Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Штип () – Солтүстік Македонияның шығыс бөлігіндегі ең ірі қалалық агломерация, айналасындағы муниципалитеттер үшін экономикалық, өнеркәсіптік, ойын-сауық және білім берудің басты орталығы болып табылады. 2021 жылғы халық санауы бойынша Штип қаласының халқы шамамен 44 866 адамды құрайды. Штип – елдегі ең ірі тоқыма өндіріс орталығы. Бұл Солтүстік Македониядағы сән индустриясының орталығы, сонымен қатар Солтүстік Македонияның шығысындағы жалғыз мемлекеттік университет – Гоце Делчев атындағы Штип университетінің орналасқан жері. Штип қаласы Штип муниципалитетінің орталығы болып табылады.
Štip ( ) is the largest urban agglomeration in the eastern part of North Macedonia, serving as the economic, industrial, entertainment and educational focal point for the surrounding municipalities. As of the 2021 census, the city of Štip had a population of about 44,866. Štip is the largest textile production center in the country. It is the center of the fashion industry in North Macedonia, as well as the site of the sole public university in eastern North Macedonia, Goce Delčev University of Štip. The city of Štip is the seat of Štip Municipality.
Атауы
Астибос есімі алғаш рет ежелгі тарихшы Полиенус б.з.д. II ғасырында айтылады, ол Паеондық патшалардың Астибо / Бригантий (қазіргі Брегалница) өзенінде тәж кигізу рәсімі ретінде ритуалды түрде шомылғанын жазады. Астибо сонымен қатар Табула Путингерияда Стобиден (қазіргі Градскоға жақын) Сердикаға (бүгінгі София) дейінгі станциялардың бірі ретінде белгіленген. Есімі ежелгі Астибостан Византиялық Стипеонға, содан кейін қазіргі Штипке дейін өзгеріп дамыды. Жалпы, славян тіліндегі "Штип" атауы протоалбан тілінің фонетикалық ережелеріне сәйкес келеді және албан тіліндегі "Штип" арқылы қабылданған деп есептеледі. Штип атауы аймақта славян тілі келгенге дейін протоалбан тілінің сөйленгенін көрсетеді. Жергілікті ароман қауымы да қаланы Штип деп атайды.
The name Astibos is mentioned first by the ancient historian Polyaenus in 2nd century BC, who notes that Paeonian kings did ritualistic bathing in the Astibo / Brigantium (today: Bregalnica) river, as a coronation ritual. Astibo is also marked in the Tabula Peutingeriana, as one of the stations from Stobi (near modern Gradsko) to Serdika (today: Sofia). The name evolved from the ancient Astibos, to Byzantine Stipeon, to modern Shtip. It is generally acknowledged that the Slavic 'Štip' follows Proto Albanian phonetic rules and was acquired via the Albanian 'Shtip'. Shtip may indicate that Proto Albanian was spoken in the region in pre Slavic antiquity. The local Aromanian community also refer to the city as Shtip.
Ежелгі дәуір
Паэон патшалығының астанасы Астибус (Астивос, Άστιβος) аймағында болған болуы мүмкін. Пеондықтар б.з.д. V және IV ғасырларда Аксиус өзенінің құнарлы алқабының батысындағы аймақта қоныстанған. Аксиус өзеніне құятын Астибо өзенінің жағасында екі тайпа өмір сүрген: емші құдайы Дарронның атымен аталатын деррондықтар және өздерінің ауыр монеталарын соғып, Халкидикадағы грек қала-мемлекеттерінің үлгісімен тәуелсіздіктерін көрсеткен лаэяндықтар. Бұл тайпалар б.з.д. 480 жылы патша Ксеркс I басқарған парсылардың шапқынынан қатты әлсірегенімен, күшті күш және жақсы ұйымдастырылған халық болып қала берді, олар ерекше ауыр монеталарын, оның ішінде Паэония да мәшһүр болған жабайы текке тураның үйретілген түрлерінің бейнелерін түсіруімен танымал болды. Олар б.з.д. 360 жылға дейін Александр I Македония империясына қосылды. Бұл аймақ алғаш рет б.з.д. 3 ғасырдағы тарихшы Полиеннің еңбектерінде айтылған, ол қазіргі Брегальница өзені деп есептелетін "Астибо" деп аталатын өзен туралы айтады. Полиен сондай-ақ, Паэон императорлары Астибода таққа отырғанын мәлімдейді. Елді мекен туралы алғашқы жазбалар Рим императоры Тиберийдің (14-37 жж.) билік кезіндегі кезеңге дейін жетеді, онда Эстипеон Рим провинциясы Паэонияның маңызды елді мекені және Стобиден Пауталияға дейінгі Рим жолындағы екінші тоқталыс орны ретінде тілге алынады. 6 ғасырда славяндар Балқанға шабуыл жасап, Византиялық қонысты жойды, ал славян тайпасы Сагудаттар бұл аймақта тұрақты түрде қоныстанды. 9 ғасырда Кирилл мен Мефодий Ұлы Моравияға жол тартқанда осы аймақты кесіп өтіп, оны христиан дініне енгізді.
