Кіріспе

Штип () – Солтүстік Македонияның шығыс бөлігіндегі ең ірі қалалық агломерация, айналасындағы муниципалитеттер үшін экономикалық, өнеркәсіптік, ойын-сауық және білім берудің басты орталығы болып табылады. 2021 жылғы халық санауы бойынша Штип қаласының халқы шамамен 44 866 адамды құрайды. Штип – елдегі ең ірі тоқыма өндіріс орталығы. Бұл Солтүстік Македониядағы сән индустриясының орталығы, сонымен қатар Солтүстік Македонияның шығысындағы жалғыз мемлекеттік университет – Гоце Делчев атындағы Штип университетінің орналасқан жері. Штип қаласы Штип муниципалитетінің орталығы болып табылады.

Атауы

Астибос есімі алғаш рет ежелгі тарихшы Полиенус б.з.д. II ғасырында айтылады, ол Паеондық патшалардың Астибо / Бригантий (қазіргі Брегалница) өзенінде тәж кигізу рәсімі ретінде ритуалды түрде шомылғанын жазады. Астибо сонымен қатар Табула Путингерияда Стобиден (қазіргі Градскоға жақын) Сердикаға (бүгінгі София) дейінгі станциялардың бірі ретінде белгіленген. Есімі ежелгі Астибостан Византиялық Стипеонға, содан кейін қазіргі Штипке дейін өзгеріп дамыды. Жалпы, славян тіліндегі "Штип" атауы протоалбан тілінің фонетикалық ережелеріне сәйкес келеді және албан тіліндегі "Штип" арқылы қабылданған деп есептеледі. Штип атауы аймақта славян тілі келгенге дейін протоалбан тілінің сөйленгенін көрсетеді. Жергілікті ароман қауымы да қаланы Штип деп атайды.

Ежелгі дәуір

Паэон патшалығының астанасы Астибус (Астивос, Άστιβος) аймағында болған болуы мүмкін. Пеондықтар б.з.д. V және IV ғасырларда Аксиус өзенінің құнарлы алқабының батысындағы аймақта қоныстанған. Аксиус өзеніне құятын Астибо өзенінің жағасында екі тайпа өмір сүрген: емші құдайы Дарронның атымен аталатын деррондықтар және өздерінің ауыр монеталарын соғып, Халкидикадағы грек қала-мемлекеттерінің үлгісімен тәуелсіздіктерін көрсеткен лаэяндықтар. Бұл тайпалар б.з.д. 480 жылы патша Ксеркс I басқарған парсылардың шапқынынан қатты әлсірегенімен, күшті күш және жақсы ұйымдастырылған халық болып қала берді, олар ерекше ауыр монеталарын, оның ішінде Паэония да мәшһүр болған жабайы текке тураның үйретілген түрлерінің бейнелерін түсіруімен танымал болды. Олар б.з.д. 360 жылға дейін Александр I Македония империясына қосылды. Бұл аймақ алғаш рет б.з.д. 3 ғасырдағы тарихшы Полиеннің еңбектерінде айтылған, ол қазіргі Брегальница өзені деп есептелетін "Астибо" деп аталатын өзен туралы айтады. Полиен сондай-ақ, Паэон императорлары Астибода таққа отырғанын мәлімдейді. Елді мекен туралы алғашқы жазбалар Рим императоры Тиберийдің (14-37 жж.) билік кезіндегі кезеңге дейін жетеді, онда Эстипеон Рим провинциясы Паэонияның маңызды елді мекені және Стобиден Пауталияға дейінгі Рим жолындағы екінші тоқталыс орны ретінде тілге алынады. 6 ғасырда славяндар Балқанға шабуыл жасап, Византиялық қонысты жойды, ал славян тайпасы Сагудаттар бұл аймақта тұрақты түрде қоныстанды. 9 ғасырда Кирилл мен Мефодий Ұлы Моравияға жол тартқанда осы аймақты кесіп өтіп, оны христиан дініне енгізді.

Орта ғасырлар

Штип аймағын ерте орта ғасырларда көптеген билеушілер басқарды. Штип болгар империясының құрамына кірді, бірақ 1014 жылы Клейдион шайқасында Византия жеңіске жеткеннен кейін, 1185 жылы болгар империясы қайта құрылғанға дейін Византия билігіне қайта қарады. 13 ғасырдың ортасынан бастап қала бірнеше рет қолы ауысты. 1284 жылы серб патшасы Стефан Милутин аймақты жаулап алды; ол 1308 жылы Штипті тікелей атады және оны византиялықтарға беруге ниеттемеді. Серб патшасы Стефан Уроштан 1293 және 1302 жылдар аралығында шыққан құжатта Штип тұрғындарының есімдері тізілген, соның ішінде албандық есімдер мен антропонимикасы бар бірнеше тұлғалар бар. Сонымен қатар, серб патшасы Стефан Душанның 1330 жылғы хатында албандық есімдер мен антропонимикасы бар бірнеше тұлғалар (соның ішінде «албан» дегенді білдіретін Арбанасин тегі) тіркелген. 1334 жылы серб тәжінің билігінде аймақты ұстаған протосебаст Хреля салған Штиптегі Киелі Архангел шіркеуі, оның тілегімен Хиландарға (метохион) берілді, бұл туралы патша Стефан Душанның жарлығында айтылған. 1385 жылы аймақ Осман империясымен басып алынды. Ол Иштип деп аталды және санжақтың орталығы болды. Осман билігі кезінде Штиптің дамуы туралы ақпарат аз, ол келесі бес ғасыр бойы жалғасты, тек 1689-1690 жылдары қала екі жылға австриялықтардың бақылауына өткенде тоқталды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Штип Осман империясының Косово вилайетінің құрамына кірді.

