Кіріспе

Кальций белсенді фотопротеин

Aequorin – Aequorea victoria гидрозоясынан оқшауланған кальций белсенді фотопротеин. Оның биолюминесценциясы 1962 жылы Осаму Шимомураның жануардан ақуызды оқшаулауынан бұрын көп жылдар зерттелген. Жануарда ақуыз жасыл флуоресцентті ақуызбен бірге резонанстық энергия алмасу арқылы жасыл жарық шығарады, ал aequorin өздігінен көк жарық шығарады. "Желкенді ДНК" туралы пікірталас көбінесе "жарықтандыратын" жануарларды жасауға қатысты трансгенді жануарларға сілтеме жасайды, олар жасыл флуоресцентті ақуызды экспрессиялайды, aequorin емес, бірақ екеуі де бастапқыда бір жануардан алынған. Aequorin ақуызының бөлігі – апоaequorin, ол Prevagen диеталық қоспасының құрамына кіреді. АҚШ Федералды сауда комиссиясы (FTC) өндірушіні жадты жақсарту туралы жалған жарнама жасады деп айыптады.

Ашылу

Ээкоринді зерттеуді 1921 жылы Э. Ньютон Харви бастаған. Харви классикалық люцифераза-люциферин реакциясын көрсетуге қойғанымен, судың құрғақ фотоциттерден жарық шығара алатынын және оттегі болмаған жағдайда да жарық тудыра алатынын көрсетті. Кейін 1961 жылы Осаму Шимомура Aequorea биолюминесценциясын зерттеуге кірісті. Бұл жұмысқа Вашингтон штатының Фрейди Харбор қаласындағы портынан ондаған мыңдаған медузаларды шаршатып жинау қажет болды. Оның жұмысының негізгі бағыты биолюминесценция болғанымен, Шимомура және тағы екеуі, Мартин Чалфи және Роджер Цзиен, 2008 жылы жасыл флуоресцентті ақуыздарға жасаған еңбектері үшін Нобель сыйлығымен марапатталды.

Құрылымы

Ээкуорин – екі бөлек бірліктен тұратын голопротеин, оның ішінде апоэкуорин деп аталатын апопротеин, молекулалық салмағы шамамен 21 кДа, және люциферин – протездік топ коэлентеразин. Яғни, апоэкуорин – жануардың фотоциттерінде түзілетін фермент, ал коэлентеразин – ферменттің катализдейтін субстраты, оның тотығуы. Коэлентеразин байланысқан кезде, ол ээкуорин деп аталады. Маңыздысы, бұл протеин Ca2+ иондарын байланыстыру орындары ретінде жұмыс істейтін үш EF қол мотивін қамтиды. Протеин кальций байланыстыратын белоктардың суперавтобасының мүшесі болып табылады, оның 66-ға жуық кіші отбасылары бар. Кристалдық құрылымы ээкуориннің коэлентеразин мен оттегіні перекис түрінде, коэлентеразин 2 гидропероксид ретінде байланыстыратынын көрсетті. Бірінші екі кальций атомының байланысу орны үшінші орынға қарағанда кальцийге 20 есе артық сәйкес келеді. Дегенмен, тек екі EF қол ғана кальцийді байланыстырады деген бұрынғы мәлімдемелер кейінгі құрылымдардың барлық үш орынның кальцийді байланыстыра алатынын көрсетуімен күмәндандырылды. Титрлеу зерттеулері кальций байланыстырудың барлық үш орнының белсенді екенін, бірақ ферменттік реакцияны іске қосу үшін тек екі ион қажет екенін көрсетті. Басқа зерттеулер ээкуориннің құрылымын сақтайтын ішкі цистеин байланысының бар екенін көрсетті. Бұл белокты жаңарту үшін бета-меркаптоэтанол сияқты тиолдық реагенттің қажеттілігін де түсіндіреді, себебі мұндай реагенттер цистеин қалдықтары арасындағы сульфгидрилдік байланыстарды әлсіретіп, ээкуориннің жаңартуын жеделдетеді. Ээкуориннің химиялық сипаттамасы протеиннің қатал өңдеулерге біршама төзімді екенін көрсетеді. Ээкуорин жылуға төзімді. 95 °C температурада 2 минут бойы сақталғанда протеин белсенділігінің тек 25% жоғалды. 6 М мочевина немесе 4 М гуанидин гидрохлориді сияқты денатурациялаушы заттар протеинды жойған жоқ.