It is probable that the capital of the Paeonian royal house was in the area of Astibus (Astivos, Άστιβος in Ancient Greek). The Paeonians were situated in the region west of the fertile river Axius basin, around the 5th and 4th centuries BC. The two tribes that lived along the river Astibo, an estuary to the Axius, were the Derrones, named after their god of healing, Darron, and the Laeaeans, who minted their own heavy coins as a sign of their sovereignty following the example of the Greek city states on Chalkidiki. Although these tribes were heavily weakened by the Persian invasion of 480 BC, led by King Xerxes I, they remained a formidable power and a well organized people, renowned for the production of their exceptionally heavy coins with emblems including domesticated specimens of the wild aurochs for which Paeonia was also famous. They were absorbed into the Macedonian empire by Alexander I before 360 BC. The area itself is first mentioned in the writings of the historian Polien from the 3rd century BC, who talks of a river named "Astibo" which is presumed to be the river Bregalnica today. Polien also states that the Paeonian emperors were crowned in Astibo. The first mention of a settlement dates to the reign of Roman emperor Tiberius (14 37 AD), when Estipeon is mentioned as an important settlement in the Roman province of Paeonia and the second stop on the Roman road from Stobi to Pautalia. In the 6th century, the Slavs raided the Balkans and destroyed the Byzantine settlement, and the Slavic tribe of Sagudats permanently settled the area. In the 9th century, Cyril and Methodius crossed this region and Christianized it, on their way to Great Moravia.
Орта ғасырлар
Штип аймағын ерте орта ғасырларда көптеген билеушілер басқарды. Штип болгар империясының құрамына кірді, бірақ 1014 жылы Клейдион шайқасында Византия жеңіске жеткеннен кейін, 1185 жылы болгар империясы қайта құрылғанға дейін Византия билігіне қайта қарады. 13 ғасырдың ортасынан бастап қала бірнеше рет қолы ауысты. 1284 жылы серб патшасы Стефан Милутин аймақты жаулап алды; ол 1308 жылы Штипті тікелей атады және оны византиялықтарға беруге ниеттемеді. Серб патшасы Стефан Уроштан 1293 және 1302 жылдар аралығында шыққан құжатта Штип тұрғындарының есімдері тізілген, соның ішінде албандық есімдер мен антропонимикасы бар бірнеше тұлғалар бар. Сонымен қатар, серб патшасы Стефан Душанның 1330 жылғы хатында албандық есімдер мен антропонимикасы бар бірнеше тұлғалар (соның ішінде «албан» дегенді білдіретін Арбанасин тегі) тіркелген. 1334 жылы серб тәжінің билігінде аймақты ұстаған протосебаст Хреля салған Штиптегі Киелі Архангел шіркеуі, оның тілегімен Хиландарға (метохион) берілді, бұл туралы патша Стефан Душанның жарлығында айтылған. 1385 жылы аймақ Осман империясымен басып алынды. Ол Иштип деп аталды және санжақтың орталығы болды. Осман билігі кезінде Штиптің дамуы туралы ақпарат аз, ол келесі бес ғасыр бойы жалғасты, тек 1689-1690 жылдары қала екі жылға австриялықтардың бақылауына өткенде тоқталды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Штип Осман империясының Косово вилайетінің құрамына кірді.
