Кіріспе

Өнерді мәдени бірегейлік еткен қала

Өнер қаласы (немесе өнерлі қала, жеке өнер сөзімен) – өнерді мәдени бірегейлігінің орталық ерекшелігі ретінде мойындаған және оған бағытталған елді мекен. Өнер қалалары экономикасының, өмір сүруінің және туризмінің маңызды бөлігін өнер мәдениетін қалыптастыру арқылы қамтамасыз етеді. Мұндай қалалардағы азаматтардың үлкен бөлігі өнер саласында белсенді қатысады. Санта-Фе, Нью-Мексико, АҚШ-тағы өнер қаласының мысалы болып табылады, онда 5000-нан астам суретші жыл бойы қала шегінде тұрады, жыл ішінде көптеген өнер шаралары, 10 мұражай мен 100 галереяны қоса алғанда, өнер орталықтары, сондай-ақ сабақтар, білім беру семинарлары мен конференциялар өтеді. Еуропалықтар «өнер қалалары» деп атаған тағы бір қала – Италияның Тоскана аймағындағы Флоренция, ол Ренессанс өнерінің және Микеланджело мен Леонардоның туған жері. Бұл термин Танглвуд сияқты өнер фестивальдерінің орталықтарына, сондай-ақ Огайо штатының Нельсонвилл сияқты шағын қалаларға да қолданылады, олар өнерге бағытталған қала алаңындағы дәстүрлі керамика мен халық өнеріне негізделген көркемдік бірегейлігіне адал.

Тарих

Бірнеше мыңжылдықтарға соққан азаматтық тарихтың даму барысында, пайда болған қалалар әртүрлі мәдени жолдарды таңдады. Кейбір қалалар әдейі мәдениетті әскери күш, өндіріс немесе стратегиялық маңыз сияқты басқа жетістіктерден жоғары қоятын имидж жасауға тырысты. Бұл тұрғыдағы ең көрнекті мысал – Грекиядағы Афина қаласы. Ол Спартаның мәдениетке қарсы даму үлгісіне қарамастан, өнерге баса назар қойған алғашқы танымал қала болды. Спарта азаматтарына әскери емес қызметтер мен кәсіптерге тыйым салынған еді. Афина содан бері қала құрылысында көптеген үлгілерге шабыт берді. Гелленизм мен эллинистік идеялар көптеген қалаларды өнерге негізделген, суретшілер мен шеберлермен толы, жергілікті, аймақтық және халықаралық деңгейде өнерге зор ықпал ететін Афинаны үлгі алуға жетеледі. Александрия, Константинополь және Феррара, Неаполь, Палермо, Болонья және Перуджа сияқты көптеген ортағасырлық итальян қала-мемлекеттері – өнер қалаларының мысалдары. Виктория дәуірінде индустриализацияның басталуымен, Ұлыбританияда Уильям Моррис, Америкада Торо және Уолт Уитман сияқты өнер жақтастарының ықпалымен өнер қалаларының шағын қайта жаңғыруы орын алды. Бұл қайта жаңғыру Франк Ллойд Райт сияқты сәулетшілердің жұмысы арқылы толыққанды жүзеге асты. Олар шеберлер класын қолдау, халықтық өнерді дамыту және жергілікті табиғи материалдарды пайдалану арқылы 1970 жылдардан бері өнер қалаларының ауылдық қайта жаңғыруына ықпал етті.

