Кіріспе

13 ғасырдың аяғында Рим патшасы Адольф (шамамен 1255 – 2 шілде 1298) – шамамен 1276 жылдан бастап Нассау графы, ал 1292 жылдан бастап 1298 жылы сайлаушы князьдер оны тақтан түсіргенге дейін Германияның сайланған патшасы болды. Ол ешқашан Папаның қолынан тәж кимеген, бұл оған императорлық атақ берер еді. Адольф – Рим империясының физикалық және психикалық денсаулығы жақсы болған тұңғыш билеушісі, Папаның қарғысысыз тақтан алынған. Ол көп ұзамай Геллхайм шайқасында өзінің ізбасары Габсбург Альбертіне қарсы шайқаста қаза тапты. Адольф – Рим-Германия патшалық дәрежесі үшін күрескен бірнеше бәсекелес граф үйлерінің «граф-патшалары» деп аталатын тізімдегі екінші патша болды.

Отбасы

Адольф кішкентай неміс мемлекетінің билеуші графы болды. Ол шамамен 1255 жылы туған, Нассау графы Вальрам II және Катценленбогеннің Адельхайдтың ұлы. Адольфтың інісі Нассаулық Дитер болды, ол 1300 жылы Трир архиепископы болып тағайындалды. Адольф 1270 жылы Изенбург-Лимбургтың Имагинасына үйленді (1313 жылдан кейін қайтыс болды) және олардың сегіз баласы болды. Имагинаның қарындасы Агнес Изенбург-Лимбургтік, Кёльн архиепископы Зигфрид II Вестербургтің ағасы Генрих (Генрих) Вестербургке үйленді.

Насау графтығының мансабы

1276 немесе 1277 жылы Адольф әкесінен кейін Нассау графы болды. Әкесінен ол Таунус тауларындағы Лан өзенінің оңтүстігіндегі отбасылық жерлерді мұраға алды. Олардың ішінде Висбаден мен Идштейн феодалдық иеліктер ретінде, ал Вейльбургтегі Вогттық Вормс епископтығының басқаруында болды. Ол сондай-ақ Нассау және Лоренбург қамалдары маңындағы отбасылық отанының иелігін бөлісті. Шамамен 1280 жылы Адольф Эппштейн иелерімен Нассау-Эппштейн даусына қатысты, оның салдарынан Висбаден қаласы қиратылып, Сонненберг қамалы қиратылды. 1283 жылы дау шешілді, содан кейін қала мен қамал қайта жаңартылды. Сонненберг, Идштейнмен бірге, Адольфтің резиденциясына айналды. Ол 1287 жылы Идштейн қаласына қалалық құқықтар берді және оның бекіністерін салды. Адольф өзінің туысы Эберхард I Катценельнбоген арқылы Габсбург королі Рудольф I сарайына келді. Рудольф король оған Ветцлар қаласындағы Кальзмунд қамалының Бурграуптмандық (қамал басшысы) лауазымын, ал бір жылдан кейін Кауб маңындағы Гутенфельс қамалын (онда ол Рейн графтарының вассалы болды) сыйлады. Сайлануға дейін Адольфтің саяси қызметі Кёльн архиепискобының одаласы ретіндегі рөлімен шектелген еді. Адольфтің ерекше лауазымы болмаған, бірақ ол Орта Рейн және Майнц аймақтарының саясатына Кёльн мен Майнц архиепископтарымен бірге қатысқандығы арқасында танымал болды. Ол неміс, француз және латын тілдерін білген, сол кездегі ақсүйектер үшін бұл сирек кездесетін жағдай еді. Сайланғаннан кейін Нассау королі Адольф өзінің туған жеріне сирек келді, өйткені ол жердегі билікті өз шаһарлықтарына жүктеді. 1294 жылдың 17 қаңтарында ол Вейльбургті Вормс епископтығынан 400 фунтқа сатып алды. 1295 жылдың 29 желтоқсанында ол Вейльбург қаласына қалалық құқықтар берді. Сондай-ақ, ол 1296 жылы Висбаденге жақын жердегі Кларентальда Клариссалар монастырын құрды.

