Кіріспе

Сонора шөлінің жергілікті американдық халқы

Тохоно О’одам (/θɔːnɔː /’ɔːθəm, /toʊ/, /honoʊ /’ɔːtəm, /’oʊtəm/; О’одам тілінде) – Сонора шөлінің жергілікті американдық халқы. Олар негізінен АҚШ-тың Аризона штатында және Мексиканың солтүстік бөлігіндегі Сонора штатында қоныстанған. АҚШ федералды түрде мойындаған тайпа – Тохоно О’одам ұлты. Тохоно О’одам ұлты оңтүстік Аризонада орналасқан Тохоно О’одам үнді резервациясын басқарады. Ол АҚШ-тағы үш округтің – Пима, Пиналь және Марикопа округтарының – аумағын қамтиды. Тохоно О’одам жері Мексиканың Сонора штатына дейін созылады.

Атауы

Тохоно О'одхам тайпасының үкіметі мен халықтың көпшілігі 1980 жылдан бері Папаго тарихи атауын қабылдамайды. Олар өздерін Тохоно О'одхам деп атайды, яғни "шөл халқы" дегенді білдіреді. Аризона университетінің кампусындағы Аризона мемлекеттік мұражайында орналасқан Этнотарихи зерттеулер кеңсесі О'одхам халқының тарихи құжаттамасын жүргізіп жатыр, ол 17 және 18 ғасырлардағы испан-О'одхам қарым-қатынастарын талқылайтын колониялық құжаттардың аудармаларын ұсынады. О'одхам музыкасы мен билерінде "көңіл тартатын әсем рәсімдік заттар" мен пау-ву сияқты үлкен салтанаттар жоқ. Олардың орнына, ақ саз жағады. О'одхам әндеріне қатты ағаштан жасалған сыңғырлағыштар мен кері тілген тоқыма себеттерге барабан соғу сүйемелдейді, екеуі де дыбыссыз болып, "шөлдің топырағына сіңіп кетеді". Биде құрғақ топыраққа жалаңаяқ тыныш секіріп, адымдап жүру ерекшеленеді, көтерілген шаң атмосфераға көтеріліп, жаңбыр бұлттарының қалыптасуына көмектеседі деп сендіріледі.

Қоғам

Қоғам отбасына баса назар аударды, және әрбір мүшесінің атқаратын нақты рөлі болды. Әйелдер азық-түлік дайындаумен айналысып, оның көп бөлігін жинады, бірақ барлық мүшелер көмектесті. Отбасындағы үлкен қыздар әр таңда су әкелуге жауапты болды, қыздары болмаса, бұл міндет әйелге жүктелер еді. Әйелдер себет тоқыды, олла сияқты қыш ыдыстар жасады. Ерлер шаруашылық жұмыстарының көп бөлігін атқарды және аң аулады. Ересек ерлер бигхорн қойы сияқты ірі малға аң ауа, ал жас ерлер мен балалар ұсақ малға аң ауа. Көптеген елді мекендерде емші болып табылатын, көбінесе ер адамдардан болатын маман болды. Шешімдерді ерлер бірлесіп қабылдады, ал ақсақалдар ең беделді болды. Ортақ тіл мен тарихқа ие болғанына қарамастан, о'одамдар өз жерлерінде шала байланыста болды. Адалдық ауылға, адамдарға емес, ауылға болды. Дегенмен, о'одамдар көршілерімен жақсы қарым-қатынаста болды. Олар жақын ауылдармен жиі кездесіп, сыртқы тайпалармен соғысқанда олармен бірігіп тұратын. Жарыстар, сауда, әлеуметтік жиындар мен әңгімелер жиі өткізілетін шаралар еді.