Many rulers controlled the area of Štip during the early Middle Ages. Štip was part of the Bulgarian Empire but after the Byzantine victory in the Battle of Kleidion in 1014 it fell again under Byzantine rule until the reestablishment of the Bulgarian Empire in 1185. From the mid 13th century the town changed hands several times. By 1284, Serbian King Stefan Milutin conquered the region; he mentioned Štip explicitly in 1308 and did not wish to give it up to the Byzantines. In a document of Serbian Tsar Stefan Uroš that dates between 1293 and 1302, in which the citizens of Štip are named, there are several figures listed with Albanian names and anthroponomy. Furthermore, in a 1330 letter by Serbian Tsar Stefan Dušan, several figures with Albanian names and anthroponomy (including the last name Arbanasin, which literally means Albanian) were recorded. In 1334, the Church of the Holy Archangel in Štip, built by protosebastos Hrelja who held the region under the Serbian crown, was according to his wish granted (metochion) to Hilandar, in a charter of King Stefan Dušan. The region was annexed by the Ottoman Empire after a raid in 1385. It was known as İştip and was made seat of a sanjak. There is little information about the development of Štip during Ottoman rule which would continue for the next five centuries, interrupted only during 1689–1690 when the city was taken by the Austrians for two years. In the late 19th and early 20th century, Štip was part of the Kosovo Vilayet of the Ottoman Empire.
20 ғасыр
1912 жылы Балқан соғыстары басталғанда Штип және оның төңірегі Болгария тарапынан басып алынды. Бірақ Болгарияның Бірінші Балқан соғысының нәтижесіне наразы болып жеңіліске ұшырағаннан кейін, 1913 жылы ол бұрынғы одақтастарына шабуыл жасады, нәтижесінде Вардар Македониясының барлығы Сербия Корольдігіне қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Штипті Болгария және Германия басып алды. Сербия Корольдігіне қатысты оқиғалар Штиптің Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің құрамына кіруіне әкелді. 1929 жылдан 1941 жылға дейін Штип Югославия Корольдігінің Вардар Бановинасының бір бөлігі болды. 1941 жылдың 6 сәуірінде Югославияға нацистік Германия шабуыл жасағанда, қала Болгариядан ұшып келген неміс авиациясымен бомбаланды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Болгарияның әскерлері 1944 жылдың қыркүйек айының басына дейін қаланы басып ұстады, содан кейін оны неміс әскерлері басып алды. 1944 жылдың 8 қарашасында Штипті Македония Ұлттық Азаттық Армиясы және жаңадан одақтас болған болгар армиясы қайта басып алды, ол осы кезде оське қарсы коалицияның құрамына кірген болатын. Осылайша, 8 қараша күні Штип қаласы мен муниципалитетінде «Азаттық күні» ретінде тойланады және жұмыс емес күн болып саналады.
In 1912, at the start of the Balkan Wars, Štip and the surrounding area was occupied by Bulgaria. But Bulgaria's defeat, after it, dissatisfied with the result of the First Balkan War, attacked its former allies in 1913, resulted in the annexation of all of Vardar Macedonia into the Kingdom of Serbia. Stip was occupied by Bulgaria and Germany during WW1. Events concerning the Kingdom of Serbia meant that Štip then became a part of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes together with the rest of Vardar Macedonia. From 1929 to 1941, Štip was part of the Vardar Banovina of the Kingdom of Yugoslavia. On 6 April 1941, when Yugoslavia was attacked by Nazi Germany, the city was bombed by German planes which took off from Bulgaria. During the Second World War the Axis allied Bulgarian forces occupied the city until early September, 1944, after which it was taken by German troops. Štip was retaken by the Macedonian National Liberation Army and the newly allied Bulgarian Army, now part of the anti Axis coalition on 8 November 1944. Thus 8 November is celebrated as 'Liberation Day' in the city and municipality of Štip, and is a non working holiday.
Үкімет
Қазіргі уақытта Штип қаласының әкімі Иван Йорданов. Қала "Қалалық кеңес" арқылы басқарылады, ол әр төрт жыл сайын сайланады. Кеңесшілер әдетте ең ірі саяси партиялардың мүшелері болады. Әрбір Қалалық кеңес президент сайлайды. Қалалық кеңес президенті отырыстарды жүргізеді және қала әкімімен бірге шешімдерге қол қояды.
The current mayor of Štip is Ivan Jordanov
The city is ruled by the "City Council" which is elected every four years. The counselors are usually members of the strongest political parties. Every City Council elects a President. The President of the City Council leads the sessions and also signs the decisions together with city mayor.
