттарын нақты уақытта сенімді және жылдам анықтау және сипаттау техникаларын дамытуға мүмкіндік берді. Бұл құралдар бактериялық таралуды шектеу және антибиотиктерді тиімді пайдалану үшін инфекцияны бақылау стратегияларын қолдауға көмектеседі. Инфекция ошақтарын анықтау үшін сандық ПТР көбірек қолданылуда. *S. aureus* эволюциясын және модификацияланған әрбір антибиотикке бейімделу қабілетін бағалау кезінде "жолақтық" немесе "тізбектік" деп аталатын екі негізгі әдіс қолданылады. Осы екі әдісті ескере отырып, мультилокустық тізбекті типтеу (MLST), импульстік өрістік гель электрофорезі (PFGE), бактериофагтарды типтеу, spa локусының типтеуі және SCCmec типтеуі сияқты басқа әдістер жиірек қолданылады. Бұл әдістердің көмегімен MRSA штамдарының пайда болған жерін және қазіргі орналасқан жерін анықтауға болады. MLST әдісінде aroE, glpF, gmk, pta, tip және yqiL гендерінің фрагменттері қолданылады. Бұл тізбектерге әрбір аллельдік профильді анықтайтын сандар тізбегі беріледі. Бұл әдіс кеңінен таралған болса да, оның бір кемшілігі – жаңа аллельдік профильдерді анықтайтын микроаррайлерді күтіп ұстау, бұл тәжірибе қымбатқа соғады және көп уақытты алады. Дегенмен, оның қолданылуы бүйректерге зиян келтіру қаупі жоғары болғандықтан, даулы мәселе болып табылады. Емдеу ұзақтығы инфекция орнына және ауырлығына байланысты. *S. aureus* бактериемиясын емдеуде рифампицин бұрыннан қолданылып келген, бірақ рандомизацияланған бақыланатын сынақтардың нәтижелері оның стандартты антибиотикалық емдемеден артық емес екенін көрсетті. 1943 жылы пенициллин алғаш рет пайда болған кезде *S. aureus* антибиотиктерге төзімділігі сирек кездесетін. Шындығында, Александр Флемингтің (Лондон Императорлық колледжі) пенициллий саңырауқұлағының антибактериялық белсенділігін байқаған алғашқы Петри табағында *S. aureus* өсірілген. 1950 жылға қарай ауруханадағы *S. aureus* изоляттарының 40%-ы пенициллинге төзімді болды, ал 1960 жылға қарай бұл көрсеткіш 80%-ға жетті. Метициллинге төзімді *Staphylococcus aureus* (MRSA, көбінесе '/m//ɜr//s//ə/’ немесе '/ɛ//m// //ɑːr// //ɛ//s// //eɪ/’ деп айтылады) – көптеген β-лактам антибиотиктеріне төзімділік танытқан *S. aureus* штамдарының бірі. Осы себепті, ванкомицин, гликопептидтік антибиотик, MRSA-мен күресу үшін жиі қолданылады. Ванкомицин пептидогликан синтезін тежейді, бірақ β-лактам антибиотиктерінен айырмашылығы, гликопептидтік антибиотиктер клетка қабырғасындағы аминқышқылдарына бағытталған және оларды байлайды, пептидогликанның тік байланысын қалыптастырмайды. MRSA штаммдары көбінесе ауруханалар сияқты мекемелермен байланысты, бірақ қоғамда жұқтырылған инфекцияларда да жиі кездеседі. Шағын тері инфекцияларын үш антибиотикпен құрастырылған маймен емдеуге болады. Тағайындалатын жергілікті препараттардың бірі – мупироцин, ол *Pseudomonas fluorescens* табиғи түрде өндіретін ақуыз синтезін тежегіш және *S. aureus* мұрын тасымалын емдеуде сәтті қолданылады. Пенициллинге төзімділік пенициллиназа (бета-лактамазаның бір түрі) өндірісі арқылы жүзеге асырылады: пенициллин молекуласының β-лактам сақинасын ажырататын фермент, бұл антибиотиктің тиімділігін жояды. Пенициллиназаға төзімді β-лактам антибиотиктері, мысалы метициллин, нафициллин, оксациллин, клоксациллин, диклоксациллин және флуклоксациллин стафилококк пенициллиназасының ыдырауына төзімді. Метициллинге төзімділік mec оператоны арқылы жүзеге асырылады, ол стафилококк кассеталық хромосомасының (SCCmec) бөлігі болып табылады. SCCmec – *S. aureus* эволюциясының маңызды қозғаушы күші болып табылатын жылжымалы генетикалық элементтер отбасы. Қызығы, бір зерттеу MRSA вируленттілігін құрбан ететінін, мысалы, токсин өндіру және инвазивтілікті, тіршілік ету және биофильмдер құру үшін көрсетті.