20 ғасыр

1912 жылы Балқан соғыстары басталғанда Штип және оның төңірегі Болгария тарапынан басып алынды. Бірақ Болгарияның Бірінші Балқан соғысының нәтижесіне наразы болып жеңіліске ұшырағаннан кейін, 1913 жылы ол бұрынғы одақтастарына шабуыл жасады, нәтижесінде Вардар Македониясының барлығы Сербия Корольдігіне қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Штипті Болгария және Германия басып алды. Сербия Корольдігіне қатысты оқиғалар Штиптің Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің құрамына кіруіне әкелді. 1929 жылдан 1941 жылға дейін Штип Югославия Корольдігінің Вардар Бановинасының бір бөлігі болды. 1941 жылдың 6 сәуірінде Югославияға нацистік Германия шабуыл жасағанда, қала Болгариядан ұшып келген неміс авиациясымен бомбаланды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Болгарияның әскерлері 1944 жылдың қыркүйек айының басына дейін қаланы басып ұстады, содан кейін оны неміс әскерлері басып алды. 1944 жылдың 8 қарашасында Штипті Македония Ұлттық Азаттық Армиясы және жаңадан одақтас болған болгар армиясы қайта басып алды, ол осы кезде оське қарсы коалицияның құрамына кірген болатын. Осылайша, 8 қараша күні Штип қаласы мен муниципалитетінде «Азаттық күні» ретінде тойланады және жұмыс емес күн болып саналады.

Үкімет

Қазіргі уақытта Штип қаласының әкімі Иван Йорданов. Қала "Қалалық кеңес" арқылы басқарылады, ол әр төрт жыл сайын сайланады. Кеңесшілер әдетте ең ірі саяси партиялардың мүшелері болады. Әрбір Қалалық кеңес президент сайлайды. Қалалық кеңес президенті отырыстарды жүргізеді және қала әкімімен бірге шешімдерге қол қояды.

Сәулет және көрікті жерлер

Штипте ескі қамалдың қираған орындары бар, ол Исар төбесінен қаланы күзетіп тұрады. Қала мен оның айналасында ортағасырлық Сербияның құрамында болған кезде, XIV ғасырда салынған үш шіркеу бар. Ең ежелгісі – Исар төбесіндегі Әулие Михаил монастырының шіркеуі, оны 1332 жылы протосеваст Хреля салған және оны Афон тауындағы серб монастыры Чиландарға сыйлаған. Исардың оңтүстік беткейінде 1350 жылы дворян Йован Пробиштитович салған Әулие Иоанн Баптист шіркеуі орналасқан. 1369 жылы герцог Димитрий Аспанға Көтерілуге (Свети Спас) арналған, бір кемелі шіркеу салдырған. Онда 14 ғасырға тән түпнұсқа фрескаларды, сондай-ақ 1601 жылы шебер Жован жасаған қайта жаңартудан қалған фрескаларды көруге болады. Безистен – бұрынғы жабық базар (қазіргі сурет галереясы) болған алып тас ғимарат, ол қаладағы Османдық әсердің қалдығы. Қаланың ескі бөліктерінде (әсіресе Ново-Селода) Османдық сәулет стилінде салынған үйлерді кездестіруге болады. Қала сонымен қатар Кежовица минералды су курортының емдік қасиеттерімен және ежелгі Барғала қаласының қираған орындарымен мақтанады. Ежелгі Барғала қаласы Плаковица тауының етегінде орналасқан. Жақын жерде Козячка өзені мен Козяк деген кішкентай ауыл бар. Онда табылған қираған орындар ежелгі Барғала қаласына тиесілі деп саналады. Қала 4-ші ғасырдың басында салынған, себебі Барғала қала қақпасын провинция әкімшісі Антоний Алипиус салғаны туралы римдік құжаттарда жазылған.

Өнер және мәдениет

Штипте Солтүстік Македониядағы ең ірі поп-музыка фестивалі – MakFest өтеді. Ол екі он жылдан астам уақыттан бері әр қарашада "Ако Шопов" мәдени орталығында ұйымдастырылып келеді. Штиптегі тағы бір маңызды мәдени шара – "Штип мәдениетінің жазғы фестивалі", ол 1987 жылдан бері 1 шілдеден 1 тамызға дейін бір айға созылады. Солтүстік Македониядағы алғашқы опера спектаклі 1925 жылы Штипте сахналанды.

Туған қалалар

Штип Хорватияның Сплит қаласы және Түркияның Балыкесир қаласымен қалалық байланыста.