Ирландиялық республикалық ұйымдар тарихы

Кіріспе

Ирланд республикалық ұйымы

Фениандық бауырластық (Bráithreachas na bhFíníní) – 1858 жылы Джон О’Махони мен Майкл Дони АҚШ-та құрған ирланд республикалық ұйымы. Ол Ирландиялық республикалық бауырластыққа (IRB) жақын, Clan na Gael ұйымының алдағысы болды. Мүшелері көбінесе «Фениандар» деп аталды. Гел тілінің маманы О’Махони өзінің ұйымын Фианнадан, яғни Фионн мак Кумхайл басқарған ирланд жауынгерлерінің аңызға толы тобының атымен атады.

Өмірбаян

Фениандық бауырластық өз тарихын 1790-шы жылдарға, көтеріліс кезіне дейін жатқызады, Ирландияда британдық үстемдікті тоқтатуды мақсат етіп, бастапқыда өзін-өзі басқаруды, кейін Ирландия Республикасын құруды көздеді. Көтеріліс басылды, бірақ Біріккен ирландтардың принциптері Ирландия тарихына зор ықпал етті. Көтеріліс күйрегеннен кейін британ премьер-министрі Уильям Питт ирланд парламентін тарату туралы заң жобасын ұсынды және Ирландия мен Ұлыбритания арасындағы одақты жасады. Парламентті бақылаған протестанттық элитаның қарсылығына кең таралған және ашық пара беру арқылы тойтарыс берілді. Одақ туралы акт қабылданды және 1801 жылдың 1 қаңтарында заң күшіне енді. Ирландия парламентінен шеттетілген католиктерге Одақ аясында эмансипация (құқықтар беру) уәде етілді. Бұл уәде орындалмады және азаматтық құқықтар үшін созылған және ащы күрес тудырды. 1829 жылға дейін британ үкіметі католиктерге эмансипация беруге мәжбүр болды. Бұл процесс жалпы эмансипацияға алып келгенімен, бір мезгілде негізінен католиктерден тұратын шағын арендаторлар, «қырық шиллингтік еркін иеленушілер» деп аталатын топты құқықтарынан айырды. Эмансипация науқанын жетекшілік еткен Дэниел О’Коннелл, Ұлыбританиямен жасалған Одақ туралы актіні жою науқанында да осы әдістерді қолданды. Петициялар мен үлкен халық қолдауына ие болған митингілер өткізілгеніне қарамастан, үкімет Одақтың Ирландия халқының пікірінен маңыздырақ деп санайтын. 1840-шы жылдардың басында, Одақты жою қозғалысының жас мүшелері О’Коннеллдің тым сақтықпен келе жатқан саясатына наразылық білдіріп, оның ниетіне күмән келтіре бастады. Кейін олар «Жас Ирландия» қозғалысы деп аталды. Аштық кезінде шағын фермерлер мен жұмысшылардан тұратын әлеуметтік топ аштықтан, аурулардан және эмиграциядан құтылуға жақын болды. 1840 жылдардағы Ұлы аштық 1 миллион ирландтың өліміне және одан құтылу үшін тағы 1 миллион адамның эмиграциясына әкелді, ал келесі онжылдықтарда тағы 1 миллион адам елден кетті. Аштықтан халықтың қаза болуы, ал мал мен астық әскери күзетпен экспорттала бергені аман қалғандардың арасында ащылық пен наразылық сезімін қалдырды. Эмиграция толқындары осы сезімдердің Ирландиямен ғана шектелмей, Англияға, АҚШ-қа, Австралияға және ирланд эмигранттары жиналған барлық елдерге таралуын қамтамасыз етті. Аштықтың қорқынышты көрінісіне оқиға куәгерлері шок болды және Еуропаны шарпыған революциялардың ықпалымен «Жас Ирландия» қозғалысы 1848 жылы агитациядан қарулы көтеріліске көшті. Көтеріліс әрекеті Типперри округіндегі Баллингриде болған шағын қақтығыстан және басқа жерлердегі бірнеше ұсақ оқиғалардан кейін сәтсіз аяқталды. Көтерілістің сәтсіздігіне үш жылдық аштықтан кейін ирланд халқының әлсіреуі, ерте көтерілуге шақыру және осының салдарынан көтеріліс басшылары арасындағы келіспеушіліктер, әскери дайындықтардың жеткіліксіздігі зор әсер етті. Үкімет көптеген қозғаушыларды тез ұстады, ал олардың ізбасарлары теңіз арқылы қашып кетіп, шашырап кетті. 1849 жылы Джеймс Финтан Лаллор басқарған соңғы көтеріліс те сәтті болмады. Революцияның ең жақтасы Джон Митчелл 1848 жылдың басында тұтқындалып, мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен Австралияға жер аударылды. Оған Уильям Смит О’Брайен және Томас Фрэнсис Мигер сияқты басқа да көшбасшылар қосылды, олар Баллингриден кейін тұтқындалып, Францияға қашып кеткен, сондай-ақ жас мүшелердің үш өкілі Джеймс Стивенс, Джон О’Махони және Майкл Дони де Францияға қашып кетті.