Кіші топтар

Олар пималармен тілдік тамыр бөлісіп, көршілес тайпалардың тілдерін түсіне алса да, мұндай тайпалар ең жақсы жағдайда алыс туыстар деп саналды. Тіпті о'одхамның ішінде тілдік және мәдени айырмашылықтар болды, бұл топтардың еркін бірігуіне әкелді. Әр топтың шығу тарихы, тілдік ерекшеліктері мен сыртқы келбеті әр түрлі болды. Адамның қай топқа жататынын басқа айырмашылықтардан гөрі оның қай жерде тұрғаны анықтайды. 1700 жылдары еуропалықтар тайпаларды жіктей бастағанда, кем дегенде алты топ болған. Топтардың нақты саны авторларға байланысты әр түрлі. Келесі жіктеу Эрик Уинстонның 1994 жылғы О'Одхам туралы оқулығынан алынған және жеті топты, сондай-ақ кейбір кіші топтарды қамтиды. және ет көзі ретінде ұсталған құс секілді. Тамақ дайындау кезінде шұңқырларда өсімдіктерді бумен пісіру, ашық отта ет пісіру болды. Сагуаро кактусының жемісі аса маңызды тағам болды. Орақ маусым айында басталады; ауылдар сагуароның тұрақтарына орақ уақытында барады. Сагуароның ұзындығы 6 метрге жуық екі қабырғасы біріктіріліп, куибит деп аталатын орақ құралын жасайды. Содан кейін олар жаңа жиналған жемісті бірнеше сағат бойы қайнату арқылы қалың сиропқа дейін кемітеді, өйткені жаңа жеміс ұзақ сақталмайды. Жемістердің шайы да, шырыны да бар. Жемістердің мол көлемі жиналады; 1929 жылы 600 отбасы арасында үлгілі өнім жиналды. Орақ аяқталған соң, әр отбасы аз мөлшерде сироп әкеліп, оны дәрігер ашытатын. Бұл жаңбыр жаудыру үшін мерекелеуге себеп болды. Әңгімелер айтылатын, билер биіліп, әндер айтылатын. Әр адам сагуаро шарабын ішкен. Ал содан кейін арақ ішіп алған адам қасиетті деп саналатын, ал оның арманына түскен кез келген түс жамандық әкеледі деп саналатын. Бұл О'Одхамдар арақ ішкен жалғыз күн еді. Аризона штатының Тусон қаласындағы Миссия бағында о'одхтардың аймақтары бар, онда еуропалықтардың қоныстанғанға дейінгі және кейінгі тағамдар мен шаруашылық әдістері көрсетілген. Бұл маусымдық жаңбырды ұстап тұратын алаптарға егуді қамтиды. Дәстүрлі тайпалық тағамдар табиғаттан алынған өнімдер мен өздері өсірген өнімдердің үйлесімділігі. Табиғатта Тохоно О'Одхамдар қоян, мескейт ағаштарының шырыны мен ұнын (ұнын ағаш қабықтарын ұсақтап жасайтын), хола кактустарын және бұталарды жейтін. Ауыл шаруашылығының басқа да түрлерін егіп, дәнді дақылдар, бақша, тепари дәндерін жейтін. О'Одхамның жерлері үй шаруашылықтарына бөлініп, кейбір "артық" жерлер 1888 жылғы Доуес актісі бойынша америкалықтар еместерге сатылып кеткен кезде, аймаққа әртүрлі діни топтар кірді. Пресвитериан миссионерлері о'одхамдарды өз діндеріне айналдыру үшін католиктер мен мормондармен жарысып, мектептер мен миссионерлік мекемелер құрды. Үлкен фермерлер мақта өнеркәсібін құрып, бастапқыда көптеген о'одхтарды ауыл шаруашылығы жұмысшылары ретінде жұмысқа алды. АҚШ-тың 19-шы ғасырдың аяғы мен 20-шы ғасырдың басында жүргізілген федералды үнді саясаты бойынша үкімет жергілікті балалардың үнді мектеп-интернаттарына баруын талап етті. Олар ағылшын тілін қолдануға, христиан дінін ұстануға және өздерінің тайпалық мәдениеттерінің көп бөлігін тастауға мәжбүр болды. Қазіргі кездегі тайпалық үкімет, 1930 жылдары 1934 жылғы Үндістанды қайта ұйымдастыру туралы заңға сәйкес құрылған, ол коммерциялық, миссионерлік және федералды араласудың жылдарын көрсетеді. Федералды үкімет тайпаларды өз үкіметтерін қайта құруға шақырса да, АҚШ-тың сайлау жүйесі мен құрылымына негізделген модельдерді мақұлдады. Мақсат - индейлерді "нағыз" америкалықтар етіп қалыптастыру еді, бірақ интернаттар, әдетте, тек төменгі деңгейдегі үй және ауыл шаруашылығындағы жұмыс үшін ғана дайындықты ұсынды, бұл ауылдық жерлерде қол жетімді жұмыс орындарына тән. "Ассимиляция" ресми саясат болды, бірақ толық қатысу мақсат емес еді. Интернат-мектеп оқушылары АҚШ-тың сегрегациялық қоғамында көшбасшы емес, экономикалық жұмысшы ретінде жұмыс істеуі керек еді. Тохоно О'Одхам жиырма бірінші ғасырға дейін көптеген дәстүрлерді сақтап қалды және әлі күнге дейін өз тілінде сөйлейді. Алайда ХХ ғасырдың соңынан бастап АҚШ-тың бұқаралық мәдениеті О'Одхамның салт-дәстүріне еніп, кейде оларды құртты, өйткені олардың балалары технология мен басқа да жаңа үрдістерді қабылдады.

