Кіріспе
Жеңіл атлетика спортының түрі
Биікке секіру – бұл жеңіл атлетика спортының түрі, онда қатысушылар өлшенген биіктікте орналасқан көлденең таяқшаны өз күштерімен, оны құлатпай секіруі керек. Қазіргі заманғы, ең көп қолданылатын форматында таяқша екі тіреудің арасына орнатылады, ал төменде қону үшін серіпкіш төсегіш болады. Ежелгі заманнан бері қатысушылар қазіргі формаға жету үшін үнемі жақсырақ техникаларды енгізіп келеді, ал қазіргі кезде барлық жерде қолданылатын әдіс – Фосбери Флоп, онда спортшылар таяқшаға қарай жүгіріп, басын алға қарата, арқасымен секіреді. Бұл спорт түрі, таяқпен секірумен бірге, Олимпиада ойындарының жеңіл атлетика бағдарламасындағы екі тік секіру түрінің бірі болып табылады. Жеңіл атлетика және жабық ғимараттағы әлем чемпионаттарында бәсекелес жарыс ретінде өткізіледі және жеңіл атлетика жарыстарында жиі кездеседі. Биікке секіру әйелдерге рұқсат етілген алғашқы жарыстардың бірі болды, ол 1928 жылғы Олимпиада ойындарында өткізілді. Хавьер Сотомайор (Куба) 1993 жылы қойған биікке секіруден әлемдік рекордты иеленеді – ерлер биікке секіру тарихындағы ең ұзақ сақталған рекорд. Stefka Kostadinova (Болгария) 1987 жылдан бері әйелдер арасындағы әлемдік рекордты ұстап тұр, бұл да осы жарыстағы ең ұзақ сақталған рекорд.
Ережелер
Әлемдік жеңіл атлетика федерациясы (бұрын IAAF деп аталатын) биікке секіру бойынша белгіленген ережелер (бұрынғы 181 және 182 ережелер). Осы ереже 2020 жылғы, 2021 жылы өткен Олимпиаданың ерлер арасындағы жарысында екі спортшыға да алтын медаль беруге әкеп соқты.
Тарих
Ең алғашқы биікке секіру жарысы 19 ғасырда Шотландияда өтті. Алғашқы секірушілер күрделі тік сызықтық тәсілді немесе қайшы тәсілді қолданды. Кейінірек, секірушілер штангаға диагональ бойынша жақындап, алдымен ішкі аяғын, содан кейін екінші аяғын штангадан өткізіп, қайшылап иісті. 20 ғасырдың басында техникалар өзгері бастады, бұл ирланд-американдық Майкл Суинидің шығыс кесуімен басталды, ол қайшы тәсілінің бір түрі болды. Суини секіріп, омыртқасын созып, штанганың үстінде жазылып, 1895 жылы әлемдік рекордты жаңартты. 1948 жылы Австралиялық Джон Винтер осы стильде Лондон Олимпиадасының алтын медалін жеңіп алды. Сонымен қатар, ең табысты әйел биікке секірушілердің бірі, румыниялық Иоланда Балаш, осы стильді 1967 жылы зейнетке шыққанға дейін 10 жыл бойы қолданды. Тағы бір американдық, Джордж Хорин, одан да тиімді техниканы – батыс домалағын жасады. Бұл стильде штангаға тағы да диагональ бойынша жақындасады, бірақ секіру үшін ішкі аяқ қолданылады, ал сыртқы аяқ денені штангадан жаңға қарай итеру үшін жоғары көтеріледі. 1912 жылы Хорин әлемдік стандартты жаңартты. Оның техникасы 1936 жылғы Берлин Олимпиадасында басым болды, онда Корнелиус Джонсон жеңіске жетті. Америкалық және советтік секірушілер келесі төрт онжылдық бойы ең табысты болды және олар штраддл техникасын дамытты. Штраддлмен секірушілер батыс домалағындай секіріп, денелерін айналдырып, ішін төмен қаратып, штанганың айналасында бұрады, сол кезде ең тиімді және ең жоғары секіруге қол жеткізді. Штраддлмен секіруші Чарльз Дюма 1956 жылы 7 футты (2,13 м) алғашқы болып бағындырды. 