The Fenian Brotherhood trace their origins back to 1790s, in the rebellion, seeking an end to British rule in Ireland initially for self government and then the establishment of an Irish Republic. The rebellion was suppressed, but the principles of the United Irishmen were to have a powerful influence on the course of Irish history. Following the collapse of the rebellion, the British Prime Minister William Pitt introduced a bill to abolish the Irish parliament and manufactured a Union between Ireland and Britain. Opposition from the Protestant oligarchy that controlled the parliament was countered by the widespread and open use of bribery. The Act of Union was passed and became law on 1 January 1801. The Catholics, who had been excluded from the Irish parliament, were promised emancipation under the Union. This promise was never kept and caused a protracted and bitter struggle for civil liberties. It was not until 1829 that the British government reluctantly conceded Catholic Emancipation. Though leading to general emancipation, this process simultaneously disenfranchised the small tenants, known as 'forty shilling freeholders', who were mainly Catholics. Daniel O'Connell, who had led the emancipation campaign, then attempted the same methods in his campaign to have the Act of Union with Britain repealed. Despite the use of petitions and public meetings that attracted vast popular support, the government thought the Union was more important than Irish public opinion. In the early 1840s, the younger members of the repeal movement became impatient with O'Connell's over cautious policies and began to question his intentions. Later they were what came to be known as the Young Ireland movement. During the famine, the social class comprising small farmers and laborers was almost wiped out by starvation, disease and emigration. The Great Famine of the 1840s caused the deaths of 1 million Irish people and another million emigrated to escape it, with a further million over following decades. That the people starved while livestock and grain continued to be exported, quite often under military escort, would leave a legacy of bitterness and resentment among the survivors. The waves of emigration also ensured that such feelings would not be confined to Ireland, but spread to England, the United States, Australia and every country where Irish emigrants gathered. Shocked by the scenes of starvation and greatly influenced by the revolutions then sweeping Europe, the Young Irelanders moved from agitation to armed rebellion in 1848. The attempted rebellion failed after a small skirmish in Ballingary, County Tipperary, coupled with a few minor incidents elsewhere. The revolt's failure was much influenced by the general weakening of the Irish population after three years of famine, mixed with premature promptings to rise up early, resulting in inadequate military preparations in turn contributing to disunity among the rebellion's leaders. The Government quickly rounded up many of the instigators. Those who could, fled across the seas and their followers dispersed. The last flicker of revolt in 1849, led by amongst others James Fintan Lalor, was equally unsuccessful. John Mitchel, the most committed advocate of revolution, had been arrested early in 1848 and transported to Australia on the expressly created charge of Treason felony. He was to be joined by other leaders, such as William Smith O'Brien and Thomas Francis Meagher who had both been arrested after Ballingary escaped to France, as did three of the younger members, James Stephens, John O'Mahony and Michael Doheny.

