Люксембург әулеті: Орта ғасырлық корольдік династиясы

Кіріспе

Еуропалық асыл отбасы, Орта ғасырлардағы патшалық әулет.

Люксембург әулеті (;; Haus Luxemburg) – Кіші Азияның соңғы орта ғасырларындағы Киелі Рим империясының патшалық отбасы. Оның мүшелері 1308 және 1437 жылдар аралығында Германия патшалары, Киелі Рим императорлары, сондай-ақ Богемия, Венгрия және Хорватия патшалары болып билік еткен. Олардың билігі екі рет Виттельсбах әулетімен бәсекелестікке ұшырады. Әулет өзінің атын Люксембург графтығынан алған, оны олар өздерінің иелігінде сақтап қалған.

Тарих

Төменде көрсетілгендей, бұл Люксембург патшалық әулеті түпнұсқа Люксембург графтарының еркек тарапынан туындамаған. Олар 11 ғасырда Төменгі Лотарингия герцогтары болған Лимбург-Арлон әулетінен шыққан. 1247 жылы герцог Валер III Лимбургтің кіші ұлы Генрих, анасы графша Эрмезинде қайтыс болғаннан кейін Люксембург графтығын мұраға алды, Люксембург графы Генрих V болды. Оның әкесі, граф Генрих "соқыр", әкесі арқылы Намур графы, ал анасы арқылы Люксембург графы болды, оның есімі де Эрмезинде еді. Бұл ересек Эрмезинде түпнұсқа Люксембург әулетінің мүшесі болды, ол Арденн үйінің тармағы еді және 10 ғасырдың соңынан бері Люксембургті басқарды. Арденн-Люксембург әулетінің шежіресінде көрсетілгендей, Люксембург графтарының әйелдерінен тараған тағы екі әулет болды: Лун графтары, Гранпре графтары және Лимбург герцогтары. Үш отбасы да Арденн әулетінің мұрагерлігіне қатысты. Шындығында, Гранпре графы Арденн әулетінің соңғы өкілі Конрад II Люксембургтің келесі мұрагері болды. Бірақ император Фридрих II Люксембургті француз емес, германдық лордтың қолында ұстауды жөн көрді және графты Генрих Лимбург-Арлонға (төменде қараңыз) берді, ол Конрадтың тәтесі Эрмезинде мен Намур графы Годфри I-нің ұлы болды. Лун графтары да Люксембург мұрасын талап етуге құқылы болды, бірақ олардың жағдайы нашар болды. Генрих V-нің немересі Генрих VII, әкесі Генрих VI 1288 жылғы Ворринген шайқасында қаза болғаннан кейін Люксембург графы болды, 1308 жылы Рим патшасы болып сайланды. Габсбург королі Альберт I Германияның өлтірілуінен кейін сайлау қажет болды, ал Генрих ағасы Трир архиепископы Балдуиннің қолдауымен және ұйымдастыруымен Валуа графы Карлға қарсы жеңіске жетті. Генрих 1310 жылы ұлы Иоаннды Премислид мұрагері Богемияның Елизаветасымен үйлендірді, осы арқылы Люксембург патшалығы Богемия патшалығын иеленді, бұл отбасыға Габсбургтер мен Виттельсбах әулеттерімен билік үшін тиімді бәсекелесуге мүмкіндік берді. Римде қасиетті Рим императоры болып тағайындалғаннан кейін бір жыл өткен соң, Генрих VII Италиядағы жорығынан қайтыс болды. Люксембургтердің күшеюіне алаңдаған князь-сайлаушылар Генрихтің мұрагері король Иоаннның талаптарын қабылдамады, ал империя билігін Бавария герцогы Людовик Виттельсбах өз қолына алды. Иоанн Богемиядағы билігін нығайтуға тырысты және 1327 жылдан 1335 жылға дейін көршілес Силезияның Пиаст герцогтарын біртіндеп тәуелділікке алды. 1346 жылы оның ұлы Карл IV императорлық таққа отырды. 1356 жылғы Алтын бұйрығы ғасырлар бойы империяның конституциясы ретінде қызмет етті. Карл батыстағы Брабант және Лимбург герцогтықтарын ғана емес, сонымен қатар бұрынғы Лузатия маркасын және тіпті 1373 жылы Богемия корольдігінің құрамында Бранденбург маркасын иеленді. Отбасының құлдырауы Карлдың ұлы король Венцеславтың кезінде басталды, ол 1400 жылы Виттельсбах курфюрсті Руперт таңдаған князь-сайлаушылармен құлатылды. 1410 жылы Венцеславтың ағасы Зигмунд билікті өз қолына алды, ол Люксембургтердің билігін қайтадан тұрақтандырды және тіпті 1417 жылы Батыс схизмасын аяқтауға көмектесті; алайда, 1437 жылы оның қайтысымен әулеттің ересек тармағы жойылды. Оның орнын күйеу баласы, Габсбург архиепископы Австрияның Альберт V иеленді. Габсбургтер ақыры Люксембург мұрагерлері ретінде жеңіске жетті, 1780 жылы Мария Тереза қайтыс болғанға дейін империяны басқарды.