1960 жылы америкалық Джон Томас әлемдік рекордты жаңартты. Келесі төрт жыл бойы жарысты совет спортшысы Валерий Брумель жеңіп алды, ол секіруге дейінгі жүгірісін күрт жылдамдатты. Ол 1964 жылы Токио Олимпиадасында алтын медальді жеңіп алды, ал 1965 жылы мотоцикл апаты оның мансабын аяқтады. Америкалық жаттықтырушылар, Мэриленд университетінің екі дүркін NCAA чемпионы Франк Костелло сияқты, Брумельден және оның жаттықтырушыларынан, Владимир Дьячковтан үйрену үшін Ресейге келді. Алайда, Орегон мемлекеттік университетінің жалғыз инноваторы Дик Фосбери биікке секіруді жаңа ғасырға енгізді. Сол кезде қолданылып жүрген, жоғары, жұмсақ, жасанды түрде төселген қону алаңдарын пайдаланып, Фосбери ескі шығыс кесуіне жаңа бұрылыс қосты. Ол алдымен басы мен иығымен штангадан өтіп, арқасына түсіп, жерге түсті, бұл бұрынғы құмды немесе аралас құмды қону алаңдарында ауыр жарақаттарға әкелуі мүмкін еді. Дәл сол уақытта Дебби Брилл өз бетінше "Брилл иілісі" деп атаған осы әдісті ойлап тапты. Фосбери өзінің жаңа стилін, Фосбери домалағын деп аталатын, 1968 жылғы Мексика Олимпиадасында алтын медальді жеңу үшін қолданғандықтан, оның қолданылуы тез тарады, көп ұзамай "домалағыштар" халықаралық биікке секіру жарыстарында басым болды. Әлемдік рекордты алғашқы болып 1973 жылы америкалық Дуайт Стоунс жаңартты. Әйелдер арасында 16 жасар домалағыш Ульрике Мейфарт 1972 жылы Мюнхен Олимпиадасында алтын медальді жеңіп алды, бұл сол кездегі әйелдер арасындағы әлемдік рекордты теңестірді (австриялық штраддлмен секіруші Илона Гусенбауэр бір жыл бұрын жаңартқан). Алайда, 1978 жылға дейін ғана италиялық Сара Симеони әйелдер арасындағы әлемдік рекордты жаңартты. Фосберидің жолын ұстанған сәтті биікке секірушілер арасында Дуайт Стоунстың қарсыласы, Нью-Джерсидің Патерсон қаласынан 2 метрлік Франклин Джейкобс, ол өзінің басынан асып секірді (27 жылдан кейін Швециядан Стефан Холм теңестірді); қытайлық рекордшылар Ни чи Чин және Чжу Цзяньхуа; немістер Герд Вессиг және Дитмар Мёгенбург; швед Олимпиадалық жүлдегері және бұрынғы әлем рекордшысы Патрик Шёберг; батыс Германиядан Ульрике Мейфарт және Италиядан Сара Симеони. Алайда, штраддл техникасы бірден жойылып кетпеді. 1977 жылы 18 жасар совет штраддлшісі Владимир Ященко жаңа әлемдік рекордты жаңартты. 1978 жылы ол рекордты 50 сантиметрге көтерді және үй ішінде, тізе жарақатынан кейін 20 жасында мансабын аяқтады. Әйелдер арасында шығыс германиялық Розмари Акерманн, ол алғашқы болып 2 метрден асып секірді, 1974 жылдан 1977 жылға дейін әлемдік рекордты жаңартты. Шын мәнінде, 1977 жылдың 2 маусымынан 1978 жылдың 3 тамызына дейін, Фосберидің табысынан кейін 10 жылдай уақыт өткеннен кейін, ерлер мен әйелдер арасындағы әлемдік рекордты әлі де Ященко мен Акерман ұстады. Алайда, олар штраддл техникасын қолданған соңғы әлем рекордшылары болды. Акерман 1976 жылғы Монреаль Олимпиадасының алтын медалін жеңіп алды, бұл штраддлмен секірушінің (еркек немесе әйел) Олимпиадалық медальді жеңіп алған соңғы жағдайы болды. 1980 жылы поляк домалағышы, 1976 жылғы Олимпиаданың алтын медалінің иегері Яцек Вшола, Ященконың әлемдік рекордын жаңартты. Екі жыл бұрын, италиялық домалағыш Сара Симеони, Акерманның ұзақ жылғы қарсыласы, Акерманның әлемдік рекордын жаңартты және әйелдер арасындағы әлемдік рекордты жаңартқан алғашқы домалағыш болды. Ол сондай-ақ 1980 жылғы Мәскеу Олимпиадасында алтын медальді жеңіп алды, онда Акерман төртінші орынды иеленді. Содан бері домалақ стилі толыққанды түрде басым болды. 1980-жылдардың соңынан бастап басқа барлық техникалар биікке секіру жарыстарында дерлік жойылды.