Рим патшасы ретінде сайлану

Рудольф I Габсбург 15 шілдеде 1291 жылы қайтыс болды. Өліміне дейін көп жыл бойы Рудольф өзінің үлкен ұлы Альбертті (Альбрехтті) мұрагері етіп сайлауға тырысты. Алайда, Кельн архиепискобы Зигфрид II Вестербург және Богемия королі Вацлав (Венцель/Вензель) II-нің қарсылығы оның әрекетін сәтсіз етті. Тек Верхняя Баварияның граф-палатины Людовик II "Қатаң" Альбертті таңдауға уәде берді. Вацлав, Рудольфтың сайлау дауысын мойындағанына қарамастан, Альбертті қолдаудан бас тартты, себебі ол Каринтияны оған бермейтін еді. Ол Швабиядағы Габсбургтердің негізгі иеліктерінде және Австриядағы жаңадан алынған жерлеріндегі ақсүйектердің жағына шықты, олармен Альберт танымал емес еді. Вацлавты Төменгі Баварияның герцогы Отто III қолдады, оның отбасы Габсбургтердің дәстүрлі жауы болды. Вацлав Бранденбург және Саксонияның сайлаушыларын өз жағына тартты: Саксонияның Альберт II 29 қарашада 1291 жылы Вацлавпен бірдей дауыс беретінін растайтын сайлау шартына қол қойды; Бранденбургтың Отто IV да осындай міндеттеме алды. Архиепископ Зигфрид императордың тақты әкесінен мұра ретінде емес, Сайлаушылар алқасы тарапынан еркін таңдалуы керек деп сенді. Ол Майнц архиепискобы Герард II Эппштейнді өздерінің мүдделерін қорғайтын патшаны сайлауға көндірді. Герард өз кезегінде Трирдің жаңа архиепискобы Богемунд I-ді тартты. Содан кейін граф-палатин Сайлаушылар алқасының көпшілігіне бағынуға мәжбүр болды. Сондықтан Зигфрид Сайлаушылар алқасына Нассаулық Адольфты патша етіп сайлауды ұсынды. Олар оны сайлауға дайын болды, егер ол сайлаушыларға кең жеңілдіктер беріп, олардың саяси талаптарын орындаса. Сайлаудан бірнеше күн бұрын, 27 сәуірде 1292 жылы, сайлаушылардың біріншісі, архиепископ Зигфрид Адернах келісімін жасады, онда Адольф патша болып сайлану үшін ол иеліктердің тізімін (соның ішінде императорлық Дортмунд және Дуйсбург қалалары, Эссеннің вогттығы), императорлық қалалар мен қамалдарға берілген уәделерді және 25 000 күміс маркасын уәделеуі керек еді. Бұдан өзге, Адольф нақты аталған қарсыластарға қарсы көмек көрсетуге, сондай-ақ Зигфрид II-нің жауы ешқайсысын өзінің кеңесіне қабылдамайтынына уәде берді. Сайлаудан кейін Адольф уәдесін орындау үшін архиепископқа жеткілікті кепілдік беруі керек еді, әйтпесе ол тағын жоғалтар еді. Бұл соңғы шарт 13 ғасырдың соңында патшаның таққа отыруы оның билігінің құрылтайшы сәті ретінде әлі де маңызды болғанын көрсетеді. Адольф архиепископтан таққа отыру рәсімін тек келісілген кепілдік алынғаннан кейін ғана сұрауға уәде берді. Басқа сайлаушылар да Адольфтен ұқсас жеңілдіктерді алды, бірақ тек сайлаудан кейін ғана. Ең маңызды жеңілдіктердің бірі 1292 жылдың 30 маусымында Богемия королі Вацлавқа берілді. Адольф Вацлавқа Габсбургтердің Альбертінен Австрия және Штирияның екі герцогтігін алып тастауға уәде берді. Бұл бұрынғы патша Рудольфтың осы аумақтарды Вацлавтың әкесі, Богемия королі Оттокар II-ден алып қойғаны сияқты жасалатын еді. Альберт сотта осы келісімге келісуге міндетті болар еді. Егер Альберт қарсылық көрсетсе, сот шешімі бір жыл ішінде күшпен орындалатын еді. Осылайша Вацлав әкесінен жоғалтқан жерлерін қайтарып алар еді. Герхард, Майнц архиепискобы, Майнцтың Тюрингия аймағындағы мүдделеріне сәйкес келетін Мюльхаузен және Нордхаузен императорлық қалаларын алды. Сонымен қатар Герхард қаржылық пайда алды. Кельндегі әріптесі сияқты, Майнц архиепискобы да Адольфтың кеңесіне оның қарсыластарының кіруіне тыйым салды. Майнц, Кельн және Богемия сайлаушыларына берілген жеңілдіктермен салыстырғанда, граф-палатин мен Трир архиепискобына берілген сыйлықтар шамалы болды. 1292 жылдың 5 мамырында Франкфурт-на-Майнда Майнц архиепискобы барлық сайлаушылар атынан Адольфты немістердің патшасы (сайланған император) етіп сайлады. 24 маусымда ол Кельн архиепискобының қолынан Аахенде таққа отырғызылды.