Денсаулық

1960 жылдардан бастап, тайпаның егін шаруашылығына үкіметтің араласуы Тохоно О’одхам тайпасының мүшелерін дәстүрлі өсімдіктерге негізделген тамақтанудан жоғары майлы және калориялы тағамдарға көшуге итермеледі. Үкімет тайпаның су көзін жабу арқылы, бұл жергілікті халықтың дәстүрлі егін өндіруіне тосқауыл қойды. Осының салдарынан тайпа мүшелері арасында 2-ші типті қант диабеті кеңінен тарады. Өңделген тағамдарға көну нәтижесінде, 2-ші типті қант диабетінің көрсеткіштері күрт өсті, тайпаның ересек халқының шамамен 60 пайызы осы аурумен күресуде.

Тохоно О’одхам қауымдастығы болашақта туындауы мүмкін мәселелермен күресу үшін, үкімет араласқанға дейін тайпада болған жүйелерді қайта жаңартуға күш салуда. Бұл жергілікті халық өздерінің су пайдалану құқықтарын қалпына келтіруді талап ету арқылы, тайпа үшін дәстүрлі егіндерді тиімді өндіре алуға ұмтылуда. Сонымен қатар, тіпті жергілікті Бабоквивари бірыңғай мектеп округіндегі мектептерде де, түскі ас бағдарламаларының сапасы қайта қарастырылып, дені сау тағамдарға қажеттілікті күшейтуге баса назар аударылуда.

Мәдениетті жаңғырту

Тохоно О'одхамның мәдени ресурстары, әсіресе тілі қауіп төніп тұр, бірақ Америка Құрама Штаттарындағы көптеген басқа да аборигендік топтарға қарағанда олардың мәдениеті мықтырақ. Жыл сайын ақпан айында ұлт астанасында дәстүрлі "Селс Родео" және "Шеру" шараларын өткізеді. Селс округінің родеосы 1938 жылы құрылғаннан бері жыл сайын ұйымдастырылып келеді. Бұл шара жылқыға мініп, мал бағу және басқарудың дәстүрлі шеберліктерін тойлайды. Көркем өнер саласында Майкл Чиаго және қадірлі Леонард Чана О'одхамның дәстүрлі іс-әрекеттері мен көріністерін бейнелеген суреттерімен кеңінен танылды. Чиаго Хёрд мұражайында көрме өткізді, сондай-ақ "Аризона магистральдары" журналы мен Аризона университетінің баспаларына мұқаба суреттерін салған. Чана Тусон қалалық жазушы Бёрд Бейлордың кітаптарына иллюстрациялар жасады және Тохоно О'одхам ұлтының ғимараттарына монументалды суреттер салды. 2004 жылы Хёрд мұражайы Дэнни Лопеске алғашқы мұра сыйлығын табыс етті, ол шөлдегі халықтың өмір салтын сақтап, оған өмір бойы үлес қосуы үшін берілді. Америкалық үндістердің ұлттық мұражайында (NMAI) Тохоно О'одхам бастапқы көрмеде өкілдік етілді, ал Лопес көрмеге батасын берді.

