Кіріспе

Ирландиялық сеніммен емдеуші (1628–1682)

Валентин Грейтракс (14 ақпан 1628 – 28 қараша 1682), сондай-ақ "Greatorex" немесе "The Stroker" деп те белгілі, 1666 жылы Англияны аралап, қол тигізу арқылы адамдарды емдей алатынын айтқан ирландиялық сеніммен емдеуші.

Ерте өмір

Грейтракс 1628 жылдың 14 ақпанында Ирландияның Уотерфорд графтығындағы Аффэн қаласында дүниеге келді. Ол Уильям Грейтрейкстің (шамамен 1600–1643 жылдары) және Мэри Харристің (шамамен 1656 жылы қайтыс болған), Мюнстердің бас судьясы сэр Эдвард Харристің қызының ұлы болды. Оның екі ата-анасы да ағылшын протестант қоныс аударғандар еді. Ол 13 жасқа дейін Лисмордағы тегін мектепке барып, Дублин колледжіне оқуға дайындалды. Бірақ 1641 жылы Ирландия көтерілісі басталғанда, ол анасымен бірге Англияға қашып кетті, онда оны әкесінің туысы Эдмунд Харрис қарсы алды. Харрис қайтыс болғаннан кейін анасы оны Девонширдегі Сток Габриэльдегі неміс пасторы Джон Дэниел Гециусқа тапсырды.

Соғыс, одақтастық және протекторат

Англияда бес-алты жыл өткен соң, Ұлы ракс туған жеріне қайтып келді, ол оны қыржын күйде тапты, сондықтан Каппокин қамалында бір жыл ой-толғаныспен өткізді. 1649 жылы ол Ирландиядағы ағылшын парламенттік армиясындағы лорд Брогилл полкінің лейтенанты болды, содан кейін Ирландия роялистеріне қарсы Мюнстердегі әскери науқанға қатысты. 1656 жылы армияның көп бөлігі таратылды, сондықтан Грейтракс туған жері Аффанеге зейнетке шықты және Корк округінің бейбітшілік хатшысы, көшіру тізілімінің тіркеушісі және әділет судьясы болып тағайындалды. Бірақ ол Реставрациядан кейін осы лауазымдарын жоғалтты.

Ирландиядағы емші

Ол өте діндар адам болған сияқты, оның көзқарасы қатал болғанымен қарапайым еді. Ол өзі айтқанынша, 1662 жылдан бері патшаның ауруын (скрофула) емдеу қабілетіне ие екенін сезген, және бұл ой оған соншалықты күшті әсер еткендіктен, ол бірнеше адамды қолмен емдеп, жақсырып кеткендерін айтты. Үш жыл өткен соң, елде жұқпалы қызба пайда болғанда, ол оны да емдей алатынына көз жеткізді. Ол тәжірибе жасады және оған келгендердің барлығын емдегенін қанағатпен растады. Соңында, 1665 жылдың сәуір айында, оған жаңа бір түйсік келді, ол жаралар мен ойық жараларды емдеу қабілетіне ие екенін көрсетті; және тәжірибесі де оның жаңылыспағанын дәлелдеді деді. Ол тіпті құрылыстарды, сусығуды және тағы да көптеген ауруларды емдеген. 1665 жылдың 6 сәуірінде Корк округінің бұрынғы басшысы Роберт Файр сол округтегі Кахерморда тұрып жатқанда, оны Грейтракс (ол 1649 жылы оның полкінде қызмет еткен) кім болды. Грейтракс Файрдың қатты қызбасын бірнеше минут ішінде емдеді. Атақты астроном Джон Флэмстид (сонда 19 жаста) 1665 жылдың тамызында Ирландияға Грейтракске қол тигізіп, денсаулығын жақсарту үшін барды, бірақ ешқандай нәтиже алмады. Оған барлық жерден адамдар ағылып келді, және ол осындай керемет емдеулер жасағаны туралы хабар тарады, сондықтан оны Лисмордағы епископ сотына шақырды. Оның емдеуге лицензиясы болмағандықтан, Ирландияда ешкімге қол тигізуіне тыйым салынды.