Сәулет және көрікті жерлер
Штипте ескі қамалдың қираған орындары бар, ол Исар төбесінен қаланы күзетіп тұрады. Қала мен оның айналасында ортағасырлық Сербияның құрамында болған кезде, XIV ғасырда салынған үш шіркеу бар. Ең ежелгісі – Исар төбесіндегі Әулие Михаил монастырының шіркеуі, оны 1332 жылы протосеваст Хреля салған және оны Афон тауындағы серб монастыры Чиландарға сыйлаған. Исардың оңтүстік беткейінде 1350 жылы дворян Йован Пробиштитович салған Әулие Иоанн Баптист шіркеуі орналасқан. 1369 жылы герцог Димитрий Аспанға Көтерілуге (Свети Спас) арналған, бір кемелі шіркеу салдырған. Онда 14 ғасырға тән түпнұсқа фрескаларды, сондай-ақ 1601 жылы шебер Жован жасаған қайта жаңартудан қалған фрескаларды көруге болады. Безистен – бұрынғы жабық базар (қазіргі сурет галереясы) болған алып тас ғимарат, ол қаладағы Османдық әсердің қалдығы. Қаланың ескі бөліктерінде (әсіресе Ново-Селода) Османдық сәулет стилінде салынған үйлерді кездестіруге болады. Қала сонымен қатар Кежовица минералды су курортының емдік қасиеттерімен және ежелгі Барғала қаласының қираған орындарымен мақтанады. Ежелгі Барғала қаласы Плаковица тауының етегінде орналасқан. Жақын жерде Козячка өзені мен Козяк деген кішкентай ауыл бар. Онда табылған қираған орындар ежелгі Барғала қаласына тиесілі деп саналады. Қала 4-ші ғасырдың басында салынған, себебі Барғала қала қақпасын провинция әкімшісі Антоний Алипиус салғаны туралы римдік құжаттарда жазылған.
Štip has a ruins of an old castle which keeps a watchful eye on the town from the Isar Hill. In the town and its vicinity there are three 14th century churches, built in the time when the town was a part of medieval Serbia. The oldest one is the monastery church of St Michael under Isar hill, built in 1332 by protosevast Hrelja who donated it to Chilandar, the Serbian monastery on Mount Athos. On the south slope of Isar stands a small St John the Baptist church built by nobleman Jovan Probištitović from 1350. A single nave church dedicated to Ascension (Sveti Spas) was built in 1369 by duke Dimitrije. In it one can still see original, 14th c frescoes as well as those from its reconstruction on 1601, done by master Jovan. The Bezisten, a massive stone building which used to be a closed bazaar (now an art gallery) is a remnant of the Ottoman influence in the city. In the old parts of the town (and especially in Novo Selo) some houses built in the Ottoman style of architecture can still be found. The town also boasts the healing powers of the Kežovica mineral spa and with the ruins of the ancient city of Bargala. The ancient town Bargala is located at the foot of mountain Plackovica. Nearby is the river Kozjacka and small village called Kozjak. It is believed that the ruins found there belong to ancient town Bargala. The town was built in the early 4th century, because there are some Roman documents found, containing information that the city gate of Bargala was built by Anthon Alipius, administrator of the province.
Өнер және мәдениет
Штипте Солтүстік Македониядағы ең ірі поп-музыка фестивалі – MakFest өтеді. Ол екі он жылдан астам уақыттан бері әр қарашада "Ако Шопов" мәдени орталығында ұйымдастырылып келеді. Штиптегі тағы бір маңызды мәдени шара – "Штип мәдениетінің жазғы фестивалі", ол 1987 жылдан бері 1 шілдеден 1 тамызға дейін бір айға созылады. Солтүстік Македониядағы алғашқы опера спектаклі 1925 жылы Штипте сахналанды.
Štip boasts the largest festival of pop music in North Macedonia, called MakFest. It has been held every November in the cultural center, "Aco Šopov", for over two decades. Another large cultural event in Štip is the "Štip Summer of Culture" , which is a monthlong festival held from 1 July to 1 August, since 1987. The first known opera performance in North Macedonia was staged in Štip in 1925.
Туған қалалар
Штип Хорватияның Сплит қаласы және Түркияның Балыкесир қаласымен қалалық байланыста.
Štip is twinned with Split, Croatia, and Balıkesir, Turkey.