Негізін қалау

1948 жылғы көтеріліс күйрегеннен кейін Джеймс Стивенс пен Джон О’Махони тұтқындалудан қашу үшін Еуропаға кетті. Парижде олар оқыту және аударма жұмысы арқылы күнкөріс жасап, «Ирландиядағы британдық үстемдікті құлату үшін күрес» кезегін жоспарлады. 1856 жылы О’Махони Америкаға барып, 1858 жылы Фениандық бауырластықты құрды. Стивенс Ирландияға оралды және 1858 жылғы Сент-Патрик күні Дублинде, елдің түкпір-түкпірінен ұйымдастыру сапарынан кейін, американдық фениандардың ирландтық әріктесі – Ирланд Республикалық бауырластығын құрды. 1863 жылы Бауырластық жалпы басқару үшін конституция мен ережелерді қабылдады. Бірінші Ұлттық Конгресс 1863 жылғы қарашада Чикагода ұйымдастырылды. Ол ұйымға «Республика институтарының үлгісінде қайта құрылып, сайлау принципі бойынша басқаруға» мүмкіндік берді. 1863 жылы бес сайланған мүшеден тұратын Орталық Кеңеспен Бас орталықты сайлау туралы шешімдер қабылданды. 1865 жылғы қаңтарда Филадельфиядағы Ұлттық залда өткен екінші конгресте бұл Кеңес он мүшеге дейін ұлғайтылды, сондай-ақ Кеңес сайлайтын президенті де болды. Осылайша, Орталық Кеңес немесе Сенат, Сенат басшысы және шектеулі өкілеттіктерге ие Президенттік лауазымнан тұратын ерекше республикалық басқару стилі орнатылды; О’Махони Президенттік лауазымға тағайындалды. Бұдан кейін Сенаттың О’Махонидің болашақ шешімдері бойынша дауыс беру құқығын жоққа шығаруға мүмкіндігі болғандықтан, екі лагерьге бөлініс туды.

Фениандықтардың Канадаға шабуылдары

АҚШ-та О'Махонидің Фениандық бауырластығына басшылығына Уильям Р. Робертс күшейе түсті. Екі Фениандық фракция да «Ирландия Республикасы» атынан облигациялар шығару арқылы қаржы жинады, оларды адал жандар Ирландия «Тағы бір ұлт» болғанда төленетініне үміттенді. Бұл облигациялар «Ирландияның тәуелсіздігі мойындалғаннан кейін алты ай өткен соң» өтелуге тиіс болды. Жүздеген мың ирланд иммигранттары оларға жазылды. Көптеген қару-жарақ сатып алынды, ал Робертс фракциясы Канадаға бағытталған рейдтер сериясын ашық түрде дайындады, АҚШ үкіметі олардың алдын алу үшін маңызды шаралар қабыланбады. АҚШ әкімшілігінің көптеген өкілдері, Ұлыбританияның Америка Азамат соғысы кезінде Конфедерацияға көмектескендей болған әрекеттеріне, мысалы CSS Alabama және қару-жарақ контрабандасымен айналысқан блокаданы бұзушыларға байланысты, қозғалысқа қарсы емес еді. Робертстің «Соғыс хатшысы» генерал Т. В. Суини болды, ол рейдтерді ұйымдастыруға мүмкіндік беру үшін 1866 жылдың қаңтарынан қарашасына дейін АҚШ армиясының тізімінен шығарылды. Бұл рейдтердің мақсаты Канаданың көлік желісін басып алу болды, осы арқылы британдықтарды Ирландияның бостандығын Канада провинциясына иелік ету құқығымен алмастыруға мәжбүрлеуді көздеді. Рейдтерге дейін Фениандар Канададағы ойдас жандардан ақпарат алды, бірақ барлық ирландтық католиктерден қолдау таппады, өйткені кейбіреулері бұл рейдтерді Канаданың жаңадан қалыптасқан егемендігіне қауіп деп қарады. 1866 жылдың сәуірінде Джон О'Махонидің басшылығымен 700-ден астам Фениандық бауырластықтың мүшелері Кемпобелло аралының қарсы жағалауына келді, оны британдықтардан басып алу ниетімен. Галифакстан (Жаңа Шотландия) британдық соғыс кемелері тез арада келді және фениандарды таратып жіберді. Бұл әрекет Британдық Солтүстік Америка колониялары – Жаңа Шотландия, Канада Шығысы және Канада Батысының конфедерацияға қосылуы арқылы Нью-Брансуикті қорғау идеясын нығайтты, осылайша Канада Доминионы құрылды. Нью-Йорктегі Буффалодағы экспедицияның басшылығын Робертс полковник Джон О'Ниллге тапсырды, ол 1866 жылдың 31 мамыры мен 1 маусымында түнде және таңертең Ниагара өзенінен кем дегенде 800 (О'Ниллдің мәліметі; канадалық дереккөздерде әдетте 1500-ге дейін деп хабарланады) адамды бастап өтті, Риджвейде канадалық күшті жеңіп, Форт-Эриді қысқа мерзімге басып алды. О'Ниллді қоса алғанда, олардың көпшілігі – американдық Азамат соғысының тәжірибелі ардагерлері болды. Ақырында, АҚШ билігі Ниагара өзені арқылы Фениандық жабдықтау желілерін тоқтатып, Канадаға өтуге тырысқан Фениандық күшейткіштерді тұтқындады, осылайша рейд тоқтатылды. Олардың осындай шағын күшпен мақсаттарына жете алмайтыны анық болды. Фениандықтардың басқа да рейд әрекеттері келесі аптада Сент-Лоуренс аңғарында орын алды. Көптеген қару-жарақ АҚШ әскерімен тәркіленгендіктен, осы ер адамдардың салыстырмалы түрде аз бөлігі соғысқа қатысты. Тіпті Фениандықтар АҚШ әскері тәркілеген қару-жарақты қайтаруға мүмкіндік берген қоймаға шабуыл жасады. Көптеген қару-жарақтар аяулы офицерлер арқылы қайтарылды. Фениандықтарды Сент-Лоуренс және Буффало аймақтарынан шығару үшін АҚШ үкіметі оларға үйлеріне оралуға теміржол билеттерін сатып алды, егер олар АҚШ-тан басқа елдерге шабуыл жасамауға уәде берсе. Көптеген қару-жарақтар оларды талап еткен адам Канадаға қайтадан шабуыл жасамайтынына кепілдік бере алса, кейін қайтарылды, бірақ кейбіреулері кейінгі рейдтерде қолданылған болуы мүмкін. 1867 жылдың желтоқсанында О'Нилл Фениандық бауырластығының Робертс фракциясының президенті болды, келесі жылы Филадельфияда 400-ден астам тиісті түрде аккредиттелген делегаттар қатысқан үлкен конгресс өткізілді, ал 6000 қарулы және формадағы Фениандық солдаттары көшеде шеру тартты. Осы конгресте Канадаға екінші рейд жасау туралы шешім қабылданды. Клеркенуэллде болған жарылыс туралы хабар белсенді саясатты қолдауға күшті серпіліс берді. Сол кезде британдық барлау қызметінің тыңшысы Анри Ле Карон «Ирландия Республикалық армиясының бас инспекторы» лауазымын атқарды. Кейін Ле Карон Огденсбург пен Сент-Олбанс арасында орналасқан көптеген сенімді адамдарға он бес мың қару-жарақ пен үш миллионға жуық оқ-дәрілерді тапсырғанын мәлімдеді, бұл жоспарланған рейдке дайындық шарасы болды. Бұл 1870 жылдың сәуірінде орын алды және 1866 жылғы әрекеттей тез және толық сәтсіздікке ұшырады. О'Ниллдің басшылығымен Фениандықтар Вермонт штатының Франклин қаласының жанындағы Канада шекарасын өтті, бірақ канадалық еріктілерден жасалған бірнеше оқтармен таратылды. О'Ниллдің өзі Президент Улисс С. Гранттың бұйрығымен АҚШ билігімен дереу тұтқындалды. Фениандық бауырластығының президенті лауазымынан кеткеннен кейін Джон О'Нилл 1871 жылы санкцияланбаған рейд жасауға сәттілікке жете алмады және қалған Фениандық жақтастарымен бірге Ред-Ривер көтерілісінің қашқын ардагерлеріне қосылды. Рейд жасаушылар Дакота аймағының Пембина қаласынан шекараны өтіп, Канада жағындағы Гудсон Бэй компаниясының сауда постын басып алды. Пембинадағы АҚШ әскерлері, канадалық шенеунік Гилберт Макмикеннің рұқсатымен, Канадаға өтіп, Фениандық рейд жасаушыларды қарсылықсыз тұтқындады. Фениандық қауіп Канаданың конфедерациясын талап етуге себеп болды. Конфедерация жылдар бойы жоспарланған, бірақ 1867 жылы, алғашқы рейдтерден кейін ғана іске асырылды. 1868 жылы Фениандық жақтас ирланд-канадалық саясаткер Томас Д'Арси Макги Оттавада, рейдтерді айыптағандықтан жауап ретінде қаныпешене өлтірілді. 1880 жылдары Британдық Колумбияның Төмендігінде Фениандық шабуылдарының қаупі болды, өйткені Фениандық бауырластық Вашингтон және Орегон штаттарында белсенді болды, бірақ ешқандай рейд орын алмады. 1885 жылы Канадалық Тыныш мұхиты теміржолының негізгі желісінің ашылуында түсірілген суреттерде теміржол бастығының және доктарының жанындағы портта үш үлкен британдық соғыс кемесінің тұрғаны көрінеді. Олардың болуы Фениандық шабуылдары немесе терроризм қорқынышынан туындады, сондай-ақ алғашқы пойызға жеткізілген көптеген әскерлердің болуы да осы қорқынышпен байланысты болды.

In the United States, O'Mahony's presidency over the Fenian Brotherhood was being increasingly challenged by William R. Roberts. Both Fenian factions raised money by the issue of bonds in the name of the "Irish Republic", which were bought by the faithful in the expectation of their being honoured when Ireland should be "A Nation Once Again". These bonds were to be redeemed "six months after the recognition of the independence of Ireland". Hundreds of thousands of Irish immigrants subscribed. Large quantities of arms were purchased, and preparations were openly made by the Roberts faction for a coordinated series of raids into Canada, which the United States government took no major steps to prevent. Many in the US administration were not indisposed to the movement because of Britain's actions of what was construed as assisting the Confederacy during the American Civil War, such as CSS Alabama and blockade runners smuggling in weapons. Roberts' "Secretary for War" was General T. W. Sweeny, who was struck off the American army list from January 1866 to November 1866 to allow him to organise the raids. The purpose of these raids was to seize the transportation network of Canada, with the idea that this would force the British to exchange Ireland's freedom for possession of their Province of Canada. Before the invasion, the Fenians had received some intelligence from like minded supporters within Canada but did not receive support from all Irish Catholics, as there those who saw the invasions as threatening the emerging Canadian sovereignty. In April 1866, under the command of John O'Mahony, a band of more than 700 members of the Fenian Brotherhood arrived at the Maine shore opposite Campobello Island with the intention of seizing it from the British. British warships from Halifax, Nova Scotia were quickly on the scene and a military force dispersed the Fenians. This action served to reinforce the idea of protection for New Brunswick by joining with the British North American colonies of Nova Scotia, Canada East, and Canada West in Confederation to form the Dominion of Canada. The command of the expedition in Buffalo, New York, was entrusted by Roberts to Colonel John O'Neill, who crossed the Niagara River (the Niagara is the international border) at the head of at least 800 (O'Neill's figure; usually reported as up to 1,500 in Canadian sources) men on the night and morning of 31 May/1 June 1866, and briefly captured Fort Erie, defeating a Canadian force at Ridgeway. Many of these men, including O'Neill, were battle hardened veterans of the American Civil War. In the end, the invasion had been broken by the US authorities' subsequent interruption of Fenian supply lines across the Niagara River and the arrests of Fenian reinforcements attempting to cross the river into Canada. It is unlikely that with such a small force they would have ever achieved their goal. Other Fenian attempts to invade occurred throughout the next week in the St. Lawrence Valley. As many of the weapons had in the meantime been confiscated by the US army, relatively few of these men actually became involved in the fighting. There even was a small Fenian raid on a storage building that successfully got back some weapons that had been seized by the US Army. Many were eventually returned anyway by sympathetic officers. To get the Fenians out of the area, both in the St. Lawrence and Buffalo, the U. S. government purchased rail tickets for the Fenians to return to their homes if the individuals involved would promise not to invade any more countries from the United States. Many of the arms were returned later if the person claiming them could post bond that they were not going to be used to invade Canada again, although some were possibly used in the raids that followed. In December 1867, O'Neill became president of the Roberts faction of the Fenian Brotherhood, which in the following year held a great convention in Philadelphia attended by over 400 properly accredited delegates, while 6,000 Fenian soldiers, armed and in uniform, paraded the streets. At this convention, a second invasion of Canada was conceived. The news of the Clerkenwell explosion was a strong incentive to a vigorous policy. At the time, Henri Le Caron, a mole for British Intelligence, held the position of "Inspector General of the Irish Republican Army". Le Caron later asserted that he distributed fifteen thousand stands of arms and almost three million rounds of ammunition in the care of the many trusted men stationed between Ogdensburg, New York and St. Albans, Vermont, in preparation for the intended raid. It took place in April 1870 and proved a failure just as rapid and complete as the attempt of 1866. The Fenians under O'Neill's command crossed the Canadian frontier near Franklin, Vermont, but were dispersed by a single volley from Canadian volunteers. O'Neill himself was promptly arrested by the United States authorities acting under the orders of President Ulysses S. Grant. After resigning as president of the Fenian Brotherhood, John O'Neill unsuccessfully attempted an unsanctioned raid in 1871 and joined his remaining Fenian supporters with refugee veterans of the Red River Rebellion. The raiding party crossed the border into Manitoba at Pembina, Dakota Territory and took possession of the Hudson's Bay Company trading post on the Canada side. U. S. soldiers from the fort at Pembina, with permission of Canadian official Gilbert McMicken, crossed into Canada and arrested the Fenian raiders without resistance. The Fenian threat prompted calls for Canadian confederation. Confederation had been in the works for years but was only implemented in 1867, the year following the first raids. In 1868, a Fenian sympathiser assassinated Irish Canadian politician Thomas D'Arcy McGee in Ottawa, allegedly in response to his condemnation of the raids. Fear of Fenian attack plagued the Lower Mainland of British Columbia during the 1880s, as the Fenian Brotherhood was active in both Washington and Oregon, but no raids ever materialized At the inauguration of the mainline of the Canadian Pacific Railway in 1885, photos taken of the occasion show three large British warships sitting in the harbour just off the railhead and its docks. Their presence was explicitly because of the fear of Fenian invasion or terrorism, as were the large numbers of troops on the first train.

1867 ж. және одан кейінгі жылдар

1866 жылдың соңында Стивенс Америкада келесі жылға жоспарланған жаңа көтеріліс үшін қаржы жинауға тырысты. Ол Америкада Ирландияда жақын арада жалпы көтеріліс болатынын жариялаған мақтаншақ хабарлама таратты, бірақ көп ұзамай оның одақтастары оны қызметтен шеттетуге мәжбүр болды, олардың арасында дау-жанжал туды. Фениан көтерілісі нашар ұйымдастырылған және халықтан аз қолдау алған "талапкерлік жорық" болып баяндалды. Англияға қарсы әскерге басшылық етуді үміттене Коркқа келген көптеген ирланд-американдық офицерлер тұтқындалды; ел бойынша болған шашыраңқы тәртіпсіздіктер полиция, әскер және жергілікті жасақтармен оңай басып тасталды. 1867 жылғы көтерілістен кейін Манчестердегі IRB штаб-пәтері екі америкалық топтың ешқайсысын қолдамауға шешім қабылдады, оның орнына Америкада Clan na Gael деген жаңа ұйымды құруға көмектесті. Дегенмен, Фениан бауырластығы 1880 жылы таратылуға дауыс бергенге дейін өмір сүруін жалғастырды. 1881 жылы Джон Филип Холланд британдықтарға қарсы пайдалану үшін жобалаған Fenian Ram су асты кемесі Нью-Йорктегі Delamater Iron Company компаниясымен құрылып, теңізге жіберілді.