Билік

Билік басында Адольфтың ықпалы да, билігі де болмады. Ол сайлаушылардың әлсіз патшаны артық көретіндігіне байланысты Рим патшасы (Rex Romanorum) болып сайланды. Оның билігі бастапқыда-ақ берген уәделерімен шектелді. Кельн архиепискобымен келісім бойынша Адольф сайланғаннан кейін төрт ай бойы оның билігінде қалды. Архиепископ патшадан 1288 жылғы Ворринген шайқасының нәтижелерін қайта қарауды күтті, Кельн қаласындағы ықпалын қайта арттыруды үміттенеді. Қатаң талаптарға қарамастан, Адольф көп ұзамай сайлаушылардан тәуелсіздік алып, олардың қарсыластарымен келісімдер жасады. Мысалы, ол өзінің билеушісіне қарсы шыққан ақсүйектер мен Кельн қаласының құқықтарын бекітіп, тіпті оларды кеңейтті. Адольф Австрия және Штирия герцогтіктеріне қатысты уәделерін де тез бұзды. Альберт Габсбург, шебер дипломат болғандықтан, жаңа патшамен қақтығысқа түсуден аулақ болды. Императорлық регалияларды, әлі де қолында болғандықтан, тапсыру шартымен 1292 жылдың қараша айында Австрия, Штирия, Виндик маркасы және Порденоне иелігімен ресми келісім жасады. Империяның құрметті белгілері мен қасиетті нысандарының тағдыры патша билігінің заңдылығын көрсететін маңызды фактор болды, бірақ міндетті шарт емес. Әрбір жаңа құжатпен Адольф келісімді бұзды деген айыптан қашпай, уәделерінен бірте-бірте алшақтап отырды. Адольф өзін сенімді билеуші ретінде таныстырудың тағы да бір жолын тапты. Оның сарайы күшті аймақтық феодалдардан қорғаныс іздегендер үшін тартымды орынға айналды. Ол көптеген сот отырыстарын өткізді. Билігінің басында Рудольф I-нің жалпы бейбітшілігін (Landfrieden) тағы он жылға жаңартты және кем дегенде екі аймақтық бейбітшілікке қол жеткізді. Адольф феодалдық жүйені өкімет құралы ретінде пайдаланды. Рухани князьдерден патшалық құқықтар үшін Lehnsware деп аталатын төлем талап етті және осы төлемді мазасыздық деңгейіне дейін арттырды. Көптеген замандастары оның бұл әрекетін симония деп есептеді. Алайда, қазіргі тарихшылардың көпшілігі оны Батыс Еуропаның басқа патшалары сияқты мемлекеттік кірістердің жаңа көздерін ашудың инновациялық тәсілі деп санайды. Сонымен қатар, императорлық мүлікті қайтару және басқару да оған маңызды болды. Ол тиімді неке саясаты арқылы бұрынғы императорлық иеліктерді императордың бақылауына қайтаруға қол жеткізді.

