Клайдбанктың "Джон Браун" кеме құрылыс және инженерлік компаниясы

Кіріспе

Британдық теңіз инженерлік және кеме жасау фирмасы (1851–1986)

Джон Браун және Клайдбанк компаниясы – шотландтық теңіз инженерлік және кеме жасау фирмасы. Ол көптеген елеулі және әлемге әйгілі кемелерді салған, соның ішінде және Queen Elizabeth 2. 1900 жылдан 1950 жылға дейінгі өркендеген кезеңінде ол әлемдегі ең жоғары бағаланған және халықаралық тұрақты атаққа ие кеме жасау компанияларының бірі болды. Алайда, кейін Ұлыбританияның басқа кеме жасаушыларымен бірге Джон Браунға Шығыс Еуропа мен Алыс Шығыстағы жаңадан пайда болған кеме жасау орындарымен бәсекелесу қиынға соқты. 1968 жылы Джон Браун басқа Клайдсайд кеме жасау орындарымен бірігіп, «Үстіңгі Клайд кеме жасаушылар» консорциумын құрды, бірақ ол 1971 жылы тарап кетті. Компания кеме жасаудан бас тартты, бірақ оның инженерлік бөлімі өнеркәсіптік газ турбиналарын өндіруде сәттілікке жетті. 1986 жылы ол Trafalgar House компаниясының толық меншігіне өтті, ал оны 1996 жылы Kvaerner сатып алды. Соңғысы 2000 жылы Клайдбанк инженерлік жұмыстарын жапты. Marathon Manufacturing Company UCS-ден Клайдбанк кеме жасау орынды сатып алып, Солтүстік теңіз мұнай өнеркәсібі үшін мұнай платформаларын салуға пайдаланды. Union Industrielle d'Entreprise (UIE) (француздық Bouygues тобының бір бөлігі) 1980 жылы орынды сатып алып, 2001 жылы жапты.

J&G Thomson компаниясы

Инженер Роберт Нейперде жұмыс істеген екі бауыр — Джеймс пен Джордж Томсон, J&G Thomson инженерлік және кеме жасау компаниясын құрды. 1847 жылы бауырлар Андерстонда «Клайд Банк» қорыту цехын ашты. Олар 1851 жылы Гованның Цеснок қаласында «Клайд Банк» темір кеме жасау шебін ашып, 1852 жылы алғашқы кемесін — «Клайд Банк» кемесін сүйреп жіберді. Олар 1854 жылы Cunard компаниясы үшін, ал 1867 жылы рекордтық кеме жасауда беделді жолаушылар кемелерін салуда тез танылды. Олар салған бірнеше кемелерді Конфедерация Америка Азамат соғысында блокаданы бұзу үшін сатып алды, соның ішінде CSS Роберт Э. Ли және Фингал, ол темір қапталды Атлантаға айналдырылды. 1850 жылы бауырлар бизнес байланыстарын үзді, ал келіспеушіліктерден кейін Джордж одақтың кеме жасау бөлігін басқарды. Джеймс Томас жаңа бизнес ашты. Джордж Томсон 1866 жылы қайтыс болды, ал оның ізін 1870 жылы ағасы Джеймс басты. Олардың орнын кіші бауыр Джорджтың ұлдары Джеймс Роджер Томсон мен Джордж Пол Томсон иеленді. Клайд Навигациялық қоры (жаңа Принц Доктарын салу үшін жерді қалаған) олардың кеме жасау шебін мәжбүрлеп сатып алуға тырысқанда, 1871 жылы Дальмуир ауылының жанында, Барнс-о-Клайдта, өзен бойында жаңа «Клайд Банк» темір кеме жасау шебін құрды. Бұл орын, Карт өзенінің Клайд өзеніне құятын жері, Ньюшот аралында, өте үлкен кемелерді сүйреп жіберуге мүмкіндік берді. Бауырлар көп ұзамай темір қорыту және машина жасау цехтарын да сол жерге көшірді. Аймақпен байланыс соншалықты мықты болды, Джеймс Роджер Томсон Клайдбанктың алғашқы қала әкімі болды. Қаржылық қиындықтарға қарамастан, компания инженерлік сапа мен жаңаруға негізделген беделге ие болды. Кеме жасау шебінің және оның қосымша жұмыстарының қарқынды өсуі, сондай-ақ жұмысшылар үшін тұрғын үйлер салу, оны тудырған кеме жасау шебінің атымен аталатын жаңа қала — Клайдбанктың құрылуына әкелді. 1848 жылы Браун теміржол вагондары үшін конустык серіппелі буферді жасап, патенттеді, ол өте табысты болды. Ол 1856 жылы үлкен орынға көшті. Ол темір кенін сатып алудың орнына, өз темірін өндіруді бастады және 1858 жылы болат өндіру үшін Бессемер процесін қабылдады. Бұл қадамдардың барлығы табысты және пайдалы болды, ал 1861 жылы ол қарқынды дамып келе жатқан теміржол саласына болат рельстерді жеткізуді бастады. 1904 жылы Лордтар палатасында Клайдбанк Инженерлік және кеме жасау компаниясы мен испан үкіметіндегі министр Дон Хосе Рамос Искьеро и Кастанеда арасындағы сот ісі, айыпталатын шарттар мен залап ақысы туралы заңдық шешімдер тарихындағы маңызды оқиға болды.

