Кіріспе

Электр сымдарының түрі

Алюминийлі құрылыс сымдары – алюминийлі электр өткізгіштерін пайдаланатын тұрғын үйлерді салуға немесе үйлерді электрмен жабдықтауға арналған электр сымдарының бір түрі. Алюминий салмағына шаққанда мыстан жақсы өткізгіштікке ие, сондықтан қуат желілерін, оның ішінде жоғары кернеулі электр беру желілерін және жергілікті қуат тарату желілерін, сондай-ақ кейбір ұшақтардың электр жүйелерін орнату үшін де қолданылады. Электр компаниялары 1800 жылдардың соңынан 1900 жылдардың басына дейін қуат желілерінде электр беру үшін алюминий сымдарын пайдаланған. Ол мыс сымдарға қарағанда арзан және жеңіл. Алюминий электр қуатын беру және тарату саласында бүгінгі күнге дейін басым материал болып табылады. Солтүстік Америкадағы тұрғын үй құрылысында алюминий сымдары 1960 жылдардан 1970 жылдардың ортасына дейін, мыс бағасының өте жоғары болған кезеңде, үйлерді толық сымдау үшін қысқа мерзімге қолданылды. Сол кездегі электр құралдары (розеткалар, қосқыштар, шамдар, желдеткіштер және т.б.) алюминий сымдарының ерекше қасиеттерін ескере отырып жасалмаған, сондай-ақ сымның өзіне байланысты да бірқатар мәселелер туындады, бұл алюминий сымдарымен жасалған монтаждарды проблемаларға бейім етті. Осы мәселелерді азайту үшін сымдар мен құралдарға қатысты өндіріс стандарттары жаңартылды. Ескі алюминий сымдары бар үйлерде өрт қаупі болуы мүмкін. Коммунистік Шығыс Германияда (ГДР, 1945-1990) мысты импорттаудың қымбаттығына байланысты, сымдарға алюминий немесе мыс қапталған алюминий сымдары ("AlCu Kabel") қолданылуы тиіс болды. Ол кезеңде барлық құралдар алюминийге арналған болғанмен, 1990 жылы стандартты Батыс Еуропа жабдықтары қолжетімді болғанда және мемлекеттік кәсіпорындар (Volkseigener Betrieb) жабылып қалғанда бұл аяқталды.

Материалдар

Алюминий сымдары электр өткізгіші ретінде ұзақ жылдар бойы қолданылып келді, әсіресе 1880 жылдардың соңында салына бастаған қазіргі заманғы электр тарату жүйелеріне байланысты, электрмен жабдықтау желілерінде кеңінен пайдаланылды. Алюминий сымдары бірдей ток күшін өткізу үшін мыс сымдарына қарағанда қалың болуы керек, бірақ нақты қолданысқа қарай мыс сымнан арзанрақ. Электр өткізгіштері үшін қолданылатын алюминий қорытпаларының өткізгіштігі бірдей көлденең қимасы бар мысқа қарағанда шамамен 61% ғана, бірақ алюминийдің тығыздығы мысқа қарағанда 30,5% төмен. Осыған сәйкес, бір фунт алюминийдің ток тасымалдау қабілеті екі фунт мысқа тең. (lc=y) көрсеткішіне қарағанда, алюминий сымдары бірдей өткізгіштікке ие мыс сымдарынан сегіз есе арзан. Алюминий сымдарының жеңілдігі, әсіресе, оларды электрмен жабдықтау жүйелерінде пайдалануға өте ыңғайлы етеді, себебі электр желілерін ұстап тұратын тіреулер немесе құрылымдар бірдей ток күшін тасымалдау үшін сымдардың салмағының жартысын ғана көтере алады. 1960 жылдардың басында Солтүстік Америкада тұрғын үйлердің құрылысы қарқынды дамып, мыс бағасы өскен кезде, үйлердегі төмен жүктемелі тармақ тізбектері үшін қолданылатын кішкентай өлшемдегі AA 1350 алюминий қорытпасынан алюминий құрылыс сымдары жасалды. 1960 жылдардың соңында AA 1350 алюминий қорытпасынан жасалған құрылыс сымдарының тармақтық тізбектерге қосылуында проблемалар мен ақаулар пайда бола бастады, нәтижесінде осы қорытпаны құрылыс сымдары үшін пайдалану қайта қарастырылды және алюминий құрылыс сымдарын өндіру үшін жаңа қорытпалардың қажеттілігі анықталды. Бірінші 8000 сериялы электр өткізгіш қорытпасы, кейбір қолданыстарда әлі де кеңінен қолданылады, 1972 жылы «Aluminum Company of America» (Alcoa) компаниясы жасап, патент алды. Бұл қорытпа, AA 8030 (1973 жылы Olin компаниясы патент алған) және AA 8176 (1975 және 1980 жылдары Southwire компаниясы патент алған) мыс сияқты механикалық қасиеттерге ие. Бұрын қолданылған AA 1350 қорытпасынан айырмашылығы, осы AA 8000 сериялы қорытпалар ANSI C119.4:2004 стандартында сипатталған стандартты ток циклы сынағынан немесе ток циклы суға батыру сынағынан (CCST) кейін де өздерінің кернеуге төзімділігін сақтайды. АА 8176 қорытпасы оттау дәрежесіне байланысты 30% дейін созылуы мүмкін, кері қайту әсері аз және жоғары беріктікке ие (суық өңделген AA 8076 сымы үшін). 1970 жылдардың ортасына дейін орнатылған алюминий сымдары бар үйде (1972 жылға дейінгі алюминий сымдарының қоры толығымен пайдаланылуға рұқсат етілген) электр қуатын беруге арналған ескі AA 1350 қорытпасынан жасалған сымдар болуы мүмкін. AA 1350 алюминий қорытпасы механикалық қасиеттеріне байланысты үйдегі тармақтық тізбектердің сымдарында проблемаларға бейім болды, бұл сол кездегі электр құрылғыларының нашар жұмыс істеуімен және сапасыз монтажбен байланысты ақауларға әкелді. 1977 жылғы Беверли-Хиллс кешкі клубындағы өрт нашар орнатылған алюминий сымдарынан туындаған маңызды оқиға болды.

Заманауи құрылыс

Қазіргі заманғы құрылыстағы алюминийлі құрылыс сымдары АА 8000 сериялы алюминий қорытпасымен (кейде «жаңа технология» алюминийлі сымдар деп аталады) жасалады, бұл талаптар Ұлттық электр кодексі (NEC) сияқты салалық стандарттарда белгіленген. Солтүстік Американың көп бөлігінде заманауи тұрғын үй құрылысында #8AWG-ден үлкен калибрлі алюминий сымдарын пайдалану кең таралған. Алюминий сымдары тұрғын үйлерде төмен кернеулі желілер үшін қолданылады, яғни электр желісінен ғимаратқа дейінгі сымдар. Олар жергілікті электр компаниялары белгілеген материалдар мен әдістермен орнатылады. Сондай-ақ, АА 8000 сериялы алюминий қорытпасынан жасалған үлкен алюминийлі құрылыс сымдары электр желілерінде (мысалы, электр желісінен қызметтік панельге дейінгі сымдар) және ірі тармақ тізбектерінде қолданылады, оларға кіретін нәрселер: қосалқы панельдер, плиталар, кір жуғыш машиналар және кондиционерлер. АҚШ-та Ұлттық электр кодексіне сәйкес, 15 А немесе 20 А тармақты тізбектерге АА 8000 сериялы алюминий қорытпасынан жасалған қатты алюминий сымдарын қолдануға рұқсат етіледі. Сымның аяқталуы алюминийге арналған болуы керек, бұл кейде қиындық тудыруы мүмкін. Бұл әсіресе сымды сымға бұрап жалғау жасағанда маңызды мәселе болып табылады. 2017 жылғы мәліметтерге сәйкес, көптеген бұрауыш коннекторлары, тіпті мыс пен алюминий сымдарын жалғауға арналғандары да, алюминийден алюминийге жалғаулар үшін жарамды емес. Бір ғана ерекшелік – Канадада қолданылатын, бірақ АҚШ-та UL стандарты бойынша мақұлданбаған Marette #63 немесе #65 коннекторлары. Сонымен қатар, алюминий сымдарының келесімі алюминий қорытпаларының жоғары қарсылығына байланысты, бірдей тізбек үшін қолданылатын мыс сымдарынан үлкен болуы керек. Мысалы, стандартты шамдарды қуаттандыратын 15 А тармақты тізбек NEC стандартына сәйкес #14AWG мыс құрылыс сымымен немесе #12AWG алюминий құрылыс сымымен орнатылуы мүмкін. Дегенмен, Солтүстік Америкада тұрғын үй құрылысында кішкентай қатты алюминийлі тармақ тізбектерінің сымдарын пайдалану өте сирек. Бұл жалғаулардың бұзылуына бірнеше себеп болуы мүмкін. Екі негізгі себеп – дұрыс емес орнату (нашар сапалы жұмыс) және 1960-1970 жылдарда қолданылған алюминий сымдары мен аяқталулардың кеңею коэффициенттерінің айырмашылығы, әсіресе аяқталу электр құрылғысының болат бұрандасы болған жағдайда. Қауіптер ескі алюминийлі қатты тармақ тізбектерінің сымдарымен байланысты (No. 8 AWG-ден кішкентай).

Қате қондырғылар

1960 және 1970 жылдары орнатылған алюминий сымдарының көптеген қосылымдары дұрыс орнатылған болса, қазірге дейін ешқандай мәселесіз жұмыс істеп келеді. Дегенмен, болашақта мәселелер туындауы мүмкін, әсіресе бастапқыда қосылымдар дұрыс орнатылмаған жағдайда. Дұрыс емес орнату немесе нашар сапалы жұмыс істеу мыналарды қамтиды: сымдарды тазаламау, коррозияға қарсы құралдарды жақпау, сымдарды терминал бұрандаларына орамай немесе дұрыс бағытта орамау, сондай-ақ қосылыс бұрандаларын жеткілікті күшпен бекітпеу. Қосылыс бұрандасына тым көп күш салынған жағдайларда да мәселелер туындауы мүмкін, себебі бұл сымды, әсіресе жұмсақ алюминий сымды зақымдайды.

Кеңейту және жыртылу коэффициенті

Алюминий сымдарына қатысты мәселелердің көп бөлігі әдетте ескі (1972 жылға дейінгі) AA 1350 қорытпасынан жасалған қатты алюминий сымдарымен байланысты, олар кейде «ескі технологиялық» алюминий сымдары деп аталады. Бұл сымдардың қасиеттері мыс сымдарына немесе қазіргі AA 8000 сериялы алюминий сымдарына қарағанда айтарлықтай көп кеңею мен жиырылуға себеп болады. Ескі қатты алюминий сымдарында «қисаю» деп аталатын қасиетке байланысты мәселелер де болды, ол сымның жүктеме кезінде уақыт өте келе қайтымсыз деформациялануына немесе босаңсуына әкеледі. 1970-ші жылдардың ортасына дейін қолданылған алюминий сымдарының қисаю деңгейі біршама жоғары болды, бірақ одан да маңызды мәселе мыстың жоғары бағасы алюминий сымдарын пайдалануға итермеледі, нәтижесінде розеткалар мен қосқыштар сияқты құрылғылардағы қосылыстарда толық мыстан емес, мыс жалатылған болат бұрандалар қолданылды. Алюминий мен болаттың жылулық жүктеме кезіндегі кеңею және жиырылу жылдамдықтары айтарлықтай өзгеше болғандықтан, байланыс босаңсуы мүмкін, әсіресе бұрандалардың жеткіліксіз тартылу күшімен орнатылған және уақыт өте келе алюминийдің қисаюымен күштірек болатын ескі қосылыстарда. Босаң байланыс уақыт өте келе нашарлайып, байланыстағы контактілік ауданның азаюына, қызып кетуге және сым, бұранда және сым астындағы құрылғы өткізгіштері арасында металларалық алюминий-темір және алюминий-мыс қосылыстарының пайда болуына әкеледі. Бұл жоғары кедергілі түйісуге және қосымша қызуға соқты. Көптеген адамдар бұл мәселенің себебі – тотығу деп санайды, бірақ зерттеулер көрсеткендей, тотығу бұл жағдайларда маңызды рөл атқарған жоқ.

Электр құрылғыларының номиналды мөлшері

1960 жылдары қолданылған көптеген электр құрылғыларында кішкентай, қарапайым болаттан жасалған терминал бұрандалары болды, бұл сол кезде қолданылған алюминий сымдарын осы құрылғыларға қосуды үлкен қиындықтарға ұшыратуы мүмкін еді. 1960 жылдардың соңында алюминий сыммен пайдалануға арналған құрылғылар стандарты ретінде CU/AL (мыс-алюминий деген мағынаны білдіреді) деген құрылғы спецификациясы жасалды. Кейбір құрылғыларда сымды сенімдірек ұстап тұру үшін үлкен, ойыс бұрандалы терминалдар қолданылды. Алайда, CU/AL қосқыштары мен розеткалары алюминий сыммен жеткілікті жақсы жұмыс істемеді, содан кейін CO/ALR (түзетілген мыс-алюминий деген мағынаны білдіреді) деген жаңа спецификация құрылды. Бұл құрылғылар алюминийге ұқсас металл ретінде әрекет ететін және одан ұқсас деңгейде кеңейетін мыс бұрандалы терминалдарды пайдаланады, сонымен қатар бұрандалардың ойыстары да тереңірек жасалған. CO/ALR белгісі тек стандартты жарық қосқыштары мен розеткалары үшін қолжетімді, ал CU/AL – автоматтық қосқыштар және ірі жабдықтар үшін стандартты қосылу белгісі болып табылады.

Окистену

Көптеген металдар (алтын сияқты кейбір ерекшеліктерден басқа) ауаға ұшырағанда оңай тотығады. Алюминий оксиді электр тогын өткізбейді, керісінше, электр оқшаулағышы болып табылады. Осының салдарынан, оксид қабаты арқылы электрондардың ағыны айтарлықтай шектелуі мүмкін. Дегенмен, оксид қабатының қалыңдығы бірнеше нанометр ғана болғандықтан, көп жағдайда қосымша кедергі байқалмайды. Алюминий сымы дұрыс орнатылғанда, механикалық байланыс оксидтің жұқа, сынғыш қабатын бұзып, тамаша электр байланысын құрайды. Егер бұл байланыс босатылмаса, оттегі байланыс нүктесіне еніп, қосымша оксид түзе алмайды. Электр құрылғысының бекіту бұрандасына жеткіліксіз күш қолданылса немесе құрылғылар CO/ALR (немесе кемінде үзіліс және үлкен жабдықтар үшін CU/AL) стандартында болмаса, алюминий сымының байланысы нашар болуы мүмкін. Сонымен қатар, ескі алюминий сымы мен болат бұрандалардың жылулық кеңею деңгейлерінің айырмашылығынан байланыс уақыт өте келе босап, сымда қосымша оксид пайда болуына мүмкіндік беруі мүмкін. Алайда, алюминий сымының қосылыстарындағы ақаулардың себебі ретінде тотығу маңызды фактор емес екені анықталды. АҚШ Тұтынушылардың қауіпсіздігі комиссиясы (CPSC) қазіргі уақытта "тұрақты жөндеу" үшін екі нұсқаны ғана ұсынады. Көбінесе сынақтан өткен әдіс – COPALUM коннекторлары деп аталатын арнайы қысыммен бекітілетін жалғауыштарды пайдалану. 2011 жылдың сәуір айынан бастап CPSC AlumiConn деп аталатын кішкентай шұңқырлы жалғауыштарды да мойындады. CPSC сым ұрықтарын шұңқырлармен қосуды уақытша жөндеу деп санайды және тіпті уақытша жөндеу ретінде арнайы орнату процедураларын ұсынады, сондай-ақ жөндеуге тырысу кезінде қауіптер болуы мүмкін екенін ескертеді. COPALUM коннекторлары мыс пен алюминий сымдары арасында суық дәнекерлеуді жасауға арналған арнайы қысыммен бекіту жүйесін пайдаланады және тұрақты, техникалық қызмет көрсетуді қажет етпейтін жөндеу болып саналады. Алайда, арнайы қысыммен бекіту құралын пайдалануға мүмкіндік беретін корпус ішінде сымдар жеткіліксіз ұзын болуы мүмкін, ал нәтижесінде алынған қосылыстар шектеулі орынға (немесе "қорапты толтыруға") байланысты қолданыстағы корпусқа орнатуға тым үлкен болуы мүмкін. Қолжетімді кеңістікті арттыру үшін аяқталмаған беттерге арналған корпус кеңейтілгішін орнату, корпусты үлкенірек корпусқа ауыстыру немесе қосымша іргелес корпусты орнату мүмкін. Сонымен қатар, COPALUM коннекторларын орнату қымбатқа түседі, оларды сатып алу мүмкін емес арнайы құралдарды және оларды өндіруші сертификаттанған электриктерді қажет етеді, сонымен қатар осы коннекторларды орнатуға сертификатталған жергілікті электриктерді табу қиын болуы мүмкін. AlumiConn кішкентай шұңқырлы жалғауышын да тұрақты жөндеу үшін пайдалануға болады, сымдарды абразиялау үшін қосылған кремний диоксидімен. 2014 жылға дейін АҚШ-та алюминий және мыс тармақты сымдарын қосуға арналған "UL Listed" немесе бұралатын жалғауыштардың тек біреуі болды, ол – Ideal No. 65 "Twister Al/Cu зымдық жалғауышы". Бұл арнайы бұралатын коннекторлар ерекше қызғылт түсті, 1995 жылдан бері алюминийден мыс тармақты сымдарды қосу үшін UL тізіміне енгізілген және өндірушінің қазіргі әдебиеттеріне сәйкес "жаңадан орнатылған алюминий тармақты сымдарға мыс өткізгішін қосуға өте ыңғайлы". CPSC әлі де бұралатын коннекторларды пайдалануды, соның ішінде Ideal No. 65 "Twister Al/Cu зымдық жалғауышын" уақытша жөндеу деп санайды. CPSC-нің мәлімдемесіне сәйкес, тіпті тізімделген бұралатын коннекторларды пайдалану арқылы ескі алюминий сымдарына мыс ұрықтарын қосу үшін де уақытша жөндеу ретінде арнайы орнату процедураларын, соның ішінде сымдарды абразиялау және бұралау қажет. Алайда, Ideal No. 65 Twister үшін өндірушінің нұсқаулықтарында сымдарды бұрау ұсынылады, бірақ міндетті емес. Сонымен қатар, нұсқаулықта CPSC ұсынғандай сымдарды физикалық түрде абразиялау туралы ештеңе айтылмаған, бірақ өндірушінің қазіргі әдебиетінде "алдын ала толтырылған қоспа алюминий оксидін кесіп тастайды" делінген. Кейбір зерттеушілер осы сымдық жалғауышқа арналған UL тізімдемесін/сынақтарды сынға алды және сынақтарда (алдын ала бұрмаланбастан) және орнатуларда проблемалар туындағаны туралы хабарлады. Алайда, мәлімделген орнату проблемалары білікті емес адамдардың осы жөндеулерді жасауға тырысқанымен немесе ұсынылатын арнайы орнату процедураларын қолданбағанымен байланысты ма, жоқ па, белгісіз (мысалы, CPSC ескі алюминий сымдары үшін ұсынған сымдарды абразиялау және бұралау немесе кемінде Ideal коннекторлары үшін ұсынғандай сымдарды бұрау). Жаңа CO/ALR стандартындағы құрылғыларды (розеткалар мен қосқыштар) алюминий тармақты сымдары бар үйлерде ескі құрылғыларды ауыстыру үшін пайдалану қауіптілікті азайтуға көмектеседі. Бұл құрылғылар AA 1350 және AA 8000 сериялы алюминий сымдары үшін сынақтан өткен және Ұлттық электр кодексіне сәйкес келеді. Алайда, CO/ALR құрылғыларының кейбір өндірушілері осы құрылғылардағы бекіту бұрандаларын мерзімік түрде тексеруге/бекітуге кеңес береді, бұл білікті емес адамдар үшін қауіпті болуы мүмкін, сонымен қатар оларды тұрақты жөндеу ретінде пайдалануға сын айтылады, өйткені кейбір CO/ALR құрылғылары "ескі технологиялық" алюминий сымымен қосылғанда сынақтарда сәтсіздікке ұшырады. Сонымен қатар, CO/ALR құрылғыларын (розеткалар мен қосқыштарды) орнату ғана төбелік желдеткіштер, шамдар және жабдықтар сияқты басқа қосылыстармен байланысты қауіптерді шешпейді.