As shown below, this royal Luxembourg dynasty were not male line descendants of the original counts of Luxembourg. They descended instead from the House of Limburg Arlon, who had been dukes of Lower Lorraine in the 11th century. In 1247 Henry, younger son of Duke Waleran III of Limburg inherited the County of Luxembourg, becoming Count Henry V of Luxembourg, upon the death of his mother Countess Ermesinde. Her father, Count Henry "the blind", was count of Namur through his father, and count of Luxembourg through his mother, who was also named Ermesinde. This elder Ermesinde was a member of the original House of Luxembourg, which was a branch of the House of Ardenne, and had ruled Luxembourg since the late 10th century. There were two other houses descended from the women of the counts of Luxembourg as shown in the family tree in the House of Ardenne–Luxembourg: the Counts of Loon, the Counts of Grandpré, along with the Dukes of Limburg. All three families had a place in relation to the succession of the House of Ardennes. Indeed, the Count of Grandpré was the next heir of Conrad II of Luxembourg, who was the last representative of the Ardennes dynasty. But, Emperor Frederick II preferred that Luxembourg was held by a lord Germanic rather than French and attributed the county to Henry of Limburg Arlon (see below), son of Conrad's aunt Ermesinde and Count Godfrey I of Namur. The Counts of Loon are also in position to claim the inheritance Luxembourg, albeit weaker position. Henry V's grandson Henry VII, Count of Luxembourg upon the death of his father Henry VI at the 1288 Battle of Worringen, was elected Rex Romanorum in 1308. The election was necessary after the Habsburg king Albert I of Germany had been murdered, and Henry, backed and orchestrated by his brother Archbishop Elector Baldwin of Trier, prevailed against Charles, Count of Valois. Henry arranged the marriage of his son John with the Přemyslid heiress Elisabeth of Bohemia in 1310, through whom the House of Luxembourg acquired the Kingdom of Bohemia, enabling that family to compete more effectively for power with the Habsburg and Wittelsbach dynasties. One year after being crowned Holy Roman Emperor at Rome, Henry VII, still on campaign in Italy, died in 1313. The prince electors, perturbed by the rise of the Luxembourgs, disregarded the claims raised by Henry's heir King John, and the rule over the Empire was assumed by the Wittelsbach duke Louis of Bavaria. John instead concentrated on securing his rule in Bohemia and gradually vassalized the Piast dukes of adjacent Silesia from 1327 until 1335. His son Charles IV acceded to the Imperial throne in 1346. His Golden Bull of 1356 served as a constitution of the Empire for centuries. Charles not only acquired the duchies of Brabant and Limburg in the west, but also the former March of Lusatia and even the Margraviate of Brandenburg in 1373 under the Kingdom of Bohemia. The family's decline began under Charles' son King Wenceslaus, deposed by the prince electors in 1400 who chose the Wittelsbach Elector Palatine Rupert. In 1410 rule was assumed by Wenceslaus' brother Sigismund, who once again stabilized the rule of the Luxembourgs and even contributed to end the Western Schism in 1417; however, with his death in 1437, the senior branch of the dynasty became extinct. He was succeeded by his son in law, the Habsburg archduke Albert V of Austria. The Habsburgs finally prevailed as Luxembourg heirs, ruling the Empire until the extinction of their senior branch upon the death of Maria Theresa in 1780.

