Кіріспе
Калифорнияның жергілікті этникалық тобы, АҚШ Луисено немесе Пайомкавичум - Калифорнияның жергілікті халқы. Олар 16 ғасырда испандықтармен алғашқы байланыс кезінде оңтүстік Калифорнияның жағалау аймағын мекендеген. Луисеньо тілінде олар өздерін "Батыс халқы" дегенді білдіретін Payómkawichum (сонымен қатар Payómkowishum деп те жазылады) деп атайды. "Payómkawichum Сан-Луисанос деп атала бастады, ал кейіннен испан миссионерлері осы Сан-Луис-Рей миссиясына жақын болғандықтан, Луисанос деп атады. Бүгінде оңтүстік Калифорнияда орналасқан Луисено тайпаларының алты федералды түрде танылған тайпасы бар, олардың барлығы резервациямен. Басқа бір ұйымдасқан топ федералды түрде танылмаған.
The Luiseño or Payómkawichum are an Indigenous people of California who, at the time of the first contacts with the Spanish in the 16th century, inhabited the coastal area of southern California, ranging 50 mile (80 km) from the present day southern part of Los Angeles County to the northern part of San Diego County, and inland 30 mile (48 km). In the Luiseño language, the people call themselves Payómkawichum (also spelled Payómkowishum), meaning "People of the West." "the Payómkawichum began to be called San Luiseños, and later, just Luiseños by Spanish missionaries due to their proximity to this San Luis Rey mission. Today there are six federally recognized tribes of Luiseño bands based in southern California, all with reservations. Another organized band is not federally recognized.
Колонияландыру алдындағы кезең
Пайомкавичумдар тамақ пен киіммен қамтамасыз ету үшін бірқатар табиғи ресурстарды тиімді пайдаланды. Олардың табиғи ортамен тығыз қарым-қатынастары болды. Олар жергілікті өсімдіктердің көп түрін пайдаланып, тұқым, жидектер, жаңғақтар, жемістер мен көкөністердің көптеген түрлерін жинап, әр түрлі және пайдалы тағамдар жеді. Сонымен қатар, бұл жерде көптеген жануарлар түрлерін мекендеген, олар аң мен тері үшін аңшылыққа ұшыраған. Оқырман-аңшылар антилопаларды, мысықтарды, бұғыларды, бұғыларды, қашарларды, бұғыларды, түлкілерді, тышқандарды, тау арыстанын, қояндарды, орман тышқандарын, өзен саңырауқұлақтарын, жер саңырауқұлақтарын және көптеген түрлі жәндіктерді аулаған. Луисенолар Калифорниялық балықтардың ағып шыққан уын пайдаланады. Калифорниядағы жергілікті топтардың басым көпшілігінің байланыс алдындағы популяциясы туралы бағалаулар айтарлықтай өзгерді. 1920 жылдары А. Л. Кройбер 1770 жылы Луисено халқының (оның ішінде Хуанено) саны 4000-5000 деп есептеген; 1910 жылы ол халықты 500 деп бағалаған. Тарихшы Реймонд К. Уайт 1960 жылдары жасаған еңбегінде тарихи тұрғындардың саны 10 000-ды құрайтынын ұсынды. 1820 жылы туған Пабло Так "бәлкім ауызша тарих пен ресми жазбалардан" испандықтар келгенге дейін Пайомкавичум аумағында шамамен бес мың адам өмір сүргенін жазған.
Миссияның мерзімі
1769 жылы Калифорнияда алғашқы испан миссионерлері құрылды. 30 жылға жуық уақыт бойы Пайомкавичум халқы "өздерінің дәстүрлі жерлерінің батыс бөлігіндегі тау үсті мен жағалаудағы аңғарларда тұратын" және "эль-Камино-Реалдағы жерлері арқылы солтүстік пен оңтүстікке қарай жылжитын кервандардың үнемі шабуылға түсуіне куә болған".
Америка кезеңі
Соғыстан кейін Пайомкавичум басшылары өздерінің жерлерін қорғау үшін Темекула және Сан-Луис-Рей келісімдеріне қол қою туралы келіссөздерге кірісті, бірақ келісімдер ратификацияланбады. Калифорния штатын қабылдағаннан кейін штат ақ американдықтарға Индиандарды басқару және қорғау туралы заңға сәйкес Калифорнияның жергілікті тұрғындарына келісімшарт бойынша құлдыққа түсуге рұқсат берді. 1882 жылы Темекуладағы үйлерді құрту схемасының егжей-тегжейі ашылғаннан кейін президент Честер А. Артурдың басқаруымен тағы бір рет резервация құруға рұқсат берілді. Интернат-мектеп бағдарламалары Пайомкавичумды бағыныштылық пен американдық мәдениетке сіңіру үшін құрылды, олардың балалары Риверсайдтағы Шерман үнді мектебінде оқыды. Паума, Пала және Ринкон топтары өз балаларын жергілікті мектептерге оқуға жіберу құқығын талап етті. 1890 жылдары Пала резервациясының айналасында асыл тастар табылды, қызғылт турмалин, пегматит және морганит берилл (соңғысы өз түріндегі асыл тастың алғашқы ашылуы). Роза турмалин тез арада ең жоғары экспорттық тауарға айналды, өйткені Цинь әулетінің жесір император қызы Циси 1902 жылы асыл тастың жоғары бағасын берді, ол 1911 жылға дейін, жесір қайтыс болғанға дейін тайпаның негізгі экспорты болды. Payómkawichum-ге 1980 жылдары заңдастырылғаннан кейін олардың резервацияларында құмар ойындармен айналысуға рұқсат берілді, бұл оларға 2000 жылдары резервацияларында бірнеше казино құруға мүмкіндік берді, соның ішінде Pala Casino Resort and Spa (2000), Pechanga Resort & Casino (2002) және Harrah's Resort Southern California (2004). Бұл жаңа байлық Печанга тобына Сан-Диего спорт аренасына, қазір Печанга аренасы деп аталатын, атау құқығын сатып алуға мүмкіндік берді. 2007 жылдың қазан айында Калифорнияда болған орман өрттері кезінде Пумача өрті Ла-Холла үнді резервациясын қиратып, резервацияның 92% -ын жойды. Мемлекеттік және федералды агенттіктер тайпаның нысандарын қайта құруға көмек көрсетті және тайпа тұрғындары келесі жылдың соңына дейін резервацияға оралды.