Генетика

Экорин, болжам бойынша, Aequorea геномында кодталған. Жануардан геннің кем дегенде төрт көшірмесі cDNA ретінде алынды. Геном тізбектелмегендіктен, cDNA варианттары ақуыздың барлық изоформаларын қамтамасыз ете алатыны белгісіз.

Әрекет ету механизмі

Э. Ньютон Харвидің Aequorea биолюминесценциясын зерттеуінің алғашқы кезеңдерінде, биолюминесценция қоңыраудың айналасында сақина тәрізді көрінетіні және тіпті ауа болмаған жағдайда да пайда болатыны байқалды. Бұл қызығушылық тудырды, себебі көптеген биолюминесценция реакцияларына оттегі қажет, және бұл жануарлар оттегіні бір жолмен сақтайды деген ойға әкелді. Кейіннен апопротеиннің коэлентеразин 2 гидропероксидін тұрақты түрде байланыстыра алатыны және аэкуриннің осы белсенді түріне қайта өңделуі үшін оттегі қажет екені анықталды. Дегенмен, кальций иондарының қатысуымен белок конформациялық өзгеріске ұшырап, өз протездік тобы – коэлентеразин 2 гидропероксидін, қозулы коэлентерамидке және CO2-ге айналдырады. Қозулы коэлентерамид негізгі күйге оралғанда, көк жарық (465 нм толқын ұзындығы) шығарылады. Коэлентерамид алмастырылмас бұрын, бүкіл ақуыз әлі де флуоресценттік көк түсті болып қалады. Биолюминесценция мен флуоресценция арасындағы байланыс болғандықтан, бұл қасиет люциферин – коэлентеразиннің табылуында маңызды рөл атқарды.

Қолданбалар

Шығарылатын жарықты люминометрмен оңай анықтауға болатындықтан, аэкурин молекулалық биологияда жасушаішілік Ca2+ деңгейін өлшеу үшін пайдалы құралға айналды. Аэкуринді ерте сәтті тазарту, тірі жануарлардың тіндеріне ақуызды енгізу арқылы кальцийдің физиологиялық босатылуын балықшаның бұлшық ет талшықтарында бейнелеуге мүмкіндік берген алғашқы тәжірибелерге әкелді. Содан бері ақуыз зебра балықтары, егеуқұйрықтар, тышқандар және жасуша мәдениеттері сияқты көптеген модельдік биологиялық жүйелерде кеңінен қолданылып келеді. Аэкурин генін экспрессиялайтын жасуша мәдениеттері апоаэкуоринді тиімді синтездей алады; алайда, рекомбинантты экспрессия тек апопротеинді ғана береді. Сондықтан, функционалды ақуыз алу үшін жасушалар өсірілетін ортаға коэлентеразин қосу қажет, осылайша оның көк жарық шығаруын Ca2+ концентрациясын өлшеу үшін пайдалануға болады. Коэлентеразин гидрофобты молекула болғандықтан, өсімдіктер мен саңырауқұлақтардың жасуша қабырғаларынан, сондай-ақ жоғары эукариоттардың плазмалық мембранасынан оңай сіңіріледі, бұл аэкуриннің өсімдіктерде, саңырауқұлақтарда және сүтқоректілер жасушаларында Ca2+ репортері ретінде қолдануға жарамды етеді. Аэкурин басқа Ca2+ индикаторларынан бірнеше артықшылықтарға ие. Ақуыздың үлкен мөлшері липофильді бояуларға, мысалы DiI-ге қарағанда жасушалардан азырақ шығуына себеп болады. Кернеуге сезімтал бояуларда жиі кездесетін жасушаішілік бөліну немесе жинақталу құбылыстары болмайды және жасуша функцияларын немесе эмбриондық дамуды бұзбайды. Сонымен қатар, коэлентеразиннің тотығуынан шығатын жарық оптикалық стимуляцияға тәуелді емес, сондықтан автофлуоресценция мәселелері жоққа шығарылады. Аэкуриннің басты шектеуі – коэлентеразин протездік тобы жарық шығару үшін қайтымсыз тұтынылады, сондықтан ортаға коэлентеразинды үнемі қосу қажет. Мұндай мәселелер Роджер Цзиен және Оливер Грисбек әзірлеген тропонинге негізделген TN XXL сенсоры сияқты басқа генетикалық кодталған кальций сенсорларын дамытуға әкелді.

