Кіріспе

1930 жылғы Филип Уайлидің романы "Гладиатор" – американдық автор Филип Уайлидің 1930 жылы алғаш жарияланған ғылыми фантастикалық романы. Оқиға ғалымның адамзатты "жетілдіру" үшін құмырсқаның пропорционалды күші мен шоқырдың секіру қабілетін сыйлайтын "алкалы бос радикал" сарысуын ойлап табуымен айналысады. Ғалым жүкті әйеліне сарысуды егу арқылы ұлы Уго Даннерді адамнан асып түсетін күш, жылдамдық және оқтан қорғалған терімен дүниеге келтіреді. Уго романының көп бөлігін өзінің қабілеттерін жасырып өтеді, оларды ашық түрде қолдануға сирек мүмкіндік алады. Романның 1938 жылы пайда болған Суперменнің ең алғашқы нұсқаларымен Деннердің арасындағы ұқсастықтарға байланысты Суперменге шабыт бергені қабылданған.

Жариялану тарихы

Қатты мұқабалы роман алғаш рет 1930 жылы Нью-Йорк қаласындағы Альфред А. Кнопф баспасынан жарық көрді, сондай-ақ сол жылы «Кітап лигасының ай сайынғы» басылымынан кітап клубының нұсқалары да жарық көрді. «Гладиатор» бірнеше онжылдық бойы басылымда болып келді, оның ішінде Шекспир үйінен (1951) және Гиперион баспасынан (1974, Сэм Московицтің кіріспесімен) қатты мұқабалы басылымдары, сондай-ақ «Авон кітаптарынан» (1949 және 1957), «Лансер кітаптарынан» (1958, 1965, 1967, 1973 және 1985), «Манор кітаптарынан» (1976), Небраска университеті баспасының «Бисон кітаптары» (2004, Янни Вуртстың кіріспесімен), «Дисруптив Пресс» (2004) және «Blackmask» (2004, ) басылымдары бар.

Әңгіме

Бұл оқиға 20 ғасырдың басында басталады. Профессор Абеднего Дэннер Колорадоның шағын, ауылдық қаласында тұрады және консервативті діни әйелмен аздап бақытсыз некеде. Генетикалық әлеуетті ашуға құмар болған Дэннер бір тұмсықты (ол ұстап тұрған ыдыстан бұзып шығады) және жүкті мысықпен тәжірибе жасайды, оның мысығы керемет күш пен жылдамдық көрсетеді, тіпті үлкен жануарларды өлтіруге қабілетті. Мысықтың бақылаудан шығып кетуінен қорқып, Дэннер оны уландырады. Әйелі бірінші баласына жүкті болғанда, Дэннер әйелінен хабарсыз сол тәжірибені қайталайды. Олардың баласы Хьюго бірден керемет күш-қуат танытады, ал Дэннердің әйелі күйеуінің не істегенін сезінеді. Ол оны жек көрсе де, оны тастамайды, керісінше, баласын оның керемет сыйына құрметпен қарауға тәрбиелейді және оған ешқашан төбелес қылмауға немесе сыйларын ашпауға қатаң ескертеді, әйтпесе ол сиқыршылардың аңдымасына түседі. Хьюго мектепте зорлық көріп өседі, қарсы тұруға батыл болмайды. Бірақ ол туған қаласының шөл даласындағы еркіндікті сезінгенде, өз күшін ағаштарға ойын үшін жұмсайды. Хьюго жасөспірім шағында сәттілікке жетеді, футболдың жұлдызы болып, колледжге стипендия ұтып алады. Ол жазғы демалысын және бос уақытын күшін пайдаланудың жолдарын іздеуге жұмсайды, кәсіби боксшы және жағажайдағы күшті адам болады. Футбол матчында басқа ойыншыны өлтіргеннен кейін Хьюго мектепті тастайды. Содан кейін Дэннер Францияға сапар шегіп, Бірінші дүниежүзілік соғыста шайқасқан француз шетелдік легионына қосылады, онда оның оқтан зардап көрмейтін терісі пайдалы болады. Ол үйге оралғаннан кейін банкте жұмысқа орналасады, ал бір адам сейфтің ішінде қалып қойғанда, Хьюго оны шығарып салуға келіседі, егер бәрі бөлмеден шығып кетсе. Бөлмеде жалғыз қалған Хьюго сейфтің есігін жыртып, кісіні босатады. Банкирдің жауабы алғыс айту емес, күдік. Хьюго сейфті бұзуға дайындықпен күткен тапқыр сейф қазушы деп есептеледі. Ол жұмыстан ғана емес, сейфтің бұзылуы үшін тұтқындалумен қорқытылады, сонымен қатар оны алып келіп, (тиімсіз) азаптайды. Ол сейфті қалай ашты дегенге мойын бұрмайды, қашып құтылады және көлікті ауаға көтереді. Содан кейін ол саясатқа әсер етуге тырысады, бірақ Вашингтонның жағдайы мен бюрократиясына ашуланады. Өмірінің мақсатын және күш-қуатының мағынасын іздеуде, ол майя руиндарына бағытталған археологиялық экспедицияға қосылады. Экспедицияны басқаратын ғалымнан досын тауып, Хьюго оған өзінің сыйлықтары мен тегін ашады. Дана археолог Дэннерге көңіл жасайды және оған қандай қадамдар жасау керектігін ұсынады. Сол түні, дауыл кезінде Дэннер таудың басына шығып, не істеу керектігін ойлайды. Ол Құдайдан кеңес сұрайды, сосын шарттырып өлтіреді.