Англиямен одақтастық

1294 жылы Адольф билігінің шарықталу кезінде ол Англия королі Эдуард I-мен Францияға қарсы одақ жасап, 60 000 фунт стерлинг, яғни 90 000 алтын марка алды. Бұл келісімге дейін Франция королі Филипп IV Бургундия герцогтығы мен Фландрия графтығын басып алуға әрекеттенген. Сондықтан Фландрия графы Гей де Дампьер Францияға қарсы қорғаныс үшін Эдуард I мен Адольф арасындағы одаққа делдалдық жасады. Оның замандастары бұл одақты тек ақшаға жасалған келісім деп түсіндірді, ал Адольф міндеттемелерін орындамауы оның беделін түсірді, бірақ бастапқыда бұл ешқандай салдарға әкелмеді. Адольф Францияға қарсы соғыс үшін империя ішінде әскер жинауға кірісті. 1294 жылдың 31 тамызында ол француз короліне соғыс жариялап, оның империяның құқықтары мен мүліктерін тартып алғанын мәлімдеді. Король Филипп 1295 жылдың 9 наурызында оған немқұрайды жауап берді. Алайда, 1295 жылы Папа Бонифаций VIII бейбітшілік орнатуға бұйрық берді және соғыс болған жағдайда Адольфты анафемаға салумен қорқытты.

Тюрингиядағы саясат

Біраз уақыттан кейін Адольф соғысқа толы Тюрингияға араласты, онда ландграф Альберт Дегенерат пен оның ұлдары Фридрих және Лузатияның Теодорих IV арасында шайқас болған еді. Ол Альберттен ландграфтық жерді патша ретінде сатып алды, және Англиядан түскен төлемдерді қолданған болуы мүмкін. Адольфтың феодалдық иеленушіні оның феодынан бас тартуға және жерді империя құрамына енгізуге көндіруі заң бойынша толыққанды қабылданды. Сонымен қатар, ол Веттин әулетінің тармақтарының тоқырауынан кейін иесіз қалған Мейсен маркграфтығын императорлық феод ретінде тартып алды, және ол жер Альберт Дегенераттың ұлының бауында болған еді. Алайда, бұл сатып алу және Мейсен маркграфтығы сайлаушылардың төртеуінің мүдделеріне тиді. Майнц архиепископы Тюрингияның бір бөлігі императорлық феод емес, Майнц архиепископының феоды екенін мәлімдеді. Богемияның Вацлав II императордың солтүстік шекарасындағы күшінің артуына риза болған жоқ, әсіресе Адольф оған Мейсен маркграфтығын беруге уәде бергендіктен. Сонымен қатар, барлық сайлаушылар Тюрингиядағы жағдайдан пайда көруді үміттенеді. Империяға императорлық феодтарды қайтарудан өзге, Адольфтың династиялық билік базасын (дегенмен шағын болса да) құруға ұмтылғанын жоққа шығаруға болмайды. Біріншіден, Адольф дипломатиялық жолмен сатып алуларын қамтамасыз етіп, Бранденбург маркграфынан белсенді қолдау алды, ал Майнц архиепископы мен Саксония герцогін сатып алуға келісім беруге итермеледі. Альберт Дегенераттың ұлдарына қарсы екі қанды жорық жүргізілді, соның нәтижесінде қол жеткізілгендер сақталды және бейбітшілік орнатылды. Екі жылдан кейін, 1296 жылдың жазында Адольф сот отырысына шақыру арқылы өзінің іс-қимылдары арқасында империяның иеліктерін айтарлықтай кеңейткенін мақтанышпен жариялады.

