Кіріспе
Канада Конфедерациясының әкесі (1825–1868)
Квебек округі
the Quebec riding
Томас Д’Арси МакГи (13 сәуір 1825 – 7 сәуір 1868) – ирланд-канад саясаткері, католик өкілі, журналист, ақын және Канада Конфедерациясының әкесі. Жас МакГи Ирландиядағы британдық үкімге қарсы болған ирланд католигі және «Жас Ирландия» қозғалысының британдық үкімді құлатып, тәуелсіз Ирландия Республикасын құруға жасаған әрекеттеріне қатысқан. 1848 жылы тұтқындалудан қашып АҚШ-қа көшіп кетті, онда ол саяси көзқарастарын өзгертіп алды. Американдық республикашылдық, католиктерге қарсылық және классикалық либерализм оған ұнамай кетті. МакГи саяси көзқарастарында монархиялыққа бейімделді және діни тұрғыдан Пя IX Папаны қолдады. 1857 жылы Канада провинциясына көшіп келді және ирландтық канадалықтарды канадалық протестанттармен бірігіп, Британ империясы құрамында өздік басқару құқығына ие Канаданы құруға көндіру үшін көп еңбек етті. Конфедерацияға деген ынтасы оған «Канаданың алғашқы ұлтшылы» деген атақ әкелді. МакГи сонымен қатар Ирландия, Канада және АҚШ-тағы өзінің жастық шағына ұқсас, қуғынға ұшыраған ирланд республикашылдарынан құралған, жасырын әскери ұйым – Фениан бауырластығының қызметін ашық сынады. МакГи 1867 жылы Конфедерацияға қол жеткізуге көмектесті, бірақ 1868 жылы Фениан бауырластығы оны «Шонинизмге» кінәлі деп танып өлтірді. Монреальдегі Фениан бауырластығының мүшесі Патрик Дж. Уилан МакГиді өлтіргені үшін айыпталды және жазаланды.
Ерте өмір
Ол 13 сәуірде 1825 жылы Ирландияның Карлингфорд қаласында дүниеге келді және католик дінінде тәрбиеленді. Анасы, Дублин кітап сатушысының қызы, оған Ирландия тарихын үйретті, бұл кейіннен оның жазуына және саяси қызметіне үлкен әсер етті. Сегіз жасында отбасы Уэксфордқа көшті, онда әкесі Джеймс МакГи Ирландияның жағалау күзетінде (бұл кезде Ұлыбританияның жағалау күзетінің бағынысында болған және, мүмкін, Уэксфорд қала станциясында, Кеден үйі маңында) қызмет етті. Уэксфордта ол жергілікті «hedge school» мектебінде оқыды, онда мұғалім Майкл Доннелли оның білімге деген құштарлығын қанағаттандырып, Ұлыбританияның Ирландиядағы ұзақ билігі және ирландтықтардың қарсылығы, соның ішінде 1798 жылғы соңғы көтеріліс туралы білім берді. 1842 жылы, 17 жасында МакГи әпкесімен бірге Ирландиядан кетті, себебі 1840 жылы анасы қайтыс болғаннан кейін, 1833 жылы 22 тамызда әкесіне үйленген әйелі Маргарет Деамен қарым-қатынасы жақсы болмады. 1842 жылы ол Уэксфорд портынан «Лео» бригімен Америка Құрама Штаттарына аттанды. «Лео» кемесінде ол Ирландия туралы көптеген алғашқы өлеңдерін жазды. Біраз уақыттан кейін ол Патрик Донахоудың «Boston Pilot» газетінің редакторының көмекшісі болып жұмысқа орналасты, бұл Бостон қаласындағы (Массачусетс штаты) католик газеті болатын. Ол Даниэль О’Коннелл басқарған ирландтық өзін-өзі анықтау қозғалысын жариялаған мақалаларға маманданған. 1844 жылы ол бас редактор болып тағайындалды, сонымен қатар ирланд әдебиеті мен саясаты туралы кеңінен жазды. Ол Канаданың Америка Құрама Штаттарына қосылуын жақтады, айтып: «Қандай жолмен болса да – сатып алу, жаулап алу немесе келісім арқылы, Канада Ұлыбританиядан осы Республикаға берілуі керек». 1845 жылы ол Ирландияға оралып, саяси белсенділікке қатысып, «The Nation» газетінің редакторы болды, ол «Жас Ирландия» қозғалысының дауысы еді. 1847 жылы ол Мэри Тереза Каффриге үйленді, олардың алты баласы болды, бірақ олардың тек екі қызы ғана әкесінен аман қалды. Оның 1848 жылғы Ирландия Конфедерациясына және «Жас Ирландия» көтерілісіне қатысуы оның тұтқындалуына ордер беруге себеп болды. МакГи дін қызметкері кейпінде киініп, Америка Құрама Штаттарына қашып кетті.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та ол ирланд-американдық аймақтарда танымал болды және Нью-Йорк негізді Nation және Бостон негізді American Celt газеттерін құрып, бас редакторы болды. Ол сонымен қатар бірнеше тарих кітабын жазды. Басқа жас Ирландия эмигранттарымен бірге МакГи де құлдыққа қолдау көрсетті және АҚШ-та құлдықтың жалғасуын қорғады. 1849 жылғы 4 тамыздағы Nation басылымында МакГи АҚШ-тағы құлдыққа қарсы күрескер Дэниел О’Коннеллдің жақтастарына шабуыл жасап, «Олардың міндеті өз құлдарын босату, Атлант мұхитын кезіп, шетелдіктерге көмектесу емес» деп жазды. МакГи ақырында демократияға, республикашылдыққа және АҚШ-қа деген сенімін жоғалтты. Тарихшы Дэвид Гербер Ирландиядан британдықтарды қуу үшін шаруалар көтерілісін ұйымдастыруға тырысқан жас Ирландия революционерінен оның өзгеруін бақылады. Гербер былай деп жазады:
1851 жылдан кейін ол керісінше, католик догмалары мен жеңіске жетушілік, протестантизмге қарсылық, мәдени ұлтшылдық және әлеуметтік консерватизмді қолдай бастады. Оның 1850 жылдардағы ойлау жүйесі осылардың негізінде құрылды. 1857 жылы Монреальге көшіп келді, Канаданың АҚШ-қа қарағанда католик ирландтарға гөрі ыңғайлырақ орын екеніне сенді. Ол Канададағы Оранжист орденінің маңыздылығын азайтып көрсетті. Ол американдық институттар мен американдық өмір салтына үздіксіз сын айтты. Ол американдықтарды Канадаға қатысты жауырық және экспансиялық ниеттерде және оның республикалық идеяларын Солтүстік Американың барлық аймағына таратуға ұмтылуда деп айыптады. МакГи Канаданың Британ империясына адал болуын қамтамасыз ету үшін белсенді жұмыс істеді, империализмді Канаданы барлық американдық кемшіліктерден қорғайтын нәрсе деп қарады.
After 1851, however, he veered increasingly toward the opposite pole, espousing an ultramontane conservatism Catholic dogma and triumphalism, anti Protestantism, cultural nationalism, and social conservatism were the framework of McGee's thought during the 1850s. He emigrated to Montreal in 1857, believing Canada was far more hospitable to the Catholic Irish than was the United States. He downplayed the importance of the Orange Order in Canada. He remained a persistent critic of American institutions, and of the American way of life. He accused the Americans of hostile and expansionist motives toward Canada and of desiring to spread its republican ideas over all of North America. McGee worked energetically for continued Canadian devotion to the British Empire seeing in imperialism the protection Canada needed from all American ills.
Канада
1857 жылы ол Монреальде (Квебек) «Жаңа дәуір» басылымын шығаруға кірісті. Ол редакциялық мақалалары мен памфлеттерінде Оранж орденінің ықпалына қарсы шабуыл жасап, ирланд католиктерінің жиналыста өкілдік құқығын қорғады. Экономикалық тұрғыда ол жаңғыруды қолдады, теміржол салу, иммиграцияны дамыту және өндірісті қолдау үшін жоғары қорғау тарифін енгізу арқылы кең ауқымды экономикалық дамуды қажет етті. Саяси белсенділік танытып, ол Ирландияның сектанттығынан құтылу үшін Канадада жаңа ұлттықты жақтады. 1858 жылы ол Канада провинциясының заң шығару жиналысына сайланды және тәуелсіз Канада құру үшін жұмыс істеді. МакГи МакГилл университетінде заң білімі алды және 1861 жылы адвокат болып жұмысқа орналасты. МакГи 1863 жылы құрылған консервативтік үкіметте ауыл шаруашылығы, иммиграция және статистика министрі болды. Ол «Ұлы коалицияда» осы лауазымын сақтап, 1864 жылғы Шарлоттаун және Квебек конференцияларына Канада делегаты ретінде қатысты. Квебекте МакГи екі Канададағы діни азшылықтардың білім алу құқығына кепілдік беруді көздейтін резолюцияны ұсынды.
Фениандар
Өзінің радикалды ирланд ұлтшылдық көзқарастарын жұмсарта отырып, МакГи Америкадағы Фениан бауырластығын айыптады, ол Ұлыбританиядан Канаданы күшпен басып алуды АҚШ-тың қолдауымен жақтады. Канада Конфедерациясынан кейін МакГи 1867 жылы 1-ші Канада Парламентіне Монреаль-Уэст округінен либералды-консервативті депутат ретінде сайланды. Дегенмен, ол ирландтық католиктердің көп бөлігінің қолдауын жоғалтты. 1867 жылдың 5 қарашасында МакГи "Жаңа Доминионның рухани-интеллектуалды жабдығы" деген тақырыпта сөз сөйледі. Бұл сөз Канаданың әдеби жағдайына, алғашқы Доминион Парламенті ашылғанға дейін, шолу жасады. МакГидің көзқарастары торилік принциптер, уахи және эмпирикалық әдіс комбинациясынан тұрды. Ол канадалықтардың шығармашылығы мен ептілігінен шабыттанған ұлттық әдебиет құруды ұсынды.
Құрлық
1868 жылғы 7 сәуірде МакГи түннің жарымынан кейін аяқталған парламенттік пікірталасқа қатысты. Содан кейін ол тұрып жатқан пансионға қайтып жүрді. МакГи Оттавадағы миссис Троттердің пансионатының есігін ашқанда, іштен күтіп тұрған біреу оқ жарып, басына тигізді. Бірнеше адам оқиға орнына жүгіріп келді, бірақ қастандық жасаған адамның ізі де жоқ. Кейіннен МакГиді Патрик Джей Уиланның қолдан жасалған тапаншасынан атылған оқпен өлтіргені анықталды. Патрик Уилан, фениандықтарды қолдаушы және католик, қылмыс үшін айыпталып, сотталды және 1869 жылғы 11 ақпанда Оттавада дарға асылды. Қазылар алдында Уиланның қаруынан өлтіруге дейін оқ атылғаны туралы сот-медициналық сараптаманың дәлелдері, сондай-ақ ол МакГиге қастандық жасап, оны қудалағандығы туралы жағдайлық айғақтар шешуші әсер етті. Тарихшы Дэвид Уилсон 1972 жылы жүргізілген сот-медициналық сараптамалар қаза тапқан оқтың Уиланның қаруымен және оның иелігінде болған оқтармен сәйкес келетінін көрсеткенін айтады. Уилсон мынадай қорытынды жасады: Ықтималдықтардың тепе-теңдігі Уиланның МакГиді өлтіргенін немесе өлтіру тобының мүшесі болғанын көрсетеді, бірақ оның оқ атып, өліміне тікелей себепкер болғанына қатысты әлі де ақылға қонымды күмән тудырады. Құпия теорияларын қолдаушылар оның кінәсін жоққа шығарып, оның протестанттардың құрған қастандығы үшін айыптының құрбаны болғанын болжады. Канада үкіметінің Томас Д'Арси МакГи ғимараты қастандықтың орын алған жеріне жақын орналасқан. Бұл оқиға Оттавалық актер және драматург Пьер Браульттің "Айдағы қан" атты канадалық пьесасында бейнеленген. Патрик Уилан 5000 адамның алдында дарға асылды. МакГидің өлтірілуі сондай-ақ канадалық жазушы Джейн Уркхарттың Канадаға ирландтықтардың көші-қоны туралы "Ауей" романының маңызды бөлігі болып табылады.
The balance of probabilities suggests that Whelan either shot McGee, or was part of a hit squad, but there is still room for reasonable doubt as to whether he was the man who actually pulled the trigger. Conspiracy theorists questioned his guilt, suggesting that he was a scapegoat for a Protestant plot. The government of Canada's Thomas D'Arcy McGee Building stands near the site of the assassination. The case is dramatised in the Canadian play Blood on the Moon by Ottawa actor/playwright Pierre Brault. Patrick J. Whelan was hanged in front of an audience of 5,000 people. The assassination of McGee is also a major component of Away, a novel about Irish immigration to Canada by Canadian novelist Jane Urquhart.
Қастандықтың әсері
П. М. Тонер бұл кісі өлтіруді ирланд-канад тарихындағы маңызды тарихи кезең деп санайды. Ол Канададағы католик ирландтар арасындағы фениандық элемент 1860 жылдары зор күшке ие болғанын айтады. Фениандық әсердің себептері МакГидің өлімінен бұрын орташа ирландтықтардың қолдауын жинауға тырыспағаны және оның өлімінен кейін оның орнына сенімді орташа көшбасшы келмегені болды. Сонымен қатар, католик шіркеу басшылары АҚШ-та да, Канадада да фениандарды бақылауға күш жеткізбеді. Фениандардың ықпалын түсіндіретін тағы бір фактор – канадалық католик емес саясаткерлердің ирландтық католик дауысына қызығушылық танытуы. Мұның бәрінің түпкі себебі – канадалықтардың «жасыл шайтаннан», яғни америкалық фениандық қозғалыстан сескенуі. 1870 жылдан кейін АҚШ-тан Канадаға жасалған фениандық шабуылдардың сәтсіз аяқталуы және АҚШ-тағы фениандық қозғалыстың күйреуі Канададағы фениандық биліктің әлсіреуіне алып келді.