Атақты мүшелер

Балдуин (шамамен 1285–1354) – Трир архиепископы және осылайша Бургундияның архиканцлері 1307–1354 жылдары. Генрих VII (1275–1313) – 1308 жылы Германия патшасы болып сайланды, өлтірілген Альберт I-нің орнын басып, 1312 жылы император болып таж кигізді. Оның орнын Виттельсбах әулетінен шыққан Людовик IV басты. Балдуиннің інісі. Джон Соқыр (1296–1346) – Генрихтің жалғыз ұлы. 1310 жылы әкесі оған Богемияны берді, Премислидтер әулетінің мұрагері Богемияның Елизаветасына үйленді және Богемия патшасы Генрих Каринтияны тақтан түсірді. Карл IV (1316–1378) – Джонның үлкен ұлы. 1346 жылы Людовик IV-ке қарсы Германия патшасы болып сайланды және сол жылы әкесінен кейін Богемия патшасы болды, 1355 жылы император болып таж кигізді. Венцеслав (1361–1419) – Карлдың ең үлкен тірі ұлы. 1373–1378 жылдары Бранденбург маркграфы болды, 1376 жылы Германия патшасы болып сайланды және 1378 жылы әкесінен кейін Богемия патшасы болды. 1400 жылы сайлаушы ханзадалар оны тақтан түсірді деп жариялады, оның орнын Виттельсбах Руперті басты. Зигизмунд (1368–1437) – Карлдың кіші ұлы. 1378–1388 жылдары Бранденбург маркграфы, 1387 жылдан бастап әйелі Марияның құқығымен Венгрия және Хорватия патшасы болды, 1411 жылы Германия патшасы болып сайланды, 1419 жылы ағасынан кейін Богемия патшасы болды, 1433 жылы император болып таж кигізді, бірақ ол еркек мұрагер қалдырмады. Люксембургтің Елизаветасы, император Зигизмундтың жалғыз баласы, 1422 жылы Габсбург әулетінің Альбертин тармағынан Австрия архиегергі Альберт V-ке үйленді, 1437 жылдан бастап Венгрия патшайымы, ал 1438 жылдан бастап Альберт қайтыс болғанға дейін Германия және Богемия патшайымы болды. Ол Люксембург мұрасының басым бөлігін Габсбургтерге, кейіннен Ягеллонға қызы Елизавета Австрия арқылы жеткізген мұрагер болды. Джон Генрих, Моравия маркграфы – Карлдың кіші інісі. 1330 жылы Генрих Каринтияның қызы Тироль графинясы Маргаретке үйленді. Моравиялық Иобст (1351–1411) – Джон Генрихтің үлкен ұлы. 1388–1411 жылдары Бранденбург маркграфы, 1410 жылы Рим патшасы болып сайланды. Моравиялық Иоанн Собислав (1352–1380) – Джон Генрихтің екінші ұлы және Моравияның кіші маркграфы. Моравиялық Прокоп (шамамен 1358–1405) – Джон Генрихтің ұлы. 1375 жылдан 1405 жылы қайтыс болғанға дейін Моравия маркграфы. Люксембургтің Георгийі (1457 жылы қайтыс болды) – Прокоптың заңсыз ұлы. Люксембург әулетінің соңғы белгілі мүшесі.

Baldwin (c. 1285–1354) – prince archbishop of Trier and thereby archchancellor of Burgundy 1307–1354. Henry VII (1275–1313) – elected king of Germany in 1308 in succession to the assassinated Albert I, crowned emperor in 1312. He was succeeded by Louis IV from the House of Wittelsbach. Brother of Baldwin. John the Blind (1296–1346) – only son of Henry. He was enfeoffed with Bohemia by his father in 1310, married the Přemyslid heiress Elisabeth of Bohemia and deposed the Bohemian king Henry the Carinthian. Charles IV (1316–1378) — eldest son of John. He was elected king of Germany in opposition to Louis IV in 1346 and succeeded his father as king of Bohemia in the same year, crowned emperor in 1355. Wenceslaus (1361–1419) – eldest surviving son of Charles. As margrave of Brandenburg from 1373 to 1378, he was elected king of Germany in 1376 and succeeded his father as king of Bohemia in 1378. Declared deposed by the prince electors in 1400, he was succeeded by Rupert of Wittelsbach. Sigismund (1368–1437) – younger son of Charles. Margrave of Brandenburg from 1378 to 1388, he was king of Hungary and Croatia from 1387 in right of his wife Mary, and was elected king of Germany in 1411, succeeding his brother as king of Bohemia in 1419, being crowned emperor in 1433 yet he left no male heirs. Elizabeth of Luxembourg, only child of Emperor Sigismund, married Archduke Albert V of Austria from the Albertinian line of the House of Habsburg in 1422, becoming queen of Hungary from 1437 as well as queen of Germany and Bohemia from 1438 until Albert's death in 1439. She was the heiress who conveyed the major portion of the Luxembourg inheritance to the Habsburgs and, later, the Jagiellons through her daughter Elisabeth of Austria. John Henry, Margrave of Moravia – younger brother of Charles. He married Countess Margaret of Tyrol, daughter of Henry the Carinthian in 1330. Jobst of Moravia (1351–1411) – eldest son of John Henry. Margrave of Brandenburg 1388–1411, elected King of the Romans in 1410. John Sobieslaw of Moravia (1352–1380) – second son of John Henry, and junior margrave of Moravia. Prokop of Moravia (c. 1358–1405) – son of John Henry. Margrave of Moravia from 1375 until his death in 1405. George of Luxembourg (died 1457) – illegitimate son of Prokop. The last known member of the Luxembourg family.

Лимбургтер әулеті

Люксембург графына ие болған Лимбург-Арлон әулетінің кіші тармағы, өз ұрпақтарының біреуін Киелі Рим императоры етіп сайлауға қол жеткізген отбасы. Одан Богемия патшалары, бірнеше басқа императорлар және Венгрия патшасы тарады, бұл төменде көрсетілген.