American and Soviet jumpers were the most successful for the next four decades, and they pioneered the straddle technique. Straddle jumpers took off as in the Western roll but rotated their torso, belly down, around the bar, obtaining the most efficient and highest clearance up to that time. Straddle jumper Charles Dumas was the first to clear 7 ft (2.13m), in 1956. American John Thomas pushed the world mark to in 1960. Valeriy Brumel of the Soviet Union took over the event for the next four years, radically speeding up his approach run. He took the record up to and won the gold medal of the 1964 Tokyo Olympics, before a motorcycle accident ended his career in 1965. American coaches, including two time NCAA champion Frank Costello of the University of Maryland, flocked to Russia to learn from Brumel and his coaches like Vladimir Dyachkov. However, it would be a solitary innovator at Oregon State University, Dick Fosbury, who would bring the high jump into the next century. Taking advantage of the raised, softer, artificially cushioned landing areas that were in use by then, Fosbury added a new twist to the outmoded Eastern cut off. He directed himself over the bar head and shoulders first, going over on his back and landing in a fashion that would likely have resulted in serious injury in the old ground level landing pits, which were usually filled with sawdust or sand mixtures. Around the same time, Debbie Brill independently came up with the same technique, which she called the 'Brill Bend'. Since Fosbury used his new style, called the Fosbury flop, to win the gold medal of the 1968 Mexico Olympics, its use spread quickly, and soon "floppers" were dominating international high jump competitions. The first flopper setting a world record was the American Dwight Stones, who cleared in 1973. In the female side, the 16 year old flopper Ulrike Meyfarth from West Germany won the gold medal of the 1972 Munich Olympics at , which tied the women's world record at that time (held by the Austrian straddler Ilona Gusenbauer a year before). However, it was not until 1978 when a flopper, Sara Simeoni of Italy, broke the women's world record. Successful high jumpers following Fosbury's lead also included the rival of Dwight Stones, 5 feet (2 m) tall Franklin Jacobs of Paterson, New Jersey, who cleared , over his head (a feat equalled 27 years later by Stefan Holm of Sweden); Chinese record setters Ni chi Chin and Zhu Jianhua; Germans Gerd Wessig and Dietmar Mögenburg; Swedish Olympic medalist and former world record holder Patrik Sjöberg; female jumpers Ulrike Meyfarth of West Germany and Sara Simeoni of Italy. In spite of this, the straddle technique did not disappear at once. In 1977, the 18 year old Soviet straddler Vladimir Yashchenko set a new world record In 1978, he raised the record to , and indoor, just before a knee injury effectively ended his career when he was only 20 years old. In the female side, the straddler Rosemarie Ackermann of East Germany, who was the first female jumper ever to clear , raised the world record from to during 1974 to 1977. In fact, from 2 June 1977 to 3 August 1978, almost 10 years after Fosbury's success, the men's and women's world records were still held by straddle jumpers Yashchenko and Ackermann respectively. However, they were the last world record holders using the straddle technique. Ackermann also won the gold medal of the 1976 Montreal Olympics, which was the last time for a straddle jumper (male or female) to win an Olympic medal. In 1980, the Polish flopper, 1976 Olympic gold medalist Jacek Wszoła, broke Yashchenko's world record at Two years before, the female Italian flopper Sara Simeoni, the long term rival of Ackermann, broke Ackermann's world record at and became the first female flopper to break the women's world record. She also won the gold medal of the 1980 Moscow Olympics, where Ackermann placed fourth. Since then, the flop style has been completely dominant. All other techniques were almost extinct in serious high jump competitions after late 1980s.