Тусондық үнді мектеп

Тохоно О’одхам балалары ағылшын тілін үйрену және еуропалық-америкалық өмір салтына бейімделу мақсатында құрылған индей балалар үйлеріне қатысуға міндетті болды. Аризона Daily Star газетінің тарихшысы Дэвид Лейтонның мәлімдемесіне сәйкес, Тохоно О’одхам балалары Тусон үнді балалар үйінде оқыды. Бұл балалар үйі 1886 жылы құрылды, сол кезде Америка Құрама Штаттарының Пресвитериан шіркеуінің ұлттық миссиялар кеңесінің бастығы Т.К. Кирквуд Тусон қалалық кеңесінен Аризона университеті салынатын жерге жақын жерді сұрады. Қалалық кеңес Үй миссиялар кеңесіне жерді жылына 1 доллар төлеммен 99 жылға жалға беруге рұқсат берді. Кеңес Санта-Крус өзенінің жағасындағы жерді алғашқы пионер Сэм Хьюзден сатып алды. Жаңа мекеме 1888 жылы 54 ұл мен қызбен ашылды. Жаңа, діни бағытты ұстанып, білім беретін балалар үйінде ұлдар ағаш өңдеу және шаруашылық сияқты ауылдық кәсіптерді, ал қыздар тігін және сол кездегі шаруашылыққа қатысты басқа да дағдыларды үйренді. 1890 жылы қосымша ғимараттар салынды, бірақ мектепке деген сұранысқа қарай, ол тым кішкентай болып шықты, сондықтан кейбір студенттерді қабылдаудан бас тартуға тура келді. Балалар үйіне қаржы жинау және оны кеңейту үшін басшысы Тусон қаласымен көшелерді жөндеу және күтіп ұстау жөнінде келісім шарт жасады. Ресми түрде Тусон үнді оқу мектебі деп аталғанымен, "көздерінің түсіне, жынысына қарамастан, кез келген адам", егер ол "христиандық көшбасшы немесе азамат болып дамуға мүмкіндік көрсетсе және оның білім беру қажеттіліктері мектеп басшылығының пікірінше, басқа қолжетімді ресурстардан гөрі осы мектепте жақсырақ қанағаттандырылса" қабылдануға құқылы болды.

Тохоно О'Одхам халқы

Америка Құрама Штаттарындағы Тохоно О’одхам ұлты өз халқының бастапқы Сонора шөлінің бір бөлігін қамтитын резервацияда қоныстанған. Ол он бір ауданға бөлінген. Бұл жер қазіргі Аризона штатының үш округіне – Пима, Пиналь және Марикопа округтеріне жатады. Резервацияның жер көлемі – , бұл АҚШ-тағы үшінші ең ірі үнді резервациясы (Навахо ұлты және Уинта мен Орай үнді резервациясынан кейін). 2000 жылғы халық санауы бойынша резервация аумағында 10 787 адам тұрды. Тайпаның тіркеу кеңсесінің мәліметі бойынша халық саны 25 000 адамды құрайды, оның 20 000-ы Аризонадағы резервация аумағында тұрады.

Үкімет

Ұлт үш тармақты жүйемен басқарылады. Атқарушы билікке төраға және вице-төраға кіреді, олар елдің ересек мүшелерімен сайланады. Олардың конституциясына сәйкес, сайлаулар шағын О’одхам қауымдастықтарының құқықтары қорғалуын, сондай-ақ ірі қауымдастықтар мен отбасылардың мүдделерін қамтамасыз ету үшін күрделі формула бойынша өткізіледі. Заң шығарушы билікке тайпалық кеңес кіреді, ол он екі округтен әрқайсысынан екі өкілден тұрады. Үшінші тармақ – сот билігі, оған бес судья кіреді. Қазіргі төраға – Нед Норрис-младший, вице-төраға – Вавален Сондерс, заң шығарушы төраға – Тимоти Хоакин Гу Ачи, ал бас судья – Дональд Харви. Бұл туралы мәліметті Ұлттың веб-сайтынан табуға болады.

Жерлер

Басқа тайпалар сияқты, Тохоно О’одхам да американдық фермерлердің, қоныс аударушылардың және теміржолдардың жерге жасаған қысымын сезінді. Құжаттама нашар болды, және көптеген мүшелер өз жерлерін жазбаша өсиеттама қалдырмады. 2009 жылы TOCA өзінің Desert Rain Café ресторанын ашты. Себетке тоқу – төрт күн мен түнге созылатын жаңбыр тойларында қолданылатын, маңызды мәдени ерекшелік болды. Бұл себеттер сондай-ақ күнделікті қолданысқа, тағам сақтауға немесе дайындауға арналды. Мекеменің бастапқы кезеңінде Джонсон резервациядағы шеберлер үшін әртінбі күндері апта сайын сабақтар өткізді. Бір себетті жасауға бір жылға дейін уақыт кетіп, оның себебі – себеттерде қолданылатын талшықтарды жинап, дайындау қажеттігі және Тохоно О’одхам ұлтының тарихын көрсететін суретті жасау. Себеттерге қажетті материалдар – Юкка шөбі және шайтан тырнағы сияқты аймаққа тән шөптер, сондай-ақ тегіс ұшты пышақ және пышақтан тұрады.

Мартин Лютер Кингтің индейлер резервациясына алғашқы сапары

2017 жылдың 2 сәуірінде «Аризона Daily Star» газетінде тарихшы Дэвид Лейтон Мартин Лютер Кингтің алғаш рет үнді резервациясына, Тохоно О’одхам үнді резервациясына сапар жасағанын айтты. 1959 жылдың 20 қыркүйегінде Мартин Лютер Кинг Лос-Анджелестен Тюсонға ұшып келіп, жексенбі кешкі форумында сөз сөйледі. Сол күні кешке ол Аризона университетінің аудиториясында «Өмір сүруге тамаша уақыт» деген тақырыпта лекция оқыды, қазір бұл зал Centennial Hall деп аталады. Форумнан кейін Кингке қабылдау ұйымдастырылды, онда ол көпұлтты «Саутсайд Пресвитериан» шіркеуінің пасторы Каспер Гленнпен таныстырылды. Кинг бұл түрлі нәсілдік құрамдағы шіркеуге қызығушылық танытып, келесі күні оны баруға ниет білдірді. Ертесіне таңда Гленн Кингті Plymouth станциялық вагонына мінгізіп, «Саутсайд Пресвитериан» шіркеуіне апарды. Онде Гленн Кингке шіркеудің түрлі нәсілдік қауымдастығының суреттерін көрсетті, олардың көп бөлігі сол кезде Тохоно О’одхам тайпасының мүшелері еді. Гленн есінде сақтайды, суреттерді көрген соң Кинг: «Мен ешқашан үндістердің қонысына бармағанмын, сондай-ақ ешқашан үндістермен жақсырақ танысу мүмкіндігі болған жоқ», – деді. Содан кейін ол жақын жердегі резервацияға апаруды сұрады, бұл оның кенеттен туған қалауы еді. Екі адам Ажо жолымен сол кезде Папаго үнді резервациясы деп аталған, қазір Тохоно О’одхам үнді резервациясына сапарлады. Тайпалық кеңес кеңсесіне келгенде, тайпа басшылары Кингті көріп таң қалды және оның оларға келуіне өте қуанды. Кинг олармен сөйлесуге асықты, бірақ сұрақтарын ойластырып қойды. «Олармен бөліскен әр нәрсе оны қатты қызықтырды», – деді Гленн. Содан кейін олар Селлстегі жергілікті Пресвитериан шіркеуіне барды, ол мүшелері ұлттық Пресвитериан шіркеуінен қаражат алып, жақында салынған еді. Кинг пастор Тоусандпен сөйлесу мүмкіндігіне ие болды, ол Кингпен кездесуге өте қуанды. Тюсонға қайтып келе жатқанда, «Кинг үндістермен кездесуге мүмкіндік алғаны үшін алғысын білдірді», – деп есіне алды Гленн.