Кіріспе

ReserVec – 1950 жылдардың аяғында Ferranti Canada компаниясы Trans Canada Airlines (TCA, қазіргі Air Canada) үшін жасаған компьютерлік брондау жүйесі. Бұл, әлемдегі алғашқы осындай жүйе болып есептеледі және АҚШ-тағы SABRE жүйесінен шамамен екі жыл бұрын жасалған. Ferranti компаниясы жүйенің басқа әуе компаниялары да пайдаланатынына үміттенгенімен, одан әрі сату орын алмады және жүйенің әзірлеу жұмыстары тоқтатылды. Транзисторлық схемалардың маңызды бөлігі Ferranti Packard 6000 компьютерінде тиімді пайдаланылды, ол кейіннен Еуропада ICT 1904 ретінде кеңінен сатылымға түсті.

Өмірбаян

1950 жылдардың басында әуе тасымал индустриясы қарқынды өсімге ұшырады. Бір бронь жасауға кететін уақыт – 90 минуттан астам – маңызды шектеуші фактор болып табылды. TCA компаниясы брондаулардың әдетте Торонтодағы орталықтандырылған брондау орталығына үштен жетіге дейін қоңырау шалуды қамтитынын анықтады, онда телефон операторлары алдағы бір айға жоспарланған барлық рейстердің жағдайын үлкен тақтада қарап шығатын. Бұл мерзімнен кейін бронь жасау мүмкін болмады, сондай-ақ агент рейстің толы ма, бос па екенін ғана біле алатын. Екі орынды броньдау одан да қиын болды, операторға сол рейстің «рейс картасын» файлдағы шкафтан іздеу қажет болды. 1946 жылы American Airlines компаниясы бұл мәселені автоматтандыру арқылы шешуге бел буды, телефондық коммутациялық жүйелерге негізделген қарапайым электромеханикалық компьютер – Reservisor-ді енгізді. Reservisor-дің жаңа нұсқаларында ұшу туралы ақпаратты алдағы уақытта сақтау үшін магниттік барабан жүйелері болды. Жүйенің соңғы нұсқасы – Магнетрондық Reservisor 1956 жылы орнатылып, алдағы бір айға дейін күніне 2000 рейстің деректерін сақтай алды. Кейіннен Reservisor бірнеше әуе компанияларына, сондай-ақ қонақүй брондаулары үшін Sheraton компаниясына және тауар-материалдық есепке алу үшін Goodyear компаниясына сатылды.

ТСА эксперименттері

TCA Резервизер туралы хабардар болған, бірақ оның сақталатын ақпарат көлемі бойынша шектеулі мүмкіндіктері және тіпті сәтсіздік деңгейінің жоғары болуы оларды әсер қалдырмады. Сонымен қатар, Резервизер брондау жүйесінің жұмыс істеу тәсілін де өзгерткен жоқ: билет сатушылар әлі де орталық брондау қызметіне қоңырау шалып, сұрақтарына жауап алу үшін (көбінесе делдал арқылы) Резервизер операторымен сөйлесуге мәжбүр болды. TCA байланыс инженерлерінің бірі Лайман Ричардсоннан брондау мәселесін зерттеуді сұрады, ол тез арада компьютерлік шешімнің ғана қарастырылуға лайық екеніне келді. Содан кейін TCA Торонто университетінің FERUT компьютерінде прототиптік жүйе құруға келісімге келді, бұл 1952 жылы Ұлыбританияның ядролық қару зертханалары бюджетті қысқарту салдарынан одан бас тартуға мәжбүр болған Манчестер Mark 1 компьютері еді. FERUT негізіндегі жүйе 1953 жылы көрсетілді және жақсы нәтижелер берді; бағдарламаланған логика және деректерді сақтау/құрастыру жақсы жұмыс істесе де, кіріс/шығыс жүйесі күрделі мәселе тудырып, механикалық Резервизерден ешқандай артықшылық бермеді. Бұдан әрі, Ferut вакуумдық түтіктерге негізделгендіктен, Резервизерден сенімді емес еді, бұл экспериментке дейін TCA-ның басты алаңы болды. Ричардсон негізгі идеяның дұрыс екеніне сенімді болды және екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Монреальге көшіп келгенде радар саласында танымал Роберт Уотсон Уотт құрған консалтингтік фирма Adalia Ltd. аясында университеттің есептеу орталығының бірнеше инженерлерімен команда құрды. Олар жаңа құрылған Ferranti Canada компаниясының электроника тобымен байланысқа түсті, олар кіріс/шығыс және сенімділік мәселелерін шешуге қабілетті екендерін сезінді. Ferranti арнайы перфокарта жүйесін қолданатын «транзакторы» (терминал) ұсынды. Билет сату кеңселеріндегі брондау агенттері әртүрлі таңдауларды белгілеу үшін карталарды қарындашпен сызып, содан кейін оны транзакторына енгізді, ол сызықтарды оқып, картаның жиегіне осы кодтарды перфорациялады. Карталар кез келген операторлардан жиналып, әдеттегі карта оқығышқа берілді, ол оларды телефон желілері арқылы «жоғары жылдамдықпен» тікелей орталық брондау компьютеріне жіберді. Компьютер транзисторлық логиканы пайдаланып құрастырылды, бұл түтіктердің жануына байланысты тоқтау уақытын болдырмады. Мұндай жүйе алғаш рет Ferranti компаниясының Канада Әскери-теңіз күштері үшін салған DATAR жүйесінің сенімділігін арттыру мақсатымен ұсынылған және олар оның тиімділігіне сенімді болды. TCA қызығушылық танытып, алты прототиптік транзакторын құру үшін 75 000 доллар бөлді. 1957 жылы олар телефон желілері арқылы FERUT-қа қосылып, эксперименттік брондау бағдарламасы қайта іске қосылды. Демонстрация толыққанды сәтті аяқталды; пайдаланушылар сұраныстарын жылдам жіберуге мүмкіндік алды және Ferut рейстерді брондау, өзгерту, сұрау және тоқтату мүмкіндігін Резервизерге қарағанда едәуір жылдамдықпен орындады.