Техникалық аспектілер
Техника мен форма биіктікке секіру тарихында үлкен өзгерістерге ұшырады. Қазіргі уақытта Fosbury Flop бәсекелестерге бардан секіріп өтудің ең тиімді жолы деп есептеледі.
Қадамдасу
Фосбери флоп кезінде, спортшының секіру аяғына байланысты, олар биік секіру төсегінің оң немесе сол жағынан бастайды, секіру аяғын төсектен ең алысқа қойып. Олар сегізден онға дейінгі қадамдардан тұратын жүгіріс жасайды, алғашқы үш-бес қадам тік сызықта, ал соңғы бесеуі қисық сызықта болады. Спортшылар тұрақтылықты арттыру үшін жүгіріс жолын белгілеп қоюға тырысады. Жүгіріс, секіруден де маңызды болуы мүмкін. Егер биіктіктен секіруші дұрыс уақытта жылдамдық алмай немесе жеткілікті күш жинамайынша, жоғарыдан өту қиынға соғады. Жүгіріс белгілі бір пішінге немесе қисыққа, дұрыс жылдамдыққа және қадамдардың дұрыс санына ие болуы керек. Оптималды биіктікке жету үшін жүгіріс бұрышы да өте маңызды. Тік жүгіріс импульсті күшейтеді және секіруге дайындық жасайды. Спортшы бастапқыда басу аяғымен баяу, бірақ күшті қадамдармен итеріледі, содан кейін жылдамдығын арттыра бастайды. Тік сызықтың соңына қарай тік жүгіру керек. Спортшының басу аяғы қисықтың бірінші қадамына түседі, ол жылдамдығын арттыруды жалғастырады, денесін биік секіру төсегінің қарама-қарсы артқы бұрышына бұрады. Денесін тік ұстап, төсектен алшақтай отырып, спортшы соңғы екі қадамын табаннан аяққа дейін домалатып, жазық табанмен жасайды. Көптеген шебер секірушілер 30-40 градус бұрышта жүгіреді. Жүгіріс ұзақтығы жылдамдыққа байланысты анықталады. Баяу жүгіру үшін шамамен сегіз қадам жеткілікті, бірақ жылдам секірушіге он үш қадамға дейін қажет болуы мүмкін. Жоғары жылдамдық дененің алға жылжу импульсінің үлкен бөлігін жоғары қарай бағыттауға мүмкіндік береді. Фосбери флоппен айналысатын спортшыларға қолайлы J тәсілі жылдамдыққа, ауада бұрылу қабілетіне (орталық күшке) және жақсы басу орнына мүмкіндік береді, бұл көлденең импульсті тік импульске айналдыруға көмектеседі. Жүгіріс кезінде спортшы бұрыштан құламауы үшін, қатаң және бақыланатын қадаммен жүру керек. Спортшылар қисыққа иықтарымен емес, білезіктерінен ие болуы керек. Бұл олардың белдерінің секіру кезінде айналуына мүмкіндік береді, ал бұл өз кезегінде олардың ауырлық орталығының жоғарыдан өтуіне көмектеседі.
