Кіріспе

Португалдық дворян және зерттеуші Кристован де Мендонса (Mourão, 1475 – Ormus, 1532) – 16 ғасырда Оңтүстік-Шығыс Азияда белсенді болған португалдық дворян және зерттеуші. Ол Мораоның Алькайд мор (қала басшысы), арбалетшілер капитаны Диого де Мендонса мен оның әйелі Брит Соарес де Альбергарияның ұлы еді. Олардың тағы бір қызы, Д. Жоана, Брагансаның 4-ші герцогы Д. Хаймеге үйленді. Кристован де Мендонса Санчо де Товардың қызы Д. Мария де Вильхенаға үйленді, бірақ осы некеден балалары болған жоқ.

Жоао де Барростың "Азияның онжылдықтары" атты шығармасында Мендонса

Мендонса португал тіліндегі аз ғана дереккөздерден, әсіресе Жоао де Барростан белгілі. Баррос – португалдық алғашқы ұлы тарихшылардың бірі, ол 1552–1615 жылдар аралығында жарық көрген «Азияның онжылдықтары» еңбегімен танымал, бұл Үндістан мен Азиядағы Португалия империясының тарихы. Баррос Кристовао де Мендонсаның Мораолық Педро де Мендонсаның ұлы екенін айтады, бірақ оның туған күні көрсетілмеген. Кейін Мендонса 1527 жылдан бастап Хормузды (Ормус) Капитан-майор ретінде басқарды. Ол 1532 жылы сол жерде қайтыс болды. Баррос 1519 жылы Лиссабоннан шыққан кеменің капитаны ретінде Мендонсаны еске алады және Гоаға келгеннен кейін Плинийдің «Суматрадан тыс» орналасқан «Алтын аралдарды» (Хризе) іздеу туралы нұсқаулар берілгенін айтады: 1520 жылдың маусым айының соңында сол жылы Патшалықтан кеткен кеме келді, Капитан және Пилот – француз есімді Педро Эанес, ол еңбекқор және теңіз ісіне жақсы білетін адам болғандықтан, король Мануэль оған Диого Лопеске қызмет мәселелері бойынша хаттар тапсыруды сеніп тапсырды. Сол жылы король Диого Лопеске Педро Эанеспен бірге кемеге бір адамды жіберуді бұйырды, ол Суматрадан тыс Алтын аралдарды табуға жіберілетін еді, ол туралы біз жоғарыда жаздық, өйткені Үндістанның осы бөліктеріне барған көптеген адамдар оларды табуға үлкен үміт берді. Диого Лопес бұл тапсырманы Мораоның мэрі Перо Мендосаның ұлы Кристовао де Мендосаға тапсырды. Баррос Алтын аралдарға сапар тақырыбына қайта оралуға уәде береді, содан кейін Мендонсаның Суматраның Пасем (Пасай) княздығының аумағындағы Педирдегі бекініс салуға және оны қорғауға көмектесу қажеттілігінен қалай ауытққандығын айтады. Мендонса және басқа португалдық капитантар Педирде (Суматра) бекініс салуға көмектескен деп сипатталады, содан кейін ол Малаккаға аттанды: Педир портына Рафаэль Катанхо мен Кристовао де Мендоса Алтын аралдарды ашу үшін үш кемесімен келді. Антонио де Брито әлі де сол жерде қолбасшылық етіп отырды, өйткені бекініс салу көп уақыт алды, ал Рафаэль Катанхо, Рафаэль Перстрелло және Кристовао де Мендоса саяхаттары үшін дәмдеуіштер мен басқа да заттарды дайындап, алып кетуі керек еді, сонымен қатар, олардың әрқайсысы, әсіресе Кристовао де Мендоса, баруға тиіс болған муссон маусымы өтіп кеткендіктен, олардың бәріне сол жерде қалып, бекініске көмектесуге бұйрық берілді, өйткені ол әлі қорғануға дайын емес еді. Баррос Кристовао де Мендосаның Оуро аралдарын іздеу туралы басқа ештеңе айтпағандықтан, ол бұл тапсырманы орындады ма, жоқ па, немесе Баррос оны неге орындамағанын түсіндіру үшін Педирді қорғаумен алаңдағанын айтуды көздегені белгісіз. Баррос Мендонсаға Алтын аралдарды ашуға бұйрық берілгенге дейін оларды Диого Пачеко іздегенін, оның әрекеті Суматра жағалауында сәтсіз аяқталғанын айтады: Диого Пачеко Малаккадан Мануэль Пачекодан сәл бұрын келді және Үндістанда Суматраның оңтүстігінде орналасқан Алтын аралдар туралы көп ақпарат әкелді. Диого Пачеко теңіз ісіне жақсы білетін және ғалым ретінде өте қабілетті болғандықтан, оны ашуға Диого Лопес бұйрық берді. Ауа райы нашар болғандықтан, теңіз бригантинді жұтып қойды, ал кеме жағалауға шықты. Алтын аралдарға деген сенім ежелгі Үнді әдебиетінде айтылған Суварнадвипа және (Суварнабхуми) аңыздарынан туындаған, ал Греко-Рим географиясына Алтын және Күміс аралдары (Хризе және Аргире) және Алтын Херсонес (Херсонес Ауреа) ретінде енген.

Мендонса және португалдардың Австралияны ашқан теориясы

Мендонсаның есімі португал теңізшілерінің 16 ғасырда Австралияға келгені туралы теориямен байланысты жиі айтылады. Барростан басқа португалдық құжаттар мен карталарда Мендонса туралы мәліметтер кездессе де, олардың ешқайсысында Австралия туралы ештеңе жазылмаған. Кеннет МакИнтайр (1977) Мендонса 1521-1524 жылдары Австралияның шығыс жағалауына үш каравельден тұратын флотқа басшылық етуі мүмкін деген гипотеза ұсынды. Осы тақырыптағы соңғы жазбаларының бірінде (1994) МакИнтайр: «Анықтаушы Мендонса болсын немесе басқа біреу болсын, ол португалдық екеніне сенімдімін» деді. МакИнтайрдың пікірінше, Виктория штатының Уорнмбол қаласының жанындағы танылмаған «Махагони кемесі» қаравель болуы мүмкін. Бірақ МакИнтайр гипотезасын ұсынған кезде, бұл кемеге 90 жылға жуық уақыттан бері ешкім кездеспеген. Австралиялық БАҚ-та «Махагони кемесі» португалдық қаравельге ұқсас деп жиі айтылғанымен, мұндай ұқсастықтар МакИнтайрдің теориясынан кейін анықталды. МакИнтайр Португалияның мұндай экспедициясы Тордесильяс шартында Испанияға Тынық мұхитындағы барлауға эксклюзивті құқық берілгендіктен құпия сақталатынын атап өтті. Сонымен қатар, МакИнтайр 1755 жылғы Лиссабон жер сілкінісінде көптеген португалдық жазбалар жойылғанын айтты. Лоуренс Фицджеральд (1984) және Питер Трикетт (2007) сияқты басқа австралиялық авторлар да МакИнтайрдың теориясын, соның ішінде Мендонсаның мұндай флоттың ықтимал командирі ретіндегі ұсынысын қолдады.

Соңғы еңбектері

2007 жылы жарық көрген "Каприкорннен әрі" кітабында ғылым журналисі Питер Трикетт Мендонсаның өміріне қатысты тағы да бірнеше мәліметтерді жариялады, оның ішінде Оңтүстік Африкада табылған және 1524 жылға дейін сақталған, Мендонсаның есімімен жазылған тас сынығы, сондай-ақ 1519 жылы Гоаға бет алған флотты бейнелейтін сурет бар. Трикет сонымен қатар Мендонсаны Жаңа Зеландияның Солтүстік аралын ашумен байланыстырды. Лиссабон қаласындағы Португалия католиктік университетінің Шығыстану профессоры Луис Фелипе Томас 2008 жылдың мамыр айында Португалияның Коимбра қаласындағы Ғылым мұражайында өткен "Portugueses na Austrália" конференциясына Кристово де Мендонса экспедициясы туралы зерттеуін ұсынды.

Басқа көзқарастар

1984 жылы МакИнтайрдың теориясына пікір білдірген капитан А. Ариэль, он алтыншы ғасырдағы теңізшінің Магеллан батысқа қарай, оңтүстік ендікте, «Құйындар желдеріне» (Roaring Forties) қарсы жүзіп бара жатқанына сенімді болып, Австралияның шығыс жағалауынан, белгісіз және қауіпті сулар арқылы, басым желдерге қарсы саяхат жасауының өте қиын екенін айтты. 2006 жылы Оңтүстік Австралиядағы Флиндерс университетінің доценті В. А. Р. (Билл) Ричардсон Кристова де Мендонса Австралияның шығыс жағалауымен жүзіп өткен деген мәлімдемені нақты деректер сақталмаған саяхаттарға негізделген таза болжам деп бағалады.