Англияға саяхат

1665 жылы Грейтрейксті бұрынғы қолбасшысы лорд Брогилл (қазір Оррери графы) Англияға шақырды. Ол 1666 жылдың басында Англияға келді, бірақ виконтесса Конвейдiң созылмалы бас ауруын емдеуге қол жеткізе алмады. Күшін жоғалтпай, ол елді аралап, науқастарды емдеді. Патша Карл II бұл туралы естіп, Грейтрейксті Уайтхоллға шақырды. Патша Грейтрейкстің керемет күші бар екеніне көз жеткізбесе де, оның емдеу амалдарын тоқтатуға рұқсат бермеді. Грейтрейкс күн сайын Лондонның бір жеріне баратын, онда әртүрлі әлеуметтік топтардан келген көптеген науқастар жиналатын. Ол денеге тигізу арқылы ауруларды, подаграны, ревматизмді, құрышты және басқа да ауруларды бір дене бөлігінен екіншісіне көшіретін болды. Симптомдар аяқ-қолға жеткенде, барлық ауру белгілері тоқтаған деп хабарланды. Емдеу әдісі тек қолмен ұсақтап жасалғандықтан, Грейтрейкс "Қол тигізуші" (The Stroker) деп аталды. Грейтрейкс кейбір ауруларды зұлым рухтардың салдары деп есептеді. Мұндай рухтармен билік еткен адамдар Грейтрейксті көргенде немесе оның даусын естігенде, құлап түсіп немесе қатты дікілдейтін. Ол содан кейін оларды дәл сол қолмен тигізу әдісімен емдеді. Көптеген адамдар күмәнмен қараса да, Грейтрейкс емдеу қабілетінің тиімділігін қолдайтын жақтастарды тапты. Ол өзі 1666 жылы танымал Роберт Бойльге арналған «Мистер Валентин Грейтрейкс және оның жасаған таңғажайып емдеулер туралы қысқаша есеп» атты хатты жариялады. Сондай-ақ, Генри Стуббтың «Ғажайыптарға бейімделген» (The Miraculous Conformist) және т.б. атты еңбегін қараңыз. Бұл кітапшаға Грейтрейкстің емдеулерінің шындығын куәландырған, адал екені белгілі адамдардың қол қойған бірнеше сертификаты қоса берілген.

Ирландияға оралу және шаруашылық

1667 жылы Грейтрейкс Ирландияға оралды және 1668 жылы жылына 1000 фунт стерлингпен шаруашылықты қайта бастады. Ол көп жылдар бойы өмір сүргенмен, енді оның атын шығарған сол ерекше емдеулерді жасауды тоқтатты. Дегенмен, оның жағдайы өте ерекше: ең қатаң тергеулерде де оның мінезіне ешқандай дақ түспеді, тіпті оның ісін қолдаған білімді және сарапты адамдардың ешқайсысы да өзін жаңсаққа салуға жол бермеді. Грейтрейкс 1682 жылғы 28 қарашада Уотерфорд графтығындағы Аффэнде қайтыс болды. Ол Лисмор шіркеуінде немесе әкесіне жақын, ескі Аффэн шіркеуінің дәлізінде жерленген болуы мүмкін (мәліметтер әртүрлі).

Отбасы

1660-шы жылдардың басында Грейтракс сэр Уильям Годольфиннің (1605–1663) қызы Рутқа (1678 жылы қайтыс болды) және оның бірінші әйелі, сэр Джон Лэмбтің қызы Рутқа үйленді. Ол екінші рет Элис Тилсонға (1678 немесе 1684 жылы қайтыс болды) үйленді. Оның үш баласы болды: Вильман (1686 жылы қайтыс болды), ол Джоха Уилердің қызы Мэриге үйленді. Эдмунд (1691–1692 жылдары қайтыс болды), Томас Уилкокстың қызы Аннаға үйленді. Мэри Эдмунд Браунингке үйленді.