Депозит беру

Сайлаушылар патшаны биліктен қуғыздауды бастапқыда жоспарламаған болуы мүмкін, бірақ оқиғалар дамыған сайын бұл нәтиже одан әрі анық бола түсті. Оқиғаға Адольфтың Тюрингия саясаты себеп болды. 1297 жылы Әулие Рух күнінде Бранденбург курфюрстісі, Саксония герцогы және Богемия патшасы өздерінің мүдделерін қорғау үшін бірікті. Майнц курфюрстісі Герхард II осы топқа қосылды. 1298 жылдың ақпан айында Адольф үшін жағдай қиын болды, себебі Венцеслав II және Габсбург Альберті Австрия және Штирия үшін жылдар бойы соқтығысқан дауларын тоқтатып, Адольф биліктен алынса және оның орнына Альберт сайланса, келісімге келді. Сайлаушылардың кездесуі Богемия королі Вацлавтың 1297 жылдың 2 маусымында таққа отыруымен бірге өткен болуы мүмкін. 1298 жылдың қаңтарында Майнц архиепискобының күш-жігері арқасында Габсбург Альберті Адольф пен Альберт арасындағы келісімді табу үшін императорлық сот алдына шақырылды. Бірақ бұл орындалмады; екеуі Жоғарғы Рейн аңғарында шайқасуға жақындады және мәселе шешілмеді. 1298 жылдың 1 мамырында Майнц архиепискобы патшаны өз сотына шақырды, дау сол жерде шешілсін деген ниетпен. Архиепископ Герхард өзін Германияның императорлық архиканцлері ретінде, ежелгі заңдық қағида бойынша, мұндай іс-әрекет жасауға құқылы екенін мәлімдеді. Адольф, қақтығыстың бір тарапы болғандықтан, бір уақытта судья бола алмайтындығын және Альберт өзіне, заңды патшаға қарсы қару көтергендіктен, бұл айыптауларды провокация деп қарады. Сондықтан, дауды шешу үшін 15 маусымға жоспарланған кездесу өткізілмеді. 1298 жылдың 23 маусымында Майнц архиепискобы, Саксония-Виттенберг графы Альбрехт және үш Бранденбург маркграфы (Отто IV, Бранденбург-Штендаль маркграфы, Генрих I, Бранденбург маркграфы және Герман, Бранденбург-Сальцведель маркграфы) кездесті, бұл патшаға қарсы сот процесіне әкеп соқты. Кельн архиепискобы мен Богемия патшасы бұрын Майнц архиепискобын өздерінің атынан әрекет етуге уәкілеттік берген еді. Бұл іс барысында Адольфқа көптеген қылмыстар тағылды, соның ішінде Тюрингиядағы бейбітшілікті бұзу және Майнц архиепискобына берген уәделерін орындамау. Адольф лауазымынан айырылып, патшалық мәртебесінен бас тартылды. Қызығы, Адольф биліктен қуғызылғанға дейін Папа оны анафемаға салмаған. Папа тіпті осы процеске қатыстырылмаған болуы мүмкін. Княздар өздерінің аргументтерін Фридрих II-ні биліктен қуғыздау кезінде Иннокентий IV-нің мәлімдемелеріне ұқсатуға тырысты, бірақ бұл процесс бұрын-соңды болмаған. Адольф сайланып, таққа отырғызылғандықтан, сол кездегі түсінік бойынша, оны билеуші етіп Құдай таңдаған және княздар патшаға адал болуға ант берген анттарын бұзған. Сондықтан, айыптамалар тізіміне бүгінгі күнде ерекше болып көрінетін айыптаулар да енді, мысалы, қасиетті нанның қорлануы және симонизм арқылы ақша алу. Сонымен қатар, патшаны биліктен қуғыздау үшін императорлық заңдық процедура болған жоқ. Сондықтан княздар өздерінің дауыс беру құқығына сүйенді, содан олар патшаны қуғыздау құқығын алды. Бұл аргумент Фридрих II-ні биліктен қуғыздау оқиғасының прецедент болғандығына байланысты мәселелі болды. Шіркеу заңдарына сәйкес, патшаны орнынан түсіруге тек Папаның ғана құқығы бар еді.

