Кіріспе

Гайана мәдениетінің көрінісі – Гайанада туған немесе оған байланысы бар адамдардың романдары, поэзиясы, пьесалары және басқа да шығармаларын қамтиды. Бұрынғы Британдық Гвиана болғандықтан, британ тілі мен стилі Гайанадан шыққан жазбаларға әсерін тигізе береді, олар ағылшын тілінде және Гайана креолінде жазылады. Көші-қон Гайана диаспорасының өміріне қатысты көптеген туындылардың пайда болуына себепкер болды.

Еуропалық перспектива

Гуана туралы жазылған алғашқы кітап, 16 ғасырда сэр Уолтер Рэлидің "Гуананың зор, бай және әдемі империясының ашылуы" (Маноаның ұлы және алтын қаласының – испандықтар Эльдорадо деп атайды – және Эмерия, Аромая, Амапая және басқа да елдердің провинциялары, олардың билеушілерімен қатар, көршілес жатқан (Роберт Робинсон: Лондон, 1596)) еді. Еуропалық зерттеушілер мен миссионерлердің көптеген саяхат жазбалары жарияланды. Гиананың сирек қоныстанған, табиғаты таза шөлдері қазіргі гиандық әдебиет үшін қызығушылық тақырыбы болып табылады. Осы оқиғаны елдің ең алғашқы романдарының бірінен – Джеймс Родуэйдің "Гвиананың жабайы жерлерінде: екі әйел туралы зерттеу" (1899) – кездестіруге болады.

Гвианалық дауыс

Гайана тарихы көбінесе иммиграция арқылы қалыптасқан, ал жазбаларда жиі құлдық пен шартты жұмыс, сондай-ақ түрлі иммигранттар тобының мәдениеті тақырыбы көтеріледі. Гайананың ең ерте және танымал авторларының бірі – Эдгар Миттелхолцер, «Корентиннің күркірі» (1941) кітабының авторы. Оның туындылары көбінесе нәсілдер аралық қатынастар мәселесін, әсіресе еуропалық және еуропалық емес гайяналиқтар арасындағы шиеленісті қарастырады. 1945 жылы жарық көрген «Kyk Over Al» әдеби журналын А. Дж. Сеймур редакциялаған, онда Гайана мен Батыс Индиядан поэзия және басқа да туындылар жиналған. 20 ғасырдың ортасында поэзия британдық отаршылдықтан тәуелсіздік алғаннан кейін гайяналиқтардың ұлттық ерекшелігін білдіру және елге тән стиль қалыптастыру құралы ретінде қызмет етті. 20 ғасырдың ортасындағы антиколониалдық және пролетариаттық көзқарастардың саяси ахуалы социализмге қызығушылықты күшейтті, нәтижесінде гайяналиқ контексте бұл тақырыпта жазылатын болды. Социалистік әдебиетті Халықтық прогрессивтік партия сатып алып, таратып, осыған байланысты заң шығарушы орган «Қажетсіз жарияланымдар туралы» жарлықты қабылдап, мұндай кітаптарға тыйым салды. Сол кездегі саяси белсенділер, мысалы, Эуси Кваяна, Чедди және Джанет Джаган, плантация жұмысшылары арасында бейресми сабақтар өткізіп, білім беруді және саяси идеологияны кеңейтті. Тарихшы және зиялы Уолтер Родни ең көп танылған еңбегі – «Еуропа Африканы қалай кемсіртті» (1972) кітабы. Ол көп саяхаттап, дәріс беріп, пан-африканизмді қолдады және әлсіздердің жақтасы болды. Родни 1974 жылы Гайанаға оралды және оппозициялық қозғалыста белсенділік танытты, бұл 1980 жылы оның қаза тауып кеткеніне әкелді. Уолтер «Жаңа әлем тобымен» байланыста болды, ол 1963 жылдан 1972 жылға дейін жарық көрген «Жаңа әлемдік шолу» журналын шығарған гайяналиқ ғалымдардың тобы болды. «Жаңа әлемдік шолу» Кариб бассейніндегі ғалымдарға даму, социализм және басқа да аймақтық мәселелерді зерттеуге, сондай-ақ «өлеңдердің, шолулардың және түсініктемелердің бастапқы жарияланымдарына» мүмкіндік берді. Президенттік лауазымда болған кезде Форбс Бернхэм Гайанада әдебиет пен өнерді насихаттап, 1972 жылы Кариб теңізі өнері фестивалін ұйымдастырды, онда Кариб аймағының өнері көрсетілді. Майкл Аббенсеттс – Ұлыбританиядағы театр және теледидар үшін туындылар жазған белгілі драматург, оның жұмыстарының ішінде 1978 жылдан 1979 жылға дейін BBC телеарнасында көрсетілген «Империя жолы» драмалық сериясы бар.

Түпкүлкілік ықпал және тіл

Гайанадағы жергілікті халықтар алғашқы еуропалық зерттеушілермен қарым-қатынас жасаған кезде жазба тілді қолданбады, бірақ олардың ауызша дәстүрлері мен мәдениеті сол кезден бері әртүрлі деңгейде құжатталған және қазіргі Гайана әдебиетінде сақталып қалған. Ескі жазбалар автордың америкалықтармен қарым-қатынасының сипатын көрсетеді, мысалы, миссионерлер жергілікті руханилықты христиандық контекстіне бейімдеуге тырысты немесе отаршылдық билік органдары өз мүдделеріне қарай өзгертіп көрсетті, алайда бұл жазбалардың өзі зор тарихи құндылыққа ие. В. Х. Бретт және Уолтер Рот 1800 жылдардың соңы мен 1900 жылдардың басында әртүрлі америкалық тайпаларымен болған тәжірибелері туралы маңызды еңбектер жазды. Жергілікті тілдер ағылшын тіліне (сондай-ақ Гайана креол тіліне немесе португал тіліне) ұшырады, бірақ оларды қайта жандандыру жөніндегі күш-жігерге жазбаша норманы құру және сөздіктерді жинақтау кірді. Тілді сақтау ісіне үкімет, индейлер ісі жөніндегі бюро, Гайана университеті және түрлі үкіметтік емес ұйымдар қатысуда. Христиан миссионерлерінің жұмысы әртүрлі америкалық тілдерге Киелі кітапты аударуға мүмкіндік берді.

Үндістанның ықпалы

Гуяна әдебиетіне келісімшарт бойынша жұмыс істеген үндістердің ұрпақтары да маңызды үлес қосқан. Ең белгілі жазушылары – Джозеф Рахомон және Шана Ярдан.

Әдебиет сыйлығы

Гайана әдебиеті сыйлығы 1987 жылы президент Десмонд Хойт тарапынан жергілікті әдебиетті дамыту мақсатында құрылды. Сыйлықтар екі жылда бір рет төмендегі номинациялар бойынша табыс етіледі: үздік көркем проза кітабы, үздік тұңғыш көркем проза кітабы, үздік өлеңдер жинағы, үздік тұңғыш өлеңдер жинағы және үздік пьеса. Гайана сыйлығын университет қызметкерлері мен Гайана Ұлттық кітапханасының бас кітапханашысынан құралған комиссия басқарады. Сыйлық жеті жылдық үзілістен кейін 2023 жылы қайта жаңғыртылды. Жеңімпаздардың арасында Уилсон Харрис, Фред Д'Агиар, Дэвид Дабиден, Рой А. К. Хит, Д. Гокарран Сукхдео, Паулин Мелвилл, Иан Макдональд, Сирил Дабиден және Руэл Джонсон бар.

Гайана поэзиясы сыйлығы

Белгілі жеңімпаздардың қатарында Фред Д'Агуар, Грейс Николс және Иан Макдональд бар.

Кариб бассейні әдебиеті үшін Гайана сыйлығы

2010 жылы Гайана үкіметі Гайана сыйлығының басқару комитетіне Кариб теңізі елдерінің азаматтары (CARICOM мемлекеттері, Ұлт Достастығының Кариб аймағы, Нидерланд Антиль аралдары) жазған, фантастика, поэзия және драма категорияларындағы алғашқы Гайана әдебиет сыйлығын беру үшін қаражат бөлді. Басылған кітаптар қатысуға құқылы болды.

Басқа

Нью-Йорк қаласында орналасқан Вордсворт МакЭндрю сыйлығы Гайана мәдениетімен байланысты әдеби және өзге де жетістіктерді марапаттайды.