Аминогликозидтік антибиотиктер, мысалы канамицин, джентамицин, стрептомицин, стафилококк инфекцияларына қарсы тиімді болған, бірақ штаммдар аминогликозидтердің әсерін тежейтін механизмдерді дамытқанға дейін. Бұл механизмдер протонды амин және/немесе гидроксилдік өзара әрекеттесу арқылы бактериялық 30S рибосомалық суббірлігінің рибосомалық РНК-мен жүреді. Аминогликозидтік төзімділіктің үш негізгі механизмі қазіргі уақытта кеңінен қабылданған: аминогликозидтерді өзгертетін ферменттер, рибосомалық мутациялар және бактериялардан дәрі-дәрмектің белсенді шығарылуы. Аминогликозидті модификациялайтын ферменттер аминогликозидке фосфат, нуклеотид немесе ацетил тобын антибиотиктің амин немесе спирт функционалдық тобына (немесе екі тобына) қосып, оның зарядын өзгертеді немесе рибосомаға байланысуын қиындатады. *S. aureus*-та ең жақсы сипатталған аминогликозидті модификациялайтын фермент – аминогликозид аденилтрансферазасы 4' IA (ANT(4')IA). Бұл ферменттің құрылымы рентгендік кристаллография арқылы анықталған. Фермент канамицин және джентамицин сияқты көптеген аминогликозидтердің 4' гидроксил тобына аденил тобын қоса алады. Гликопептидтік төзімділік әдетте vanA генін алу арқылы жүзеге асырылады, ол энтерококктердегі Tn1546 транспозонында кездеседі және ванкомицинге байланыспайтын альтернативті пептидогликанды өндіретін ферментті кодтайды. Бүгінде *S. aureus* көптеген қолданылатын антибиотиктерге төзімді болды. Ұлыбританияда барлық *S. aureus* изоляттарының 2%-ы ғана пенициллинге сезімтал, ал әлемнің басқа бөліктерінде де жағдай осыған ұқсас. Пенициллинге төзімді *S. aureus*-ты емдеу үшін β-лактамазаға төзімді пенициллиндер (метициллин, оксациллин, клоксациллин және флуклоксациллин) әзірленді және әлі де бірінші қатарлы ем ретінде қолданылады. Метициллин бұл класта қолданылған алғашқы антибиотик (ол 1959 жылы енгізілген), бірақ екі жылдан кейін Англияда метициллинге төзімді *Staphylococcus aureus* (MRSA) жағдайының алғашқы жағдайы тіркелді. Бұған қарамастан, MRSA көбінесе ауруханаларда да сирек кездесетін, 1990 жылдарға дейін, ауруханаларда MRSA таралуы күрт өсті және қазір эндемикалық. Қазір метициллинге төзімді *Staphylococcus aureus* (MRSA) тек адам патогені ғана емес, тері және жұмсақ тіндік инфекциялар (SSTI), пневмония және сепсис сияқты әртүрлі инфекцияларды тудырады, сонымен қатар жануарларда да ауру тудыруы мүмкін, ол малмен байланысты MRSA (LA MRSA) деп белгіленеді. Ауруханада да, қоғамда да MRSA инфекциялары көбінесе β-лактам еместі антибиотиктермен, мысалы клиндамицин (линкозаминдер) және ко-тримоксазол (сонымен қатар триметоприм/сульфаметоксазол) емделеді. Осы антибиотиктерге төзімділік жаңа, кең спектрлі грам-оң антибиотиктерді, мысалы линезолидті пайдалануға әкелді, оның ауызға қабылдауға қолжетімділігіне байланысты. MRSA-мен туындаған ауыр инвазивті инфекциялардың бірінші қатарлы емдемесі қазіргі уақытта гликопептидтік антибиотиктер (ванкомицин және тейкопланин) болып табылады. Бұл антибиотиктермен байланысты бірнеше мәселелер бар, мысалы, тамырға енгізу қажеттігі (ауызға қабылдауға дайындықтар жоқ), уыттылық және қандық тесттер арқылы дәрі деңгейін үнемі бақылау қажеттігі. Сонымен қатар, гликопептидтік антибиотиктер инфекцияланған тіндерге жақсы сіңбейді (бұл ми және ми қабығының инфекцияларында және эндокардитте ерекше маңызды). Гликопептидтер метициллинге сезімтал *S. aureus* (MSSA) емдеу үшін қолданылмауы керек, өйткені нәтижелері нашар. Пенициллинге жоғары төзімділік деңгейі және ванкомицинге төзімділік дамыту мүмкіндігіне байланысты АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы ванкомициннің тиімді пайдалануына қатысты нұсқаулықтарды жариялады. MRSA инфекцияларының таралуының жоғары деңгейі белгілі жағдайларда емдеуші дәрігер инфекция тудырған организм анықталғанша гликопептидтік антибиотикті қолдануды таңдауы мүмкін. Инфекция метициллинге сезімтал *S. aureus* штаммынан туындағандығы расталғаннан кейін емдеу жалғастырылуы мүмкін...