Қатысу

Кейбір қосымша даму және жоспарлау жұмыстары жүргізілді, бірақ 1959 жылы TCA 2 миллион долларға (2000 жылы 12 миллион доллар) 350 транзакциялық құрылғыдан тұратын және оларды орналастыру үшін қажетті барлық байланыс жабдықтарын қамтитын жүйеге келісім жасады. Ferranti сондай-ақ IBM де қарастырылған болатын, бірақ компьютерлік жүйе бойынша келісімшартты жеңіп алды. Жаңа машина 25 биттік сөз негізінде құрылған, оның 1 біті теңдік тексеруіне, ал 24 біті деректерге арналған, сондай-ақ 4,096 сөздік негізгі жадымен жабдықталған, кейіннен 8,192 сөзге дейін кеңейтілді. Жадыны бес магниттік барабан (оның бірі қосалқы) құрады, әрқайсысы 32,768 25 биттік сөздерді сақтады, сонымен қатар алты магниттік лента құрылғысы болды. Жай жүктеме теңгеру бағдарламалық жасақтамасы сұрауларды екі процессорға – Кастор мен Полюксқа – бағыттап, осылайша компьютердің толық жүйесі Гемини болып аталды. 1960 жылдың соңында жүйеге атау беру үшін TCA ішінде өткізілген сайыс нәтижесінде жүйе "ReserVec for Reservations Electronically Controlled" деп аталды. Транзакциялық құрылғыларды орнату 1961 жылдың сәуірінде басталды, ал Торонтодағы брондау кеңсесінде компьютерді орнату тамыз айында аяқталды. Жүйе 1961 жылдың 18 қазанында сынақтан өтті, ал келесі жыл ішінде транзакциялық құрылғылар орнатылған сайын қосымша билет сату кеңселер қосылды. 1962 жылдың тамызына қарай жүйе толыққанды жұмыс істеді, ал 1963 жылдың 24 қаңтарында қолмен жүзеге асырылатын жүйелерден ReserVec жүйесіне көшу аяқталды. ReserVec-ті пайдалану брондау кеңсесіндегі қызметкерлер санын 230-дан 90-ға дейін азайтты және бұрын операторларға қосылу үшін қажет болған мыңдаған телефон желілерін сатуға мүмкіндік берді. Сұраудан жауап алу уақыты бір секундқа дейін қысқаруы мүмкін, бірақ жүктеме кезінде ең нашар жағдайда екі секундқа дейін ұзарады. Жүйе жалпы секундына 10 транзакцияны өңдей алатын. Бұл жүйені American Airlines компаниясы шамамен бір уақытта қолданған SABRE жүйесімен салыстыру қызықты. SABRE 1953 жылы тәжірибелік жоба ретінде басталып, 1957 жылы ресми келісімшартқа қол қойылды. Жүйе алғаш рет 1960 жылы іске қосылды және 1964 жылдың желтоқсанында брондау функцияларын өз мойнына алды. Осылайша, екі жоба да бір уақытта басталғанмен, ReserVec екі жылға ертерек аяқталды. ReserVec 4 миллион долларға тұрса, SABRE одан 10 есе қымбатқа түсті. Сонымен қатар, SABRE процессоры 10 есе жылдам болғанымен, ReserVec күніне 80 000-100 000 транзакцияны ең көп дегенде екі секундтық кешігумен өңдеді, ал SABRE тек 26 000 транзакцияны үш секундқа дейін кешігумен өңдеді. Алайда, SABRE-ден айырмашылығы, ReserVec жолаушылар туралы ақпаратты сақтамады, оны қолмен өңдеу қажет болды. Осы қажеттілікті қанағаттандыру үшін TCA "Pioneer" деп аталатын екінші жүйені қосты, ол ReserVec-тің үш әріпті жолаушы кодтарын Burroughs D 82 компьютерінде (алғашқыда АҚШ әскери мақсаттар үшін жасалған) сақталған жолаушылар туралы толық деректермен байланыстыра алды. Pioneer жүйелері тек Торонто мен Монреаль кеңселерде орнатылды, ал кіші кеңселер пайдаланушы туралы ақпаратты сақтау үшін қағаз жүйесін пайдалануды жалғастырды. ReserVec тоғыз жыл бойы TCA-ның барлық брондауларын жүзеге асырды, орташа есеппен жылына 120 секундқа тоқтады. Алғашында күніне 60 000 транзакцияны өңдеуге арналған, ол алғаш іске қосылғанда 80 000-100 000 транзакцияны, ал 1970 жылға қарай 600 000-нан астам транзакцияны өңдеді. Кейіннен ReserVec I деп аталған жүйе 1970 жылдың соңында Univac негізіндегі жаңа ReserVec II жүйесімен алмастырылды, ол перфокарталарды алмастырған шағын компьютерлік терминалдарды қамтыды.