Өнер қалаларының негізгі элементтері

Өнер қалаларының кем дегенде он негізгі кластері бар. Олардың ішінде қаланың орталығы саналатын, өнер шоғырланған аймаққа бірнеше нәрсе кіреді: өнер галереялары, сонымен қатар өнер саяхаттарын ұйымдастыру; жергілікті материалдарды қолданатын қолөнер шеберханалары; театрлар мен театрлық ұжымдарға арналған жайлар, халық өнерін оқыту және көрме өткізу орындары; жергілікті өндірілген өнер туындылары сатылатын кафелер; кем дегенде үштен беске дейін өнер кооперативтері; тарихи ғимараттар, тиісті қайта жаңартылып, тарихи маңызын сақтай отырып, тарихи ақпараттармен толықтырылған; кем дегенде екі немесе үш өнер қорының кеңсесі; қала жоспарлаушылары мен қалалық әкімдігімен бірлесе жұмыс істейтін өнер кеңесі; және қала тұрғындарының көптеген өкілдерін қамтитын, өнерге қатысты күнделікті сабақтар, сондай-ақ семинарларға студенттер мен туристерді тартатын оқу орталықтары. Көбінесе, мұндай қалаларда 2000 тұрғынға бір мұражай шамасында болады. Сондай-ақ, өнерге құштар туристерді тартатын қалаларды анықтау үшін жүргізілетін зерттеулердің нәтижелері маңызды. Кейбір елдерде өнер қалаларына ұлттық мәдени органдардан ресми мәртебе беріледі.

АҚШ-та

Әлем бойынша туристер кем дегенде жиырма қала, қалашық немесе ауылды өнер қалалары деп мойындайды. Америкада кем дегенде 100 қала тұрақты түрде есімдерге ие, ал Канадада 10 қала бар. Мұндай тізімге театрлық шаралармен танымал қалалар (Стратфорд, Ниагара көлінде), музыкалық шаралар (Тангелуд, Вудсток), бір көркемдік саласында жұмыс істейтін шеберлердің көптеп шоғырланған жерлері (Нелсонвилл, Огайо; Нортпорт, Алабама; Портленд, Мэн; Оксфорд, Миссисипи; Браттлеборо, Вермонт); немесе көптеген суретшілердің, актерлердің немесе жазушылардың тоғысқан жерлері (Нантакет, Мартаның жүзімдігі, Нортгемптон, Массачусетс штатындағы Провинстаун) кіруі мүмкін. Сонымен қатар, ауылдық аймақтардағы кейбір университет қалалары, мәдени шаралардың көптігі арқасында, өнер қалалары ретінде әлемдік даңққа ие болды (Итака, Нью-Йорк; Чапел-Хилл, Солтүстік Каролина; Таос, Нью-Мексико; Желто-Спрингс, Огайо; және Джексон, Вайоминг).

Канадада

Канададағы ең танымал өнер қалалары: Стратфорд, Онтарио, Канаданың Стратфорд фестиваліне және ірі Шекспир театрлық қауымдастығына отан; сондай-ақ, Джордж Бернард Шоу және басқа Эдвард дәуірі драматургтерінің, мысалы, Галсвортидің шығармаларын сақтайтын Шоу фестивалінің үйі – Отариодағы Ниагара-он-де-Лейк, тарихи мағынасы бар 18 және 19 ғасырлардағы ғимараттарды қайта жаңғырту, костюм және драма сабақтары, академиялық конференциялар, жыл бойына жүзеге асырылатын өнер жобалары – бәрі де бес мұражайы мен 14 000-нан кем халқы бар қалада. Банф қаласында Банф өнер орталығы анимацияға ерекше назар аударатын қысқаметражды фильмдер фестивалін өткізуге мүмкіндік беретін маңызды орталық болып табылады, сонымен қатар өнер және қолөнер фестивальдері, көптеген шеберлерге арналған жабдықтар бар, бұл бұрынғы шалқары ауылдық аймақты жаһандық өнер орталығына айналдырды. Одан бөлек, суретшілер жақын маңдағы жеңілдетілген жатақтарда бір ай бойы тұрып, музыка, театр, әдебиет аудармалары және мультимедиа салаларында жаңа туындылар жасайды, бұл өнер қауымдастығының арасындағы ынтымақтастықты қамтамасыз етеді.

Еуропадағы

ЕЭК жиырма жылдан астам уақыттан бері ЮНЕСКО зерттеулеріне сүйене отырып, тұрақты даму қалалары бағдарламасы аясында тарихи және өнерлік маңызы бар қалалар мен кішкентай қалаларға "өнер қалалары" деген мәртебе беріп келеді.