Маркетинг және құқықтық мәселелер

Апоаэкуорин – Quincy Bioscience компаниясы жадты сақтау үшін қосымша ретінде сататын "Prevagen" құрамындағы зат. 2017 жылы АҚШ Федералды сауда комиссиясы (FTC) өндірушіні өнімнің жадты жақсартатыны, танымдық мүмкіндіктер беретіні және «клиникалық тұрғыдан дәлелденгені» туралы жалған жарнама жасады деп айыптады. FTC-нің мәлімдемесіне сәйкес, «Prevagen сатушылары егде жастағы тұтынушылардың жасқа байланысты есте сақтау қабілетінің төмендеуінен қорқуын пайдаланды». Quincy компания айыптауға қарсы күресетінін мәлімдеді. Сотқа дейінгі клиникалық сынақтарда Quincy Bioscience компаниясының қызметкерлері «жад және танымға қатысты негізгі көрсеткіштер бойынша плацебомен салыстырғанда ешқандай жалпы пайданы анықтамады», ал компанияның жарнамасында аздаған жақсаруды көрсеткен бірнеше даулы кіші топтардың талдауы қателікпен келтірілген. Сот ісі (Spath және басқалар. v. Quincy Bioscience Holding Company, Inc. және басқалар, Іс № 18 cv 12416, D. NJ.) Аудандық сотта қарастырылмай қалды, бірақ шешімді жою туралы шағым берілді. Бұл талап Quincy Pharmaceuticals компаниясына қарсы басқа бір талаппен біріктірілді, Vanderwerff v. Quincy Bioscience (Іс № 17 cv 784, D. NJ), ол басшылық іс болды. 2019 жылдың 21 ақпанында АҚШ-тың екінші апелляциялық соты FTC мен Нью-Йорк штатының Quincy Bioscience компаниясына қарсы іс жүргізуге құқылы екенін шешті. Бұл бұйрық тараптар үш судьядан тұратын алқа алдында дауласып болғаннан кейін екі аптадан кем уақыт өткен соң шығарылды. Компанияның адвокаттары «зерттеуді аяқтаған 211 адамның барлығын қарастырғанда ешқандай статистикалық айырмашылық жоқ екенін мойындады». Сот компания адвокаттарының FTC саяси себептермен іс қозғады деген айыптамаларын қатаң түрде жоққа шығарды. 2020 жылдың 23 наурызында Флориданың оңтүстік округінің АҚШ округтік сотының федералды судьясы Prevagen-ді соңғы төрт жылда сатып алған тұтынушылар тобы үшін бүкіл ел бойынша топтық іс жүргізуді бекітетін есеп пен ұсынымдарды жариялады. Сот отырысы 2020 жылдың қазан айына белгіленді. Quincy Bioscience компаниясы Prevagen өнімдерінің ми саулығын қолдайтыны және есте сақтау қабілетінің жоғалуына көмектеседі деген мәлімдемесін бұрмалағанын мойындады. Келісім шарттарына сәйкес, 2007 жылдан 2020 жылдың 31 шілдесіне дейінгі сатып алулар үшін 2020 жылдың 26 қазанына дейін өтініш берген сатып алушылар 70 долларға дейін ақшаны қайтарып ала алады. Доктор Харриет Холл Science Based Medicine журналында жариялаған мақаласында Quincy компаниясының демеушілігімен жүргізілген зерттеудің («Мэдисон жад зерттеуі») нәтижесі теріс болғанын, бірақ компания оң нәтижелер табу үшін p-хакингті қолданғанын атап өтті. Ол олардың келтірген қауіпсіздік зерттеулері тек егеуқұйрықтарда жүргізілгенін және апоэкворинның қан-ми тосқаулын кесіп өтеді деген мәлімдемесі тек иттердегі зерттеуге негізделгенін жазды. Америка фармацевттер қауымдастығы «апоэкворин едәуір мөлшерде сіңірілмейтінін, керісінше аминқышқылдарына ыдырайтынын» ескертеді.