Эфлюкс сорғылары

МРСА антибиотиктерге қарсы тұруды болдырмау үшін қолданатын әртүрлі механизмдердің арасында (мысалы, препаратты белсенділігінен айыру, нысананы өзгерту, өткізгіштікті азайту) ағынды сорғылардың артық өршуі де бар. Ағынды сорғылар – бұл клеткада ксенобиотикалық қосылыстарды шығару үшін физиологиялық тұрғыдан қажетті, мембранаға енген ақуыздар. Олар алты тұқымға бөлінеді, олардың әрқайсысының құрылымы, функциясы және энергия тасымалдау жолы әртүрлі. S. aureus-тің негізгі ағынды сорғылары – MFS (Major Facilitator Superfamily) тобына жататын MdeA сорғысы, сондай-ақ NorA сорғысы және MATE (Multidrug and Toxin Extrusion) тобына жататын MepA сорғысы. Бұл тұқымдар көлік үшін электрохимиялық потенциал мен иондық концентрация градиентін пайдаланады, ал АТФ байланыстыратын кассеталар (ABC) тұқымы энергиясын АТФ гидролизінен алады. Бұл сорғылар көп дәріге төзімді S. aureus (MDR S. aureus) арқылы артық өршіп, нәтижесінде антибиотик клеткадан тысқары шамадан тыс шығарылып, оның тиімділігін жоғалтады. Ағынды сорғылар өткізбейтін биопленкалардың қалыптасуына да маңызды үлес қосады. Ағынды сорғылардың белсенділігін тікелей реттеу немесе олардың экспрессиясын төмендету арқылы төзімді фенотипті өзгертуге және қолданыстағы антибиотиктердің тиімділігін қалпына келтіруге болады.