Фильмдер

Роман 1938 жылы Джо Э. Браунның басты рөлде ойнаған комедиялық фильмге бейімделді және Супермен газет стендтерінде тұңғыш рет пайда болғаннан кейін екі айдың ішінде экранға шықты.

Комикстер

Рой Томас пен Тони ДеЗунига 1976 жылдың қысында жарық көрген Marvel Comics-тің #9 санындағы «Marvel Preview» журналы үшін романның бірінші жартысындағы оқиға желісіне сәйкес адаптация жасады. (Жалғасы жоспарланған-жоғы белгісіз.) Мұқабасында «Филип Уайлидің «Гладиатор» романынан алынған», ал ішінде «Адам Құдай» деген оқиға баяндалған. Кейін Томас DC комикс кітабы «Жас жұлдыздар» журналында «Гладиаторға» құрмет ретінде Арн «Темір» Мунро атты кейіпкерді жасады. Айрон Мунро – өлімін жалған көрсеткен, кейін Колорадоға оралып, әке болған Хьюго Даннердің ұлы. Романды белгілі жазушы Говард Чейкин, суретшісі Расс Хитт еңбек еткен төрт томдық престиждік комикс түрінде бейімдеді. 2005 жылы бұл серияны DC Comics бөлімшесі – Wildstorm баспасы шығарды. Оқиға «Аңыз» деп аталады, бірақ алғашқы екі санының мұқабасында «Филип Уайлидің «Гладиаторынан» шабыттандырылды» деген үлкен жарнама орналасқан. Оқиғаның оқиғасы ғасырдың екінші жартысына көшірілді, Бірінші дүниежүзілік соғыстың орнына Вьетнам соғысы келді, бірақ оқиғаның мазмұны көбінесе сақталды.

Теледидар

"Фриндж" телешоуының 2-ші маусымындағы "Құмарлы заттар түні" деген атағы бар 2-ші эпизоды "Гладиатор" романынан әсерленген болуы мүмкін. Оқиғада, бір ғалым туылмаған баласының өмірге жарасуы үшін оны генетикалық түрде өзгертеді, ал туғаннан кейін ол "супербала" болып дамиды.

Халықтық мәдениетте

Кітап Алан Мур мен Дейв Гиббонстың "Күзетшілер" комиксінің 1-шы санының 9-шы бетінде, ойдан шығарылған кейіпкер Холлис Мейсонның (Nite Owl) үйінде кездеседі.