Ұшу
Ұшу екі қолмен немесе бір қолмен болуы мүмкін. Екі жағдайда да, тіреу аяғы штангадан ең алыс орналасқан аяқ болуы керек, және тікұшақ ұшпайтын аяғымен тізесін жоғары көтеріп жылдамдағанда, ол төсеніштің қарама-қарсы артқы бұрышына қарай бұрылуы тиіс. Бұл тізе қозғалысын бір немесе екі қолмен серпіліс жасаумен бірге жүреді. Штрих техникасында тіреу аяғы штанганың биіктігіне қарамастан, бір тұрған жерге "орналастырылса", ал флоп стиліндегі секірушілер штанга көтерілген сайын, жақындау жолын түзетуі керек, сонда тіреу орны штангадан сәл алыс болады. Рекордтық биіктікке жетуге тырысатын секірушілер көбінесе, энергияның көп бөлігін тік күшке жұмсағанда сәтсіздікке ұшырайды, соның салдарынан аяқтарының арқасымен штанганы тіреу тіректерінен түсіріп алады. Тиімді жақындау пішінін физикалық ережелерден алуға болады. Мысалы, секіруші штангадан өтетін кезде қажетті кері айналу жылдамдығын, иықтың жоғары көтерілуін және аяқтың төмен қарай түсуін қамтамасыз ету үшін компьютерлік модельдеу арқылы анықтауға болады. Бұл айналу жылдамдығын тіреу аяғында секірушінің қанша уақыт тұрғанына байланысты, штангадан қашықтаудың қажетті бұрышын анықтау үшін кері есептеуге болады. Осы ақпаратты және секірушінің жылдамдығын жақындаудың қисық бөлігінің радиусын есептеу үшін пайдалануға болады. Сондай-ақ, белгілі бір жақындау радиусын қабылдап, одан туындайтын кері айналуды анықтау арқылы кері бағытта жұмыс істеуге болады. Жақындауды бекіту үшін жаттығулар жасауға болады. Бір жаттығу – түзу сызықпен жүгіріп, содан кейін бірін-бірі спираль тәрізді аралап екі-үш шеңберді жүгіру. Тағы бір жаттығу – кез келген өлшемдегі шеңберді қатарынан екі-үш рет жүгіру немесе секіріп өту. Штангаға еңкеймей, тік секіру маңызды, себебі J-тәсілінің инерциясы денені штангадан сәтті өткізуге мүмкіндік береді.
Ұшу
Спортшының тіреуге қатыспайтын аяғындағы тізе денесін табиғи түрде бұрып, оны барға арқасымен қарай ауаға көтереді. Содан кейін спортшы иықтарын аяқтарының арт жағына қарай итеріп, денесін бардың үстінен иіп өтеді. Олар иықтарынан қарап, екі аяғын да басынан асырып қағу үшін дұрыс уақытты анықтайды, бұл олардың денесін бардан асырып, кілемге қонуына мүмкіндік береді.
Барлық уақыттағы 25 үздік
2023 жылғы жағдай бойынша.
Ерлер (сыртқы)
Ath.# (спортшы дәрежесі) Perf.# (өнер көрсету дәрежесі) Белгі Спортшы Ұлт Күні Орны 1 1 Хавьер Сотомайор 27 шілде 1993 Саламанка 2 Сотомайор #2 29 шілде 1989 Сан-Хуан 3 Сотомайор #3 8 қыркүйек 1988 Саламанка 2 3 Мутаз Эсса Баршим 5 қыркүйек 2014 Брюссель 3 5 Патрик Шёберг 30 маусым 1987 Стокгольм 5 Сотомайор #4 5 маусым 1994 Севилья 3 5 Бохдан Бондаренко 14 маусым 2014 Нью-Йорк қаласы 5 Баршим #2 14 маусым 2014 Нью-Йорк қаласы 17 Бондаренко #6 18 шілде 2014 Монако Бондаренко #7 5 қыркүйек 2014 Брюссель 16 Хеннадий Авдеенко 6 қыркүйек 1987 Рим Сергей Малченко 4 қыркүйек 1988 Банска Бистрица Драгутин Топич 1 тамыз 1993 Белград Трой Кемп 12 шілде 1995 Ницца Артур Партика 18 тамыз 1996 Еберштадт Жак Фрейтаг 5 наурыз 2005 Оудтсхорн Андрий Соколовский 8 шілде 2005 Рим Андрей Сильнов 25 шілде 2008 Лондон Чжан Гуовэй 30 мамыр 2015 Юджин Данил Лысенко 27 тамыз 2017 Еберштадт
