Тіндерді бояудағы түс өзгерісі: Метахромазия құбылысы

Кіріспе

Метахромазия (вариант: метахромазия) – тірі организмдердегі бояулардың түсіне тән өзгерістер, олар осы организмдердегі белгілі бір заттармен – хромотроптармен байланысқанда пайда болады. Мысалы, толуидин көк түсі хондроитинмен байланысқанда қара көк түске (көк-қызыл диапазоны гликозаминогликан құрамына байланысты) айналады. Басқа кең таралған метахроматикалық бояулар – Романовский бояуларының тобы, олар да тиазин бояуларын қамтиды: ақ қан клеткасы ядросы лавандер түсті, базофиль гранулалары қарқынды магента, ал цитоплазма (мононуклеарлы жасушалардың) көк түсті, бұл Романовский эффектісі деп аталады. Бояу түсінің өзгермеуі ортохромазия деп аталады. Метахромазияның негізгі механизмі тіндерде полианиондардың болуын қажет етеді. Бұл тіндерді толуидин көк сияқты концентрленген негізгі бояу ерітіндісімен бояғанда, байланысқан бояу молекулалары димерлік және полимерлік агрегаттарды құру үшін жеткілікті жақын болады. Мұндай жиналған бояу агрегаттарының жарық сіңіру спектрлері жеке мономерлік бояу молекулаларының спектрлерінен өзгеше болады. Иондалған сульфат және фосфат топтарының жоғары концентрациясы бар жасуша және тіндер құрылымдары – мысалы, хондроитиннің негізгі заты, мастоциттердің гепарин құрамындағы гранулалары және плазма жасушаларының дөңгелек эндоплазмалық торлары – метахромазияны көрсетеді. Бұл гликозаминогликан (ГАГ) ішіндегі теріс сульфат және карбоксилат аниондарының заряд тығыздығына байланысты. GAG полианионы жиналған, оң зарядталған бояу молекулаларын тұрақтандырады, нәтижесінде жақын орналасқан бояу молекулаларының конъюгацияланған қос байланыс π орбиталдарының қабаттасуынан спектральдық ығылу пайда болады. Жиналу дәрежесі жоғары болған сайын, метахроматикалық ығылу да жоғары болады. Осылайша, сульфат топтары жоқ және орташа заряд тығыздығы бар гиалурон қышқылы аз метахромазияны тудырады; ГАГ сахарид димеріне қосымша сульфат қалдығы бар хондроитин сульфаты тиімді метахроматикалық субстрат болып табылады, ал гепарин, қосымша N-сульфациясы бар, күшті метахроматикалық қасиетке ие. Сондықтан, толуидин көк осы компоненттерді бояғанда лавандерден қызылға дейін түске енеді. Диметилметилен көк, толуидин көкке жақын тиазин бояуының метахроматикалық қасиеттері хондроитиннен және басқа да дәнекер тіндерден алынған гликозаминогликандарды анықтау үшін пайдаланылды. Абсорбция шыңы 630 нм-ден (қызыл сіңіру, демек көк түс) 530 нм-ге дейін ығысады. Хумбель мен Этрингердің бастапқы әдісін басқалар тұрақты және кеңінен қолданылатын диметилметилен көк реагентін жасау үшін жетілдірді. Метахромазия 1875 жылдан бері Корниль, Ранвье және басқалар байқап, сипаттағанмен, оны неміс ғалымы Пол Эрлих (1854-1915) атай білді және оны жан-жақты зерттеді. Метахромазияның қазіргі заманғы түсінігін бельгиялық гистолог Люсьен Лисон дамытты, ол 1933-1936 жылдары оны зерттеді және жоғары молекулалық салмақты сульфат эфирлерін сандық анықтаудағы оның маңыздылығын анықтады. Ол нуклеин қышқылдарының метахромазиясын да зерттеді. Соңғы уақыттарда Карльхайнц Топфер 1970 жылы тиазин бояуларының концентрациясының өсуімен байланысты спектральдық ығылуларды жариялады, бұл бояу-гепарин қоспаларының спектрлеріне сәйкес келеді, метахромазияның боялған хондроитиннің түсіне сәйкес келетінін нақты көрсетеді. Осылайша, бояу молекулаларының жақындығы метахромазияны анықтаудағы маңызды параметр болып табылады. Метахроматикалық бояудың (флюорохромның) тағы бір мысалы – акридин оранжевый. Белгілі бір жағдайларда ол бір тізбекті нуклеин қышқылдарын қызыл түске бояйды (қызыл люминесценция), ал екі тізбекті нуклеин қышқылдарымен өзара әрекеттескенде жасыл флуоресценция береді.

Metachromasia (var. metachromasy) is a characteristical change in the color of staining carried out in biological tissues, exhibited by certain dyes when they bind to particular substances present in these tissues, called chromotropes. For example, toluidine blue becomes dark blue (with a colour range from blue red dependent on glycosaminoglycan content) when bound to cartilage. Other widely used metachromatic stains is the family of Romanowsky stains that also contain thiazine dyes: the white cell nucleus stains purple, basophil granules intense magenta, whilst the cytoplasms (of mononuclear cells) stains blue, which is called the Romanowsky effect. The absence of color change in staining is named orthochromasia. The underlying mechanism for metachromasia requires the presence of polyanions within the tissue. When these tissues are stained with a concentrated basic dye solution, such as toluidine blue, the bound dye molecules are close enough to form dimeric and polymeric aggregates. The light absorption spectra of these stacked dye aggregates differ from those of the individual monomeric dye molecules. Cell and tissue structures that have high concentrations of ionized sulfate and phosphate groups—such as the ground substance of cartilage, heparin containing granules of mast cells, and rough endoplasmic reticulum of plasma cells—exhibit metachromasia. This depends on the charge density of the negative sulfate and carboxylate anions in the glycosaminoglycan (GAG). The GAG polyanion stabilizes the stacked, positively charged dye molecules, resulting in a spectral shift as the conjugated double bond π orbitals of adjacent dye molecules overlap. The greater the degree of stacking, the greater the metachromatic shift. Thus, hyaluronic acid, lacking sulphate groups and with only moderate charge density, causes slight metachromasia; chondroitin sulfate, with an additional sulfate residue per GAG saccharide dimer, is an effective metachromatic substrate, whilst heparin, with further N sulfation, is strongly metachromatic. Therefore, toluidine blue will appear purple to red when it stains these components. The metachromatic properties of dimethylmethylene blue, a thiazine dye closely related to toluidine blue, have been exploited to assay glycosaminoglycans extracted from cartilage and other connective tissues. The absorption peak shifts from about 630 nm (red absorption, therefore blue colour) to about 530 nm in the presence of GAG. Humbel and Etringer's original assay was developed by others to create a stable and widely used dimethylmethylene blue reagent. Although metachromasia was observed and described since 1875, by Cornil, Ranvier and others, it was the German scientist Paul Ehrlich (1854 1915) who gave its name and studied it more extensively. The modern understanding of metachromasia was advanced by Belgian histologist Lucien Lison, who studied it between 1933 and 1936 and ascertained its value in the quantitative determination of sulfate esters of high molecular weight. He also studied the metachromasia of nucleic acids. More recently, Karlheinz Toepfer published in 1970 spectral shifts with increasing concentration of the thiazine dyes that matched the spectra of dye:heparin mixtures, showing clearly that metachromasia, corresponding to the colour of stained cartilage, could be reproduced by high concentration of the dye alone in solution. Hence, proximity of the dye molecules was the key parameter in defining metachromasia. Another example of metachromatic dye (fluorochrome) is acridine orange. Under certain conditions it stains single stranded nucleic acids fluorescing red (red luminescence) while when interacts with double stranded nucleic acids gives green fluorescence.