Альберттің сайлануы және Адольфтің өлімі

Адольф биліктен қуылғаннан кейін Габсбург әулетінен Альберт I жаңа патша болып сайланды. Бұл сайлау қалай өткені бүгінге дейін толық анық емес, себебі жылнамашылар осы туралы аз мәлімет қалдырған. Мысалы, Альберт бастапқыда бұл таңдауды қабылдағысы келмеген болуы мүмкін, өйткені ол кейін Папа Бонифаций VIII-ге қарсы осыны айтқан. Адольфты биліктен алу бір жақ, ал оған қатысты қабылданған шешімді күштеңдіру басқа жақ еді. Адольф бұл шешімге келіспесе де, оның пен әмірлердің арасындағы қақтығыс көп ұзамай шайқас алаңында шешілді. 1298 жылдың 2 шілдесінде Адольф пен Альберт әскерлері Геллхайм шайқасында кездесті. Кішкентай Геллхайм ауылы қазіргі Доннерсберг округінде, Кайзерслаутерн мен Вормс қалалары арасында, Рейнланд-Пфальц аймағының солтүстігінде орналасқан. Күшті шабуылдардан кейін Адольф, оның туын ұстағандары мен бірнеше адал серіктерімен бірге қаза тапты. Адольфтың әскері қашқандықтан, тез тарап кетті. Альберт Адольфтың ізбасарларына құлаған патшаның денесін Шпейер император соборында жерлеуге рұқсат бермеді. Сондықтан Адольф бастапқыда қазіргі Керценхаймдегі Розентал аббаттығының цистерциандық монастыріна жерленді, ал кейін ғана Шпейерге көшірілді.

Тарихи мұра

1309 жылғы 29 тамызда Альберт І-нің мұрагері, император Генрих VII Адольфтің мәйітін Шпейер соборындағы жерге көшірді, онда ол 1308 жылы өлтірілген Альбертпен бірге жерленді. 1824 жылы Нассау герцогы Вильгельм собордың вестибюлінде қабір монументі тұрғызды. Лео фон Кленцеге патша Адольфтің қару-жарақ киіп, тізе бүгіп дұға оқып тұрған бейнесін жасау тапсырылды. XIX ғасырда Адольфтің Нюрнберг аймағынан шыққан граф екендігі туралы аңыз пайда болды. Бұл жаңылыс, әлдебір Нассау-Хадамардың Эмих I-імен шатасудан туындаған болуы мүмкін, ол шамамен 1300 жылы Нюрнбергтің Аннасына үйленгеннен кейін Камерштейн қамалының иесі болған. 1841 жылы Нассау герцогы Адольф Дюссельдорф суретшісі Генрих Мюккеден Адольфтің портретін салуды тапсырды. 1843 жылы бұл картина Франкфурттың Кайзерзалында (Патшалар залы) ілінді. Суретте патша Адольф кеудесіне қалқан киіп, үстіне ақ халат жамылған, ал басында "ұштырған қапталдары бар темір тәж" киген, оң қолында қылыш, сол қолында бүркіт бейнеленген қалқан ұстап тұр. Сондай-ақ, онда "Praestat vir sine pecunia quam pecunia sine viro" (Адамсыз ақшадан гөрі ақшасыз адам артық) деген латын тіліндегі фраза жазылған. Патшаның замандас суреттері болмағандықтан, бұл картина суретшінің тарихилық рухта салған идеализировандалған бейнесі. Ол бұрынғы портреттерге негізделмеген, өйткені Мюке Георг Фридрих Кристиан Секацқа жатқызылатын басқа суреттерді тым қарапайым деп санады. 1858 жылғы 8 мамырда Нассау герцогы Адольф герцогтік үшін Әскери және Азаматтық Еңбек орденін құрды. Бұл орден Нассау әулетінің Валрам тармағының ең маңызды өкілі ретінде патша Адольфтың есімімен аталады. 1866 жылы Нассау герцогтігін Пруссия аннексиялағанмен, герцог Адольф Люксембургтің Ұлы герцогы болғаннан кейін орденді сақтап, жаңартты. Бүгінгі күнге дейін ол Нассау әулетінің беделді ордені болып табылады. Томас Карлайл оны "батыр, бірақ мұқтаж мырза" деп сипаттайды.

Уикимедиа орталығында әдебиет

Иоганн Гейссель; Die Schlacht am Hasenbühl und das Königskreuz zu Göllheim (Хасенбюль шайқасы және Геллхайм патшалық айқасы); 1835. Гектор Вильгельм фон Гюндерод; Рим королі Адольфтың тарихы, құжаттар мен замандас тарихшылар бойынша; 1779.