Әйелдер (сыртқы)
Атл.# (Атлеттік рангі) Нәтиж.# (Нәтиже рангі) Көрсеткіш Атлет Ұлт Күні Орын 1 1 Стефка Костадинова 30 тамыз 1987 Рим 2 Костадинова #2 31 мамыр 1986 София 2 2 Бланка Влашич 31 тамыз 2009 Загреб 3 4 Людмила Андонова 20 шілде 1984 Берлин 4 Костадинова #3 25 мамыр 1986 София Костадинова #4 16 қыркүйек 1987 Кальяри Костадинова #5 3 қыркүйек 1988 София Влашич #2 7 тамыз 2007 Стокгольм 3 4 Анна Чичерова 22 шілде 2011 Чебоксары 10 Костадинова #6 18 тамыз 1985 Мәскеу Костадинова #7 15 маусым 1986 Фюрт Костадинова #8 14 қыркүйек 1986 Кальяри Костадинова #9 6 маусым 1987 Воррштадт Костадинова #10 8 қыркүйек 1987 Риети 5 10 Кайса Бергквист 26 шілде 2003 Эберштадт Хестри Клоете 31 тамыз 2003 Париж Елена Слесаренко 28 тамыз 2004 Афина 10 Влашич #3 30 шілде 2007 Салоники Влашич #4 22 маусым 2008 Стамбул Влашич #5 5 шілде 2008 Мадрид 5 10 Ариане Фридрих 14 маусым 2009 Берлин Мария Ласицкене 6 шілде 2017 Лозанна 10 Ласицкене #2 20 маусым 2019 Острава 10 24 Тамара Быкова 22 маусым 1984 Киев 24 Костадинова #11 14 маусым 1986 Воррштадт Костадинова #12 7 қыркүйек 1986 Риети Костадинова #13 4 шілде 1987 Осло Костадинова #14 13 қыркүйек 1987 Падова Костадинова #15 12 тамыз 1988 Будапешт 10 24 Хайке Хенкель 31 тамыз 1991 Токио 24 Костадинова #16 4 шілде 1992 Сан-Марино Костадинова #17 18 қыркүйек 1993 Фукуока 10 24 Инха Бабакова 15 қыркүйек 1995 Токио 24 Костадинова #18 3 тамыз 1996 Атланта Бергквист #2 18 тамыз 2002 Познань Клоете #2 10 тамыз 2003 Берлин Бергквист #3 28 шілде 2006 Лондон Влашич #6 21 шілде 2007 Мадрид Влашич #7 2 қыркүйек 2007 Осака Влашич #8 12 маусым 2008 Острава Влашич #9 1 шілде 2008 Быдгощ 10 24 Тиа Хеллебаут 23 тамыз 2008 Пекин 24 Влашич #10 23 тамыз 2008 Пекин Влашич #11 8 мамыр 2009 Доха 10 24 Шонте Лоу 26 маусым 2010 Дес-Мойнс 24 Влашич #12 5 қыркүйек 2010 Сплит Чичерова #2 16 қыркүйек 2011 Брюссель Чичерова #3 11 тамыз 2012 Лондон Ласицкене #3 21 шілде 2017 Монако Ласицкене #4 8 қыркүйек 2021 Цюрих 1024 Ярослава Махучих 2 қыркүйек 2022 Брюссель 16 Сильвия Коста 9 қыркүйек 1989 Барселона Венелина Венева Матеева 2 маусым 2001 Каламата Ирина Гордеева 19 тамыз 2012 Эберштадт Бригетта Барретт 22 маусым 2013 Дес-Мойнс 20 Ульрике Мейфарс 21 тамыз 1983 Лондон Луизе Риттер 8 шілде 1988 Остин Татьяна Моткова 30 мамыр 1995 Братислава Ники Бакоянни 3 тамыз 1996 Атланта Антоньетта Ди Мартино 24 маусым 2007 Милан Никола Олислагерс 17 қыркүйек 2023 Эуджин