Тасымалдау

АҚШ халқының шамамен 33% S. aureus тасымалдаушысы, ал шамамен 2% MRSA тасымалдаушысы болып табылады. Тіпті денсаулық сақтау қызметкерлері де MRSA колонизациясын (тасымалдаушысы) болуы мүмкін. S. aureus тасымалдау, ауруханада жұқтырылатын инфекцияның (сонымен қатар нозокомиалды инфекция деп те аталады) және қоғамда жұқтырылатын MRSA инфекциясының маңызды көзі болып табылады. S. aureus иесінің терісінде кездесуі мүмкін, бірақ оның көп бөлігі мұрын жолдарының алдыңғы бөлігі арқылы тасымалданады. Мұрын жолдарының S. aureus-ті ұстап тұру қабілеті, иесінің әлсіреген немесе бұзылған иммунитетімен және бактерияның иесінің туа біткен иммунитетінен қашу қабілетімен байланысты. Мұрын арқылы тасымалдау стафилококк инфекцияларының пайда болуына да себеп болады.

Инфекцияны бақылау

S. aureus (соның ішінде MRSA) жұқпасы көбінесе адамнан адамға тікес жанасу арқылы таралады, бірақ соңғы кезде кейбір ветеринар дәрігерлер инфекцияның үй жануарлары арқылы жұғу мүмкіндігін анықтады, ал қоршаған ортаның ластануы оған салыстырмалы түрде аз әсер етеді деп саналады. Сондықтан, қарапайым қол жуу техникаларын сақтау жұқпаның таралуын болдырмауға тиімді. Қызметкерлердің бір рет қолданылатын алжапқыштар мен қолғаптарды пайдалануы терімен теріге тікес жанасуды азайтады, демек жұқтыру қаупі де төмендейді. Жақында АҚШ-тың көптеген ауруханаларында S. aureus жұқпасының көптеген жағдайлары тіркелді. Патогеннің таралуына денсаулық сақтау қызметкерлерінің гигиенасы жеткіліксіз болған медициналық мекемелерде жағдай жасалады. S. aureus – өте төзімді бактерия, зерттеулер көрсеткендей, ол полиэстерде үш айға жуық тіршілік ете алады; ал полиэстер ауруханалардағы жекелендіру перделерін жасау үшін қолданылатын негізгі материал. Бактериялар денсаулық сақтау қызметкерлерінің қолымен тасымалданады, олар оларды сырттай сау, бірақ S. aureus-тің зиянсыз немесе симбиоздық штаммын тасымалдаушы пациенттен алып, одан кейін емделіп жатқан келесі пациентке жұқтыруы мүмкін. Бактерияның қанға енуі эндокардит, менингит және кең таралған жағдайда сепсис сияқты түрлі асқынуларға әкелуі мүмкін. Этанол MRSA-ға қарсы тиімді дезинфекциялау құралы болып табылады. Этанолмен бірге төртіншілік аммоний қолдану дезинфекциялық әрекеттің ұзақтығын арттыруға көмектеседі. Ауруханалық инфекциялардың алдын алу үшін жүйелі және соңғы тазалау жүргізілуі керек. CO2 NAV жүйелеріндегі жанбайтын спирт буының артықшылығы бар, себебі ол медициналық ортада қолданылатын металдар мен пластиктерге зиян келтірмейді және антибактериялық резистенттілікке ықпал етпейді. Қауымдық MRSA отарлануы мен таралуының маңызды және бұрын анықталмаған жолы – жыныстық қатынас кезінде жұғу. S. aureus 78 °C температурада бір минут ішінде, ал 64 °C температурада он минут ішінде өлтіріледі, бірақ тоңдыруға төзімді. S. aureus-тің кейбір штамдары хлорлы дезинфекцияға төзімді екендігі сипатталған. Мупироцин майын қолдану S. aureus-тің мұрын арқылы тасымалдануына байланысты инфекциялардың таралуын азайтуға көмектеседі. S. aureus бактериясын антибиотиктер немесе антисептиктер арқылы мұрыннан деконтаминациялау хирургиялық жараның инфекциясын азайта алатынына қатысты деректер шектеулі. Әр саланың ең көп таралған бактериялары:Қонақжайлылық индустриясыVibrio parahaemolyticus, S. aureus, Bacillus cereusМедицина индустриясыEscherichia coli, S. aureus, Pseudomonas aeruginosa

Зерттеу

2021 жылға қарай S. aureus-қа қарсы бекітілген вакцина жоқ. Клиникалық сынақтардың алғашқы кезеңдері бірнеше вакцина кандидаттары үшін жүргізілді, мысалы, Nabi компаниясының StaphVax және PentaStaph, Intercell / Merck V710, VRi SA75 және басқалары. Бұл вакцина кандидаттарының кейбіреулері иммундық жауаптар көрсеткенмен, ал кейбіреулері S. aureus инфекциясын күшейтті. Бүгінгі күнге дейін бұл кандидаттардың ешқайсысы S. aureus инфекциясына қарсы қорғаныс қамтамасыз етпейді. Nabi компаниясының StaphVax вакцинасын әзірлеу 2005 жылы III фазалық сынақтар сәтсіз аяқталғаннан кейін тоқтатылды. Intercell компаниясының V710 вакцинасының алғашқы нұсқасы S. aureus инфекциясын дамытқан пациенттер арасында өлім-жүртім мен аурудың жоғары деңгейі байқалғаннан кейін II/III фазасында тоқтатылды. Nabi компаниясының S. aureus вакцинасының жетілдірілген кандидаты PentaStaph 2011 жылы GlaxoSmithKline Biologicals S. A. компаниясына сатылды. PentaStaph-тың қазіргі жағдайы белгісіз. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) құжатында PentaStaph III фазалық сынақ кезеңінде сәтсіз аяқталғаны көрсетілген. 2010 жылы GlaxoSmithKline компаниясы GSK2392103A вакцинасын бағалау үшін 1-фазалық соқыр зерттеуді бастады. 2016 жылдан бастап бұл вакцина белсенді әзірленбейді. Pfizer компаниясының S. aureus төрт антигенді вакцинасы SA4Ag 2014 жылдың ақпан айында АҚШ-тың Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) тарапынан жылдам қарау мәртебесіне ие болды. 2015 жылы Pfizer SA4Ag вакцинасына қатысты 2b фазалық сынақты бастады. 2017 жылдың ақпан айында жарияланған 1-фазалық нәтижелер SA4Ag-ның өте берік және қауіпсіз иммуногенділігін көрсетті. Вакцина 2019 жылдың маусымына дейін клиникалық сынақтан өтті, ал 2020 жылдың қыркүйегінде жарияланған нәтижелер операциядан кейінгі қан ағыны инфекциясының айтарлықтай төмендеуін көрсетпеді. Вакцина әзірлеумен қатар, МРСА-ны қоса алғанда, антибиотиктерге төзімді штаммдарға қарсы тиімді болатын емдеудің баламалы әдістерін әзірлеу үшін зерттеулер жүргізілуде. Альтернативті емдеу әдістерінің мысалдары – фаг терапиясы, микробқа қарсы пептидтер және иесіне бағытталған терапия.

Стандартты штаммдар

Зерттеулерде және зертханалық сынақтарда S. aureus-тің бірқатар стандартты штаммдары (кейде "типтік мәдениеттер" деп те аталады) қолданылады, мысалы:

+ Staphylococcus aureus стандартты штаммдары Атауы NCTC ATCC Сақталған жылы Ескерме Оксфорд H 6571 9144 1943 Пенициллиннің тиімділігін тексеруге және бастапқыда пенициллин бірлігін анықтауға қолданылатын стандартты штамм. Rosenbach 12973 29213 1884 EUCAST антимикробтық тұрақтылықты сынау үшін стандартты штамм.