Өте жақсы сатылым

Ферранти, енді Ферранти Паккард ретінде, машинаны басқа әуе компанияларына өзгеріссіз сатуға тырысты. АҚШ нарығы IBM және Univac компаниялары толыққанды бақылауда ұстағандай көрінді, бірақ Еуропада мұндай жүйе болған жоқ, онда бірнеше әуе компаниялары АҚШ-тағы жаңалықтарды қызығушылықпен қадағалап отырды. Gemini-ді Феррантидің Ұлыбританиядағы сату бөлімі Еуропаға тікелей сата алатын еді. Бірақ, Ұлыбританиядағы бас кеңсе өз шешімін бастапқыдан құруға бейімделді. Нәтижесінде, Ұлыбритания жүйесі ешқашан іске қосылмады; Ферранти жылдар бойы залалға ұшырағаннан кейін компьютерлік бөлімінің барлығын сатуды шешкен кезде ол әлі де дамырылып жатты. Дегенмен, еңбек бекер кеткен жоқ. Инженерлік команда Канадалық басшылықты мейнфрейм нарығының төменгі сегментіне арналған бизнес-компьютерді дамытуға көндірді. Олар ReserVec жүйесін қосымша жабдықтармен кеңейтіп, көп тапсырмалылықты тікелей қолдауға мүмкіндік берді, сондай-ақ жүйенің модулдігін арттыру үшін түрлі өзгерістер енгізді, бұл оны пайдаланушылардың кең ауқымы үшін тартымды етті. Жаңа Ferranti Packard 6000 сатылымы басталғанда, Ұлыбританиядағы бас кеңсе жобаны Ұлыбританиядағы компьютерлік бөлімдерін сату кезінде келісімді жақсарту үшін пайдаланды, осылайша жобаны өндірісті жүзеге асырған ICT компаниясына тапсырды. Бұл Канадалық қызметкерлердің наразылығын тудырды, олардың көпшілігі жұмыстан кетіп қалды. FP 6000, ICT 1904 болып өтті, ол 1960 және 70-жылдары 3000-нан астам сатылған ұқсас машиналардың бірі еді.