Two brothers — James and George Thomson, who had worked for the engineer Robert Napier — founded the engineering and shipbuilding company J&G Thomson. The brothers founded the Clyde Bank Foundry in Anderston in 1847. They opened the Clyde Bank Iron Shipyard at Cessnock, Govan, in 1851 and launched their first ship, , in 1852. They quickly established a reputation in building prestigious passenger ships, building for Cunard in 1854 and the record breaking in 1867. Several of the ships they built were bought by the Confederacy for blockade running in the American Civil War, including CSS Robert E. Lee and Fingal which was converted into the ironclad Atlanta. The brothers separated their business association in 1850 and, after an acrimonious split, George took over the shipbuilding end of the association. James Thomas started a new business. George Thomson died in 1866, followed in 1870 by his brother James. They were succeeded by the sons of the younger brother George, called James Rodger Thomson and George Paul Thomson. Faced with the compulsory purchase of their shipyard by the Clyde Navigation Trust (which wanted the land to construct the new Princes' Dock), they established a new Clyde Bank Iron Shipyard further downriver at the Barns o' Clyde, near the village of Dalmuir, in 1871. This site at the confluence of the tributary River Cart with the River Clyde, at Newshot Island, allowed very large ships to be launched. The brothers soon moved their iron foundry and engineering works to the same site. The connection to the area was so complete that James Rodger Thomson became the first Provost of Clydebank. Despite intermittent financial difficulties, the company developed a reputation based on engineering quality and innovation. The rapid growth of the shipyard and its ancillary works, and the building of housing for the workers, resulted in the formation of a new town which took its name from that of the shipyard which gave birth to it — Clydebank. In 1848 Brown developed and patented the conical spring buffer for railway carriages, which was very successful. With a growing reputation and fortune, he moved to a larger site in 1856. He began to make his own iron from iron ore, rather than buying it, and in 1858 adopted the Bessemer process for producing steel. These moves all proved successful and lucrative, and in 1861 he started supplying steel rails to the rapidly expanding railway industry. A legal case resolved in 1904 by the House of Lords between Clydebank Engineering and Shipbuilding and Don Jose Ramos Yzquierdo y Castaneda, a minister in the Spanish government, dealt with a situation in which a significant case in the history of legal rulings on penalty clauses and liquidated damages.

Джон Браун & Компания, кеме жасаушылар

1900 жылдардың басында компания АҚШ-тың International Curtis Marine Turbine Co. компаниясы бастапқыда әзірлеген және патенттеген Браун-Кертис турбинасын жетілдіру арқылы теңіз инженерлік технологиясында жаңалықтар енгізді. Бұл қозғалтқыштардың өнімділігі Адмиралтействоны таң қалдырды, нәтижесінде Джон Браун Корольдік теңіз күштерінің көптеген ірі соғыс кемелерін жасауға тапсырыс берді. Алғашқы маңызды тапсырыс – , одан кейін – және кемелері болды. «Клайдбанк» Cunard Line компаниясының басты кеме жасаушысына айналды, оның флагмандық лайнерлерін және салды. 1904 жылы «Люзитания» құрылысын бастар алдында, кеме жасаушылық зауыты қайта ұйымдастырылды, осылайша оны Клайд өзенінің ең кең бөлігіне диагональды түрде сүңгітіп жіберуге болатын. Өзеннің қалыпты ені 610 фут (186 м) болса, ал кеменің ұзындығы 786 фут (240 м) құрады. Жаңа слиптеу жолы екі ескі слиптеу жолының орнын алды және кеменің суға түскен кездегі уақытша салмағын көтере алатындай етіп, тереңге қазылған нығайту қазбаларымен салынды. Бұдан өзге, компания Клайдты тереңдетуге 8000 фунт стерлинг, жаңа газ зауытына 6500 фунт стерлинг, жаңа электр зауытына 6500 фунт стерлинг, докты кеңейтуге 18000 фунт стерлинг, ал 150 тонналық жүк көтергіштігі бар жаңа кранға 19000 фунт стерлинг, сондай-ақ қосымша машиналар мен жабдықтарға 20000 фунт стерлинг жұмсады. 1905 жылы Браун «Ковентри Орднанс Уоркс» бірлескен кәсіпорнын Yarrow Shipbuilders және басқа компаниялармен бірге құрды. 1909 жылы компания Sociedad Española de Construcción Naval компаниясының акцияларын сатып алды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1900 жылдардың басында Клайдбанк зауыты Дамбартон жолы бойында орналасқан шығыс және батыс аулалардан тұрды, олар жабдықталған бассейнмен бөлінеді, онда бір рет суға түсірілген корпустар екі кранның көмегімен жабдықталады. Әрқайсысы 150 тонна көтеруге қабілетті. Шығыс аулада бес кеме құрылыс алабы болды, олардың әрқайсысы ең үлкен соғыс кемесін салуға мүмкіндік берді, ал бір алап 900 футтан (274 м) асатын кеме салуға жеткілікті болды. Батыс ауласында эсминецтер сияқты кішкентай кемелер салынды. Кеме жасау зауытымен байланысты компания өзінің және басқа компаниялар үшін турбиналар мен қазандықтарды құрастырған қозғалтқыш зауыты болды. 1917 жылы қысқа мерзімнен басқа, Бірінші дүниежүзілік соғыстың барлық кезеңінде зауыт директоры Томас Белл болды. 1918 жылы ол еңбегі үшін рыцарь атағына ие болды. Маңызды өнеркәсіп саласы болғанына қарамастан, зауыт тапсырыс бойынша барлық кемелерді салу үшін жарамды жұмысшыларды табуда қиындықтарға тап болды. Еңбек тапшылығын азайту мақсатында, компания "суландыру" деп аталатын схема бойынша бірнеше әйелдерді жұмысқа алды, оған сәйкес соғыс аяқталғаннан кейін әйелдер жұмысынан бас тартатын болды. Соғыс кезінде компания Клайдбанк зауытында орташа есеппен 10 000 жұмысшы жұмыс істеді, оның 7 000-ы кеме жасау зауытында, ал 3 000-ы қозғалтқыш зауытында болды. 1918 жылдың қаңтар айында олардың 87-сі әйелдер еді. 1914-1918 жылдар аралығында өнімділікті арттыру үшін компания жаңа жабдықтар мен құрал-саймандарға үнемі инвестиция жасады. 1915 жылы пневматикалық қадауды енгізді, ол бұрынғы екі қадаушының орнына бір қадаушыны қажет етті. Соғыс кезінде компания негізінен соғыс кемелерін салумен айналысты. "Репульс" және "Худ" крейсерлерінен басқа, соғыс кемелерін салу эсминецтерге бағытталды. Соғыс аяқталған кезде компания басқа британдық кеме жасау зауыттарынан көбірек эсминецтер салды және оларды салу бойынша рекордтар жасады – кель суға түсіруден аттандыруға дейін жеті ай, алты ай және бес жарым ай уақыт кетті. Компания соғыс кезінде барлығы 205 430 тонна кеме және жабдықтар өндіргенін есептеді. Бірақ бұл консорциум 1971 жылы тарап кетті. Зауытта салынған соңғы кеме – "Клайд" класындағы ірі көлемді астық тасымалдаушысы 1972 жылы аяқталды. 1972 жылы UCS-тің сатушысы Клайдбанк кеме жасау зауытын "Марафон Өндірістік Компаниясына" сатты. 1980 жылы "Union Industrielle d'Entreprise" (UIE) (француздық "Bouygues" тобының бөлігі) кемежайды сатып алып, Солтүстік теңіздегі мұнай алаптарына арналған "Jack up" және жартылай су астындағы платформаларды салу үшін пайдаланды. UIE 2001 жылы кемежайды жапты. Компанияның коммерциялық тұрғыдан сәтті болған "Джон Браун Инжиниринг" бөлімшесі құбырлар мен өнеркәсіптік газ турбиналарын жасады және "Маркхэм және Ко" сияқты басқа да еншілес компанияларды қамтыды. 1986 жылға дейін, оны "Trafalgar House" өнеркәсіптік конгломераты сатып алғанға дейін, дербес сауда жасауды жалғастырды. 1996 жылы "Kvaerner" "Trafalgar House" компаниясын сатып алды. Кейін ол екіге бөлінді, "Kvaerner" кейбір активтерді сақтап қалды, соның ішінде Клайдбанктегі "Джон Браун Инжиниринг" – ол "Kvaerner Energy" атанды, ал "ЮКОС" "Джон Браун Көмірсутектері" мен "Дэви Процесс Технологиясын" сатып алды, екеуі де Лондонда орналасқан. 2000 жылы "Kvaerner Energy" газ турбиналарын жабдықтау зауытын Клайдбанкте жапты, нәтижесінде 200 жұмыс орны жойылды, бұл "Джон Браун" мен Клайдбанктің арасындағы байланысты тоқтатты. Бұл жер 2002 жылы бұзылды. "Джон Браун Гидрокарбон" 2003 жылы "CB&I" компаниясына сатылып, "CB&I Джон Браун", кейін "CB&I UK Limited" деп қайта аталды. 2001 жылы Шығыс Килбрайдте "Джон Браун Инжинирингтің" бұрынғы басшылығы, Дункан Уилсон және Клайдбанк алаңындағы басқа да инженерлер құрған жаңа газ турбиналарын қызмет көрсету және техникалық қызмет көрсету компаниясы құрылды.

By the early 1900s, the Clydebank works had expanded to cover spread along Dumbarton Road, consisting of the East and West yards, which were separated by a fitting out basin, where once launched the hulls are fitted out with the aid of two cranes each capable of lifting 150 tons. The east yard contained five building slipways, each of which could accommodate the building of the largest battleship, with one slip long enough to build a ship of over 900 feet (274 m). The west yard was used to build smaller ships such as destroyers. Associated with the shipyard was the engine works where the company built turbines and boilers both for its own ships and for other companies. Apart from a brief period in 1917, the works manager throughout the entire First World War was Thomas Bell. He was knighted in 1918 for his efforts. Despite being an essential industry the works had difficulty obtaining suitable workers to build all the ships on its order books. In an attempt to reduce the labour shortage it employed women in a number of jobs under a scheme called "dilution" whereby it was agreed with the unions that once the war ended the women would give up their jobs. Throughout the war the company employed on average 10,000 workers at Clydebank works, of which 7,000 were in the shipyard and 3,000 in the engine works. In January 1918, 87 of these were women. To increase productively, throughout 1914–18 the company continually invested in new facilities and tools. In 1915 it introduced pneumatic riveting which needed only one riveter whereas previously two had been required. During the war, the company was almost exclusively occupied in building warships. With the exception of the battlecruisers Repulse and Hood, this warship building was concentrated on destroyers. By the end of the war, it had built more destroyers than any other British shipyard and set records for their building with taking seven months from keel laying to departure, six months and five and a half months. The company estimated that during the entire war period it produced a total of 205,430 tons of shipping and of machinery. but this consortium collapsed in 1971. The last ship to be built at the yard, the Clyde class bulk grain carrier , was completed in 1972. In 1972 UCS's liquidator sold the Clydebank shipyard to Marathon Manufacturing Company. Union Industrielle d'Entreprise (UIE) (part of the French Bouygues group) bought the yard in 1980, using it to build Jack up and Semi submersible rigs for North Sea oil fields. UIE closed the yard in 2001. The commercially successful John Brown Engineering division of the company, which made pipelines and industrial gas turbines and included other subsidiaries such as Markham & Co., continued to trade independently until 1986, when the industrial conglomerate Trafalgar House took it over. In 1996 Kvaerner bought Trafalgar House. It later was split, with Kvaerner retaining some assets, including the Clydebank based John Brown Engineering — which became Kvaerner Energy, and Yukos buying John Brown Hydrocarbons and Davy Process Technology, both based in London. In 2000 Kvaerner Energy closed its gas turbine works in Clydebank with the loss of 200 jobs, finally ending the link between John Brown and Clydebank. The site was demolished in 2002. John Brown Hydrocarbons was sold to CB&I in 2003 and renamed CB&I John Brown, and later CB&I UK Limited. A new gas turbine servicing and maintenance company formed by former management of John Brown Engineering, headed by Duncan Wilson and other engineers from the Clydebank site, named John Brown Engineering Gas Turbines Ltd, was re established in East Kilbride in 2001.

Клайдбанк учаскесін қалпына келтіру

Батыс Данбартоншир кеңесі мен Шотландиялық кәсіпорын аталмыш аумақты кең ауқымды жаңғырту жоспарын іске асыруда. Бұл жоспарға Клайдбанк су жағасын халыққа қолайлы ету де кіреді. Кеме жасау үшін сэр Уильям Аррол және компаниясы салған тарихи Titan Crane қайта жаңғырту жұмысы 2007 жылы аяқталды. 2007 жылдың тамызында Клайдбанк колледжінің жаңа кампусы ашылды. Жаңғырту жоспарларына инфрақұрылымды жақсарту, заманауи кеңселер, жеңіл өнеркәсіп аймағы, сондай-ақ жаңа тұрғын үйлер, сауда және ойын-сауық орындары да кіреді. Жоспар аясында Queen Elizabeth 2 кемесі салынған қала мен өзенге қайтарылуы мүмкін деген үміт болған, бірақ 2007 жылдың 18 маусымында Cunard Line компаниясы оның Дубайға қалқымалы қонақ